This site is not complete. The work to converting the volumes of സര്‍വ്വവിജ്ഞാനകോശം is on progress. Please bear with us
Please contact webmastersiep@yahoo.com for any queries regarding this website.

Reading Problems? see Enabling Malayalam

ഇന്ത്യ

സര്‍വ്വവിജ്ഞാനകോശം സംരംഭത്തില്‍ നിന്ന്

ഉള്ളടക്കം

ഇന്ത്യ

ദക്ഷിണ ഏഷ്യയിലെ ഒരു പരമാധികാര ജനായത്ത രാഷ്‌ട്രം; നിസ്സഹകരണം, നിയമലംഘനം, സത്യാഗ്രഹം തുടങ്ങിയ അക്രമരാഹിത്യമാർഗങ്ങളിലൂടെ ബ്രിട്ടീഷ്‌ സാമ്രാജ്യത്വത്തിൽ നിന്നും സ്വാതന്ത്യ്രം നേടിയെടുത്തതിലൂടെ ലോക രാഷ്‌ട്രങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ സവിശേഷ ശ്രദ്ധ നേടി. ലോകരാഷ്‌ട്രങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ വലുപ്പത്തിൽ ഏഴാം സ്ഥാനത്തും ജനസംഖ്യയിൽ രണ്ടാംസ്ഥാനത്തും നില്‌ക്കുന്നു. വ. അക്ഷാ. 8º04' മുതൽ 37º06' വരെയും കി. രേഖാ. 68º07' മുതൽ 97º25' വരെയും വ്യാപ്‌തിയുള്ള ഇന്ത്യയുടെ വിസ്‌തീർണം 32,87,263 ച.കി.മീ. ആണ്‌. തെക്കുവടക്ക്‌ നീളം 3214 കി.മീ. കിഴക്കുപടിഞ്ഞാറ്‌ വീതി 2933 കി.മീ. ആണ്‌ (1982 മാർച്ച്‌ 31-ലെ താത്‌ക്കാലിക കണക്ക്‌). 15200 കി.മീ. ആണ്‌ അയൽ രാജ്യങ്ങളുമായി പങ്കിടുന്ന അതിർത്തിയുടെ നീളം. ലക്ഷദ്വീപും ആന്‍ഡമാന്‍ നിക്കോബാറുമടക്കം 7516 കി.മീ. കടൽത്തീരമാണ്‌. കൃഷിയോഗ്യമായ ഭൂമിയുടെ വിസ്‌തൃതിയെ ആസ്‌പദമാക്കി വീക്ഷിക്കുമ്പോള്‍ ലോകരാഷ്‌ട്രങ്ങളിൽ മൂന്നാംസ്ഥാനം വഹിക്കുന്ന ഇന്ത്യ പ്രധാനമായും ഒരു കാർഷിക രാജ്യമാണ്‌. തലസ്ഥാനം ന്യൂഡൽഹി (നയീദില്ലി). ജനസംഖ്യ : 1,02,70,15,247 (2001).

ഇന്ത്യയുടെ വടക്കെ അതിര്‌ ഹിമാലയനിരകളും മുഷ്‌ത്തഖ്‌ ആത, അഖിൽ, കുന്‍ലുന്‍ തുടങ്ങിയ അത്യുന്നത പർവതങ്ങളും ആണ്‌; നേപ്പാള്‍, ഭൂട്ടാന്‍, ചൈന എന്നിവയാണ്‌ ഈ ഭാഗത്തെ അയൽരാജ്യങ്ങള്‍. കിഴക്കുഭാഗത്ത്‌ പട്‌കായ്‌ തുടങ്ങിയ മലനിരകളാൽ മ്യാന്‍മറിൽനിന്നു വേർതിരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കിഴക്കന്‍ സംസ്ഥാനങ്ങളായ പ. ബംഗാള്‍, അസം, ത്രിപുര, മേഘാലയ എന്നിവയ്‌ക്കിടയ്‌ക്കുള്ള ഭൂഭാഗം ബാംഗ്ലദേശ്‌ എന്ന സ്വതന്ത്രരാജ്യമാണ്‌. പടിഞ്ഞാറെ അതിർത്തിരാജ്യങ്ങള്‍ അഫ്‌ഗാനിസ്‌താനും പാകിസ്‌താനുമാണ്‌. ഉത്തരായണരേഖയ്‌ക്ക്‌ താഴെയുള്ള ഭൂഭാഗത്തിന്‌ തെക്കോട്ടു ശീർഷമായ ത്രികോണാകൃതിയാണ്‌ ഉള്ളത്‌; പടിഞ്ഞാറ്‌ അറബിക്കടലിനും കിഴക്ക്‌ ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിനും ഇടയ്‌ക്കാണ്‌ ഈ ഉപദ്വീപിന്റെ കിടപ്പ്‌. തെക്കതിര്‌ ഇന്ത്യാസമുദ്രമാണ്‌. ഇന്ത്യയുടെ തെ.കി. ഭാഗത്ത്‌ മന്നാർ ഉള്‍ക്കടലിനാൽ വേർപ്പെടുത്തപ്പെട്ട്‌, ദ്വീപരാഷ്‌ട്രമായ ശ്രീലങ്ക സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിന്റെ മധ്യത്തായുള്ള ആന്‍ഡമാന്‍-നിക്കോബാർ ദ്വീപസമൂഹങ്ങളും അറബിക്കടലിൽ കേരളത്തിനു സമീപം സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ലക്ഷദ്വീപുകളും ഇന്ത്യയുടെ അധികാര പരിധിയിൽപ്പെടുന്ന പ്രദേശങ്ങളാണ്‌.

ഹിമാലയനിരകള്‍ക്കു തെക്കുള്ള ഉപഭൂഖണ്ഡം ആര്യന്മാരുടെ കാലം മുതല്‌ക്കേ ഭാരതം എന്നാണ്‌ അറിയപ്പെട്ടു പോന്നത്‌. ഇതിന്റെ വ. പടിഞ്ഞാറുള്ള സാഗരതുല്യമായിരുന്ന വന്‍നദിയെ അവർ സിന്ധു എന്നു വിളിച്ചിരുന്നു. ബി.സി. 522-ൽ വ. പ. ഇന്ത്യ അധിനിവേശിച്ച പാരസീകരുടെ ഉച്ചാരണവൈകല്യം മൂലം "സിന്ധു' എന്ന പദം "ഹിന്ദു' ആയിത്തീർന്നു. ഇവരെത്തുടർന്നെത്തിയ യവനന്മാർ സിന്ധുവിന്‌ ഇന്‍ഡസ്‌ എന്ന രൂപാന്തരം നല്‌കി. ഇന്‍ഡസ്‌ എന്ന പദത്തിൽനിന്നാണ്‌ "ഇന്ത്യ' നിഷ്‌പന്നമായത്‌. മുസ്‌ലിം ആധിപത്യകാലത്ത്‌ "ഹിന്ദു'വും തദ്‌സംബന്ധിയായ "ഹിന്ദുസ്ഥാന്‍' എന്ന പദവും സാർവത്രികമായി പ്രചാരത്തിൽവന്നു. 1947 വരെ ഇന്ത്യ എന്ന പദം ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ പൊതുനാമമായി തുടർന്നുപോന്നു.

യൂറോപ്യന്‍ അധിനിവേശത്തെത്തുടർന്നുണ്ടായ ബ്രിട്ടിഷ്‌ മേല്‌ക്കോയ്‌മയിൽനിന്നു വിമുക്തമായി, തദ്ദേശീയഭരണം പുനഃസ്ഥാപിതമായത്‌ 1947-ൽ ആണ്‌. സ്വാതന്ത്യ്രപ്രാപ്‌തിയോടെ ഇന്ത്യാറിപ്പബ്ലിക്കും മുസ്‌ലിം ഭൂരിപക്ഷ പ്രവിശ്യകള്‍ ചേർന്നുള്ള പാകിസ്‌താനും നിലവിൽവന്നു. പിന്നീട്‌ പാകിസ്‌താന്‍ വിഭജിതമാവുകയും ബാംഗ്ലദേശ്‌ രൂപം കൊള്ളുകയും ചെയ്‌തു. അഹിംസാ മാർഗങ്ങളിലൂടെ ഇന്ത്യയെ സ്വാതന്ത്യ്രത്തിലേക്കു നയിച്ച മഹാത്മാഗാന്ധി രാഷ്‌ട്രപിതാവ്‌ എന്ന നിലയിലും, സ്വതന്ത്രഇന്ത്യയെ സാമ്പത്തിക-രാഷ്‌ട്രീയ ഭദ്രതയിലേക്കുയർത്തിയ ഒന്നാമത്തെ പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്ന ജവാഹർലാൽ നെഹ്‌റു രാഷ്‌ട്രശില്‌പി എന്ന നിലയിലും സമാദരിക്കപ്പെട്ടുവരുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാ ശില്‌പി എന്ന നിലയിൽ ഡോ.ബി.ആർ. അംേബദ്‌കറും ഇന്ത്യന്‍ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ സംയോജകന്‍ എന്ന നിലയിൽ സർദാർ വല്ലഭ്‌ഭായ്‌ പട്ടേലും സർവാദരണീയരാണ്‌.

ഭാരതം അതിപ്രാചീനകാലം മുതല്‌ക്കേ തനതായ സംസ്‌കാരവൈശിഷ്‌ട്യങ്ങളുടെ ഉടമയായി വർത്തിച്ചുപോരുന്നു. പുരാതന സംസ്‌കാരകേന്ദ്രങ്ങളായ ഗ്രീസ്‌, ഈജിപ്‌ത്‌, ചൈന എന്നീ രാജ്യങ്ങളെ അതിശയിപ്പിക്കുന്ന പാരമ്പര്യമാണ്‌ ഈ രാഷ്‌ട്രത്തിനുള്ളത്‌. കാലാകാലങ്ങളിലുണ്ടായ ജനപ്രവാസങ്ങളുടെ ഫലമായി പുതിയ സംസ്‌കാരങ്ങള്‍ നാമ്പെടുക്കുകയും അവയുമായുള്ള സമ്പർക്കത്തിലൂടെയോ, സ്വതന്ത്രമായോ പഴയ സംസ്‌കാരത്തെ അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്‌തുപോന്നതുമൂലം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനങ്ങളുടെ വിവിധ ശാഖകളിൽ വൈവിധ്യപൂർണവും അമൂല്യവുമായ നിരവധി നേട്ടങ്ങള്‍ കൈവരുത്തുവാന്‍ ഇന്ത്യയ്‌ക്കു കഴിഞ്ഞു. പ്രാചീനവും ആധുനികവുമായ സംസ്‌കാരസവിശേഷതകളുടെ സമഞ്‌ജസ സന്തുലനം ഇന്ത്യയെമ്പാടും ഇന്നും കാണുവാന്‍ കഴിയും. ഭാഷയിലും വേഷവിധാനത്തിലും ആചാരാനുഷ്‌ഠാനങ്ങളിലും ഉള്ള വൈവിധ്യവും നാനാത്വത്തിലെ ഏകത്വവും ഭാരതത്തെ ഒരു സവിശേഷ ഭൂവിഭാഗമെന്ന നിലയ്‌ക്കുള്ള പരിഗണനയ്‌ക്ക്‌ തികച്ചും അർഹമാക്കിയിട്ടുണ്ട്‌.

ഹിമാലയനിരകള്‍

നിത്യഹരിതവനങ്ങള്‍, മഴക്കാടുകള്‍, ഇലപൊഴിയുംകാടുകള്‍, കണ്ടൽകാടുകള്‍, സമതലങ്ങള്‍, കടൽത്തീരം, മരുഭൂമി, പർവതങ്ങള്‍, വന്‍നദികള്‍, വൈവിധ്യമാർന്ന സസ്യജന്തുജാലങ്ങള്‍ എന്നിവ ഇന്ത്യയുടെ പാരിസ്ഥിതിക സവിശേഷതകളാണ്‌. ആഭ്യന്തര ഉത്‌പാദനമനുസരിച്ച്‌ ലോകത്തെ നാലാമത്തെ വലിയ സമ്പദ്‌ഘടനയും ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ വളരുന്ന രണ്ടാമത്തെ സമ്പദ്‌ഘടനയും ഇന്ത്യയുടേതാണ്‌. ആണവശക്തിയായ ഇന്ത്യ ലോകത്തെ വലിയ സൈനിക ശക്തിയുമാണ്‌. അതേ സമയം സാമ്പത്തിക അസമത്വം, ജാതി വ്യവസ്ഥ, നിരക്ഷരത, പോഷകാഹാരക്കുറവ്‌, പട്ടിണി, തൊഴിലില്ലായ്‌മ, ഇന്ധനക്ഷാമം, പരിസ്ഥിതിനാശം തുടങ്ങിയ യാഥാർഥ്യങ്ങള്‍ വെല്ലുവിളികളായി ശേഷിക്കുന്നു.

ഭൗതികഭൂമിശാസ്‌ത്രം

ഭൂപ്രകൃതി

ഭൂപ്രകൃതി അടിസ്ഥാനമാക്കി ഇന്ത്യയെ, ഡക്കാണ്‍പീഠഭൂമി, സിന്ധുഗംഗാസമതലം, ഹിമാലയം, തീരസമതലങ്ങള്‍ എന്നിങ്ങനെ നാലായി വിഭജിക്കാവുന്നതാണ്‌. പർവതങ്ങള്‍, മലകള്‍, കുന്നുകള്‍, പീഠപ്രദേശങ്ങള്‍, സമതലങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയ ഭൂരൂപങ്ങളൊക്കെത്തന്നെ വ്യതിരേകസ്വഭാവത്തോടെ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഉയരംകൂടിയ പർവതങ്ങളുടെ ആധിക്യംമൂലം ഇന്ത്യയിലെ സാമാന്യം ഉയരമുള്ള മലകളെയും പർവതങ്ങളെയും കുന്നുകളായി വ്യവഹരിക്കുന്നു. സമുദ്രനിരപ്പിൽനിന്ന്‌ 3,826 മീ. ഉയരമുള്ള സാരമതി ഉള്‍പ്പെടുന്ന ഭൂവിഭാഗത്തെ നാഗാകുന്നുകള്‍ എന്നു നാമകരണം ചെയ്‌തിട്ടുള്ളതും, സിംല, ഡാർജീലിംഗ്‌, നൈനീതാൽ തുടങ്ങിയ ഭൂഭാഗങ്ങളെ സുഖവാസത്തിനുള്ള കുന്നിന്‍പുറങ്ങളായി വ്യവഹരിച്ചുപോരുന്നതും മേല്‌പറഞ്ഞതിന്‌ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്‌.

പർവതങ്ങള്‍. ഹിമാലയം, വ. കി. അരികിലുള്ള പട്‌കായ്‌, വിന്ധ്യ, സാത്‌പുറ, ആരവല്ലി, സഹ്യാദ്രി, പൂർവഘട്ടം എന്നിങ്ങനെ ഇന്ത്യയിൽ ഏഴ്‌ പ്രധാന പർവത പംക്‌തികളാണുള്ളത്‌. ഉയരംകൂടിയ കൊടുമുടികള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നതും, ചിലയിടങ്ങള്‍ അവിച്ഛിന്നവും മറ്റു ചിലയിടങ്ങളിൽ വിച്ഛിന്നവും ആയ പർവതനിരകളാണിവ.

ഇന്ത്യയിലെ പര്‍വ്വതനിരകള്‍

ഹിമാലയം ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയ പർവതപംക്‌തിയാണിത്‌; കിഴക്കുപടിഞ്ഞാറായി കിടക്കുന്ന പർവതനിരകളിൽ ഏറ്റവും നീളംകൂടിയതും ഇതുതന്നെയാണ്‌. ഹിമാലയ പർവതങ്ങളിലെ തുടർനിരയുടെ മാത്രം നീളം 2,500 കി.മീ. ആണ്‌. 5,00,000 ച.കി.മീ. ആണ്‌ ഹിമാലയപ്രദേശത്തിന്റെ വിസ്‌തീർണം. അഞ്ചോ ആറോ കോടി വർഷങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പ്‌ ആഴംകുറഞ്ഞ സമുദ്രഭാഗമായിരുന്ന ടെഥിസ്സിലെ അവസാദശിലാശേഖരങ്ങള്‍ വിവർത്തനിക (tectonic) പ്രക്രിയകളുടെ ഫലമായി മടങ്ങി ഒടിഞ്ഞ്‌ ഉയർത്തപ്പെട്ടുണ്ടായ വലിത (folded)പർവതങ്ങളെയാണ്‌ ഹിമാലയം ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നത്‌. 60 ലക്ഷം മുതൽ 70 ലക്ഷം വരെ വർഷങ്ങള്‍കൊണ്ടാണ്‌ ഈ പർവതനപ്രക്രിയ പൂർത്തിയായതെന്ന്‌ അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു. ദീർഘമായ ഈ കാലയളവിൽ അപരദന പ്രക്രിയയിലൂടെ പർവതഭാഗങ്ങളുടെ പ്രതലങ്ങള്‍ക്ക്‌ സാവധാനവും ക്രമാനുഗതവും ആയ പരിവർത്തനം സംഭവിച്ചുപോന്നു. തദ്‌ഫലമായി പ്രാത്ഥാനത്തിന്റെ തോത്‌ മന്ദീഭവിക്കുകയുമുണ്ടായി. ഹിമാലയത്തിൽ ഉദ്‌ഭവിച്ചൊഴുകുന്ന നദികളുടെ ചാലുകള്‍ക്കും പർവതങ്ങളുടെ ഇന്നത്തെ കിടപ്പിനും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിനും ഇത്‌ നിദാനമായിത്തീർന്നു. തെക്കുവടക്കായി 6,000 മീ. ഉയരത്തിൽ കിടക്കുന്ന ഒരു മലനിരയെ കുറുകേ മുറിച്ച്‌ സത്‌ലജ്‌ നദി പടിഞ്ഞാറേക്കൊഴുകുന്നത്‌ ഇതിനുദാഹരണമാണ്‌. ഹിമാലയപ്രദേശത്തെ പ്രാത്ഥാനപ്രക്രിയ ഇന്നും തുടർന്നുപോരുന്നു എന്ന്‌ വിചാരിക്കുവാന്‍ ന്യായം കാണുന്നു. പർവതനിരകള്‍ ഏതാണ്ട്‌ ഇന്നത്തെ നിലയിൽ ഉയർന്നതിനുശേഷമാണ്‌ ഇന്ത്യയിൽ മണ്‍സൂണ്‍ കാലാവസ്ഥ അനുഭവപ്പെട്ടു തുടങ്ങിയത്‌. സിന്ധു-ഗംഗാസമതലത്തിന്‌ അഭിമുഖമായി വില്ലുപോലെ വളഞ്ഞു കിടക്കുന്ന ഹിമാലയത്തിന്റെ തെക്കതിര്‌ പടിഞ്ഞാറേ പകുതിയിൽ 300 മീ. സമോച്ചരേഖയും കിഴക്കേ പകുതിയിൽ 150 മീ. സമോച്ചരേഖയുമാണ്‌. വടക്കോട്ട്‌ കേവലം 150 കി.മീ. ചെല്ലുമ്പോഴേക്കും പർവതപംക്‌തികള്‍ 8,000 മീറ്ററിലേറെ ഉയരം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹിമശിഖരങ്ങളും മഞ്ഞുമൂടിയ താഴ്‌വാരങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഈ ഭാഗമാണ്‌ പർവതത്തിന്‌ ഹിമാലയം (ഹിമ+ആലയം) എന്ന പേര്‌ നല്‌കുവാന്‍ പ്രാചീന ഭാരതീയ പണ്ഡിതന്മാരെ പ്രചോദിപ്പിച്ചതെന്നു കരുതേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. ഉരുകിയൊലിക്കുന്ന മഞ്ഞ്‌ ധാരാളം ജലപ്രവാഹങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കുന്നു. ഈ ജലപ്രവാഹങ്ങളാണ്‌ ഉയരംകുറഞ്ഞ തെക്കന്‍ഭാഗങ്ങളുടെയും അതിനുതെക്കുള്ള സമതലപ്രദേശങ്ങളുടെയും പ്രതല സംരചനയിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിട്ടുള്ളത്‌. മൊത്തത്തിൽ നോക്കുമ്പോള്‍ ഹിമാലയത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും ഹിമരേഖയ്‌ക്കു (Snow line)താഴെയാണ്‌.

പട്‌കായ്‌. ചാപാകൃതിയിൽ ഇന്ത്യാഭാഗത്തേക്ക്‌ ഉന്‍മധ്യമായി ഇന്ത്യാ-മ്യാന്‍മാർ അതിർത്തിയിലൂടെ തെക്കുവടക്കായി കിടക്കുന്ന പർവതപംക്‌തിയാണ്‌ പട്‌ക്കായ്‌. അരുണാചൽപ്രദേശ്‌, നാഗാലാന്‍ഡ്‌, മണിപ്പൂർ, മിസോറാം എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്‌ത പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ പർവതങ്ങള്‍ മൊത്തമായി "പൂർവാചൽ' എന്ന സംജ്ഞയിലൂടെ നിർദേശിക്കപ്പെടാറുണ്ട്‌. ഹിമാലയത്തിലെയും പൂർവാചലിലെയും പർവതനപ്രക്രിയകള്‍ ഏതാണ്ട്‌ സമകാലികങ്ങളായിരുന്നുവെന്നുപറയാം.

ആരവല്ലി ഭൂമുഖത്ത്‌ ഇന്ന്‌ അവശേഷിച്ചിട്ടുള്ള ഏറ്റവും പ്രാചീനമായ പർവതമാണിത്‌ എന്ന്‌ ഭൂവിജ്ഞാനികള്‍ അഭ്യൂഹിക്കുന്നു. 70 കോടിയോളം വർഷങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പാണ്‌ ആരവല്ലി രൂപംകൊണ്ടത്‌. ഹിമാലയസാനുക്കളിൽ തുടങ്ങി തെക്ക്‌ ഡക്കാണ്‍ പീഠഭൂമി വരെ നീണ്ടുകിടന്ന ആരവല്ലിയുടെ ഏറിയഭാഗവും നെടുനാളായുള്ള അപരദനംമൂലം പർവതസ്വഭാവം നഷ്‌ടപ്പെട്ട നിലയിലായിട്ടുണ്ട്‌. വിച്ഛിന്നാവസ്ഥയിലുള്ള കുറേ മലകള്‍ മാത്രമാണ്‌ ഇപ്പോള്‍ അവശേഷിച്ചിട്ടുള്ളത്‌. പ്രാചീന യുഗങ്ങളിൽ ആരവല്ലിനിരകള്‍ ഈ പ്രദേശത്തെ ജലവിഭാജകമായിരുന്നുവെന്ന്‌ അനുമാനിക്കാം.

വിന്ധ്യാനിരകള്‍ പ്രാചീനകാലത്ത്‌ ആരവല്ലി നിരകളിൽനിന്നും അപരദനത്തിലൂടെ വഹിച്ചുനീക്കപ്പെട്ട ശിലാംശങ്ങള്‍ അടുത്തുണ്ടായിരുന്ന ആഴംകുറഞ്ഞ സമുദ്ര തടത്തിൽ നിക്ഷിപ്‌തമാവുകയും ഇങ്ങനെയുണ്ടായ അവസാദശിലാശേഖരങ്ങള്‍ പില്‌ക്കാലത്ത്‌ പ്രാത്ഥാനവിധേയമായി വിന്ധ്യാനിരകളായിത്തീരുകയും ചെയ്‌തു. ഡക്കാണ്‍ പീഠഭൂമിയുടെ വടക്കരികിലായി 1,050 കി.മീ. നീളത്തിൽ ഏതാണ്ട്‌ കി.പ. ദിശയിലാണ്‌ വിന്ധ്യാനിരകള്‍ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്‌. ഇപ്പോള്‍ ഇതിന്റെ ശരാശരി ഉയരം 300 മീ. മാത്രമാണ്‌. വടക്കോട്ട്‌ ചാഞ്ഞിറിങ്ങി ഗംഗാസമതലത്തിൽ അവസാനിക്കുന്ന ഈ മലനിരകള്‍ സാത്‌പുറാനിരകളുമായി ചേർന്ന്‌ ഡക്കാണ്‍ പീഠഭൂമിക്കും ഉത്തര സമതലത്തിനുമിടയ്‌ക്കുള്ള അതിർത്തി രേഖയായി വർത്തിക്കുന്നു.


ഇന്ത്യ-രാഷ്‌ട്രീയഭൂപടം

സാത്‌പുറാനിരകള്‍. വിന്ധ്യാനിരകള്‍ക്കു തെക്കായും അവയ്‌ക്കു സമാന്തരമായും സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സാത്‌പുറ ഇന്ത്യയിലെ മറ്റൊരു പുരാതന പർവത പങ്ക്‌തിയാണ്‌. പടിഞ്ഞാറ്‌ രത്തന്‍പൂർ മുതൽ കിഴക്ക്‌ അമർകാണ്ടക്‌ വരെ 900 കി.മീ. നീളത്തിൽ കിടക്കുന്ന സാത്‌പുറ ഡക്കാണിലെ മറ്റു ഭൂഭാഗങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച്‌ ഉയർന്ന പ്രദേശങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. സാത്‌പുറയിലെ മിക്ക ശിഖരങ്ങളും 1,000 മീറ്ററിലേറെ ഉയരമുള്ളവയാണ്‌; അപൂർവം ഭാഗങ്ങളിൽ മാത്രമേ മലനിരകളുടെ ഉയരം 500 മീ.-ൽ താഴ്‌ന്നു കാണുന്നുള്ളൂ. ഏതാണ്ട്‌ 75,000 ച.കി.മീ. പ്രദേശത്ത്‌ വ്യാപിച്ചിട്ടുള്ള സാത്‌പുറാ മേഖല്‌ക്ക്‌ തെ.വ. ദിശയിലുള്ള മൈകലാനിരകള്‍ പാദമായും രത്തന്‍പൂർ ശീർഷമായും വരുന്ന ത്രിഭുജാകൃതിയാണുള്ളതെന്നുപറയാം. ഈ മേഖലയുടെ മറ്റ്‌ രണ്ടതിർത്തികള്‍ നിർണയിക്കുന്നത്‌ നർമദ, തപ്‌തി എന്നീ നദികളാണ്‌. സാത്‌പുറ (= സപ്‌തവലനങ്ങള്‍) എന്ന നാമം ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നതുപോലെതന്നെ സമാന്തരങ്ങളായ മടക്കുപർവതങ്ങളും അവയ്‌ക്കിടയിലായുള്ള വ്യാപകമായ ലാവാതലങ്ങളുമാണ്‌ ഈ മേഖല ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നത്‌.

സാത്‌പുറ മലനിരകള്‍

സഹ്യാദ്രി. വടക്ക്‌ തപ്‌തി നദീമുഖം മുതൽ തെക്ക്‌ കന്യാകുമാരി വരെ ഡക്കാണ്‍പീഠഭൂമിയുടെ പടിഞ്ഞാറരികിൽ 1,600 കി.മീ. നീളത്തിൽ കിടക്കുന്ന മലനിരയാണ്‌ സഹ്യാദ്രി; ഇതിന്റെ ശരാശരി ഉയരം 1,200 മീ. ആണ്‌. തടരേഖയ്‌ക്ക്‌ സമാന്തരമായി കിടക്കുന്ന ഈ മലനിരകളുടെ നീലഗിരിക്കു വടക്കുള്ള ഭാഗങ്ങളെ 'പശ്ചിമഘട്ടം' എന്നും പാലക്കാട്ടുപാതയ്‌ക്കു തെക്കുള്ള ഭാഗത്തെ സഹ്യന്‍ എന്നും വിളിക്കുന്നു. കടൽഭാഗത്തുനിന്നു നോക്കുമ്പോള്‍ ഏതാണ്ട്‌ കോട്ടമതിൽപോലെ കാണപ്പെടുന്ന ഈ പർവതം പലയിടത്തും തീരസമതലത്തിൽനിന്നു തൂക്കായി എഴുന്നുനില്‌ക്കുന്നു; ഇക്കാരണംകൊണ്ടും മറ്റുതെളിവുകള്‍കൊണ്ടും ഡക്കാണിന്റെ പടിഞ്ഞാറതിരിലുണ്ടായ ഭൂഭ്രംശ((fault)ത്തിന്റെ ഫലമായിട്ടാണ്‌ സഹ്യാദ്രി രൂപംകൊണ്ടതെന്ന്‌ അനുമാനിക്കുവാന്‍ ന്യായം കാണുന്നു. സഹ്യാദ്രിയിൽ നിന്നുദ്‌ഭവിക്കുന്ന വന്‍നദികളൊക്കെത്തന്നെ കിഴക്കോട്ടാണ്‌ ഒഴുകുന്നത്‌; പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്നവ താരതമ്യേന നീളം കുറഞ്ഞവയും ഇടയ്‌ക്കിടയ്‌ക്ക്‌ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുള്ളതു നിമിത്തം ദുർഗമങ്ങളുമായിരിക്കുന്നു. ഈ നദികള്‍ പൊതുവേ ജലസമൃദ്ധങ്ങളും സമ്പദ്‌ പ്രധാനങ്ങളുമാണ്‌. പൂർവഘട്ടം. അതിപ്രാചീനകാലത്ത്‌ വിവർത്തനിക പ്രക്രിയകളിലൂടെ രൂപംകൊണ്ടിട്ടുള്ള ഈ പർവതം ഡക്കാണ്‍ ഭൂഖണ്ഡ(Block)ത്തിന്റെ കിഴക്കതിരുനിർണയിക്കുന്നു. ഈ മലനിരകളുടെ ചായ്‌വ്‌ (നതിലംബം) ആരവല്ലിയുടേതിനു സമാന്തരമാണ്‌. നദീതാഴ്‌വരകളാൽ വിച്ഛിന്നമാക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള പൂർവഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്നഭാഗം മഹാനദിക്കും ഗോദാവരിക്കും ഇടയ്‌ക്കുള്ള മഹേന്ദ്രഗിരി (1,000 മീ.) ആണ്‌. കൃഷ്‌ണാനദിക്കു തെക്ക്‌ സമാന്തരങ്ങളും തുടർച്ചയുള്ളതുമായ മറ്റൊരു മലനിരയും (നല്ലമലൈ) കാണാനുണ്ട്‌.

പീഠപ്രദേശങ്ങള്‍. ഇന്ത്യയിൽ മിക്കയിടത്തും പീഠപ്രദേശങ്ങളുടെ സ്വഭാവമുള്ള ഉറച്ച ഭൂഭാഗങ്ങള്‍ കാണാം. അധികം ചരിവില്ലാതെയും എന്നാൽ, നിരപ്പല്ലാതെയുമുള്ള ഭൂപ്രകൃതിയാണ്‌ ഇവയ്‌ക്കുള്ളത്‌. വിസ്‌തൃതങ്ങളായ ഈ പീഠഭൂമികള്‍ സമുദ്രനിരപ്പിൽനിന്നും 300 മുതൽ 900 വരെ മീ. ഉയരത്തിലായാണ്‌ കാണപ്പെടുന്നത്‌. പൊതുവേ നിമ്‌നോന്നതമല്ലാത്ത ഈ ഭൂഭാഗങ്ങളിൽ അങ്ങിങ്ങായി സ്‌തൂപികകള്‍പോലെ എഴുന്നുനില്‌ക്കുന്ന കുന്നുകളുണ്ടാവും; വരമ്പുകള്‍പോലെ തുടർന്നുകാണുന്ന അഗ്രം പരന്ന മേടുകളും സാധാരണമാണ്‌.

മധ്യേന്ത്യയിലെ മാള്‍വ-വിന്ധ്യാ പീഠഭൂമികള്‍ വിന്ധ്യാപർവതസാനുക്കളിലാരംഭിച്ച്‌ വടക്കോട്ട്‌ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്നു. ഇവയിൽ ആദ്യത്തേതായ മാള്‍വാപീഠഭൂമി ലാവാശിലകളാലാണ്‌ നിർമിതമായിട്ടുള്ളത്‌; വിന്ധ്യാശിലാക്രമത്തിൽപ്പെട്ട മണൽക്കല്ലുകള്‍നിറഞ്ഞ പീഠപ്രദേശമാണ്‌ രണ്ടാമത്തേത്‌. ഈ പ്രദേശങ്ങളിലെ നദികള്‍ വടക്കോട്ടൊഴുകി യമുനയിലോ ഗംഗയിലോ ലയിക്കുന്നു; ചംബൽ, ബേത്‌വ, കേന്‍ എന്നിവയാണ്‌ ഇക്കൂട്ടത്തിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവ. വിന്ധ്യയ്‌ക്കു തെക്ക്‌ സോണ്‍ നദിയാൽ വേർതിരിക്കപ്പെട്ടനിലയിലുള്ള മറ്റൊരു പീഠപ്രദേശമാണ്‌ ഭഗേൽഖണ്ഡ്‌; ഗോണ്ട്‌വാനാ ക്രമത്തിൽപ്പെട്ട ഗ്രാനൈറ്റ്‌ ശിലാസഞ്ചയങ്ങള്‍കൊണ്ടാണ്‌ ഈ ഭൂഭാഗത്തിന്റെ സംരചന. ഭഗേൽഖണ്ഡിനു കിഴക്കായി റാഞ്ചി, ഹസാരിബാഗ്‌, കോദർമ എന്നീ പീഠപ്രദേശങ്ങള്‍ കാണാം. ഈ ഭൂഭാഗങ്ങളിൽ ഗ്രാനിറ്റിക്‌-നൈസ്‌ ഇനത്തിൽപ്പെട്ട ശിലകളാണ്‌ ധാരാളമായുള്ളത്‌. പ്രാചീന ഭൂഖണ്ഡ(block)മായ ഡക്കാനിന്റെ കിഴക്കരികായി വിവക്ഷിക്കാവുന്ന മേല്‌പറഞ്ഞ പീഠപ്രദേശങ്ങളെ മൊത്തത്തിൽ ഛോട്ടാ നാഗ്‌പൂർ എന്നു വിളിച്ചുവരുന്നു. സാത്‌പുറാമേഖലയിലും ധാരാളം പീഠപ്രദേശങ്ങളുണ്ട്‌. താരതമ്യേന ഉയരംകൂടിയ ഈ പീഠഭൂമികളിൽ മേഖലയുടെ മധ്യഭാഗത്തുള്ള ബേതൂള്‍, കിഴക്കരികിലുള്ള മൈകല എന്നിവ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നവയാണ്‌. ലാവാശിലകള്‍ക്കു പ്രാമുഖ്യമുള്ള ബേതൂള്‍പീഠപ്രദേശത്തിന്റെ ശരാശരി ഉയരം 1,200 മീ. ആണ്‌; മൈകലാപീഠഭൂമി 450-900 മീ. ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. തപ്‌തി, പൂർണ എന്നീ നദികള്‍ക്കു തെക്കും, വെന്‍ഗംഗം, പ്രണീത, ഗോദാവരി എന്നീ നദികള്‍ക്കു പടിഞ്ഞാറുമായി കിടക്കുന്ന ഡക്കാണ്‍ ആണ്‌ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും വിസ്‌തൃതവുമായ പീഠഭൂമി. വടക്കോട്ടും കിഴക്കോട്ടുമായി ചാഞ്ഞിറങ്ങുന്ന ഭൂപ്രകൃതിയുള്ള ഡക്കാണ്‍ 7,00,000 ച.ക.മീ. വിസ്‌തീർണമുള്ളതാണ്‌. 300 മീ.-ലേറെ ഉയരമുള്ള പ്രദേശങ്ങളാണ്‌ ഡക്കാണിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്നത്‌. പടിഞ്ഞാറതിര്‌ സഹ്യാദ്രിയാണ്‌. പ്രതല സംരചനയെ ആസ്‌പദമാക്കി ഡക്കാണിനെ മൂന്നായി വിഭജിക്കാം: മഹാരാഷ്‌ട്ര, കർണാടക, തെലുങ്കാന. ഇവയിൽ മഹാരാഷ്‌ട്രപ്രദേശം ലാവാ നിർമിതവും ഗോദാവരി, ഭീമ തുടങ്ങിയ നദീമാർഗങ്ങളാൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ട വ്യത്യസ്‌ത ഉയരങ്ങളിലുള്ള ഭൂഭാഗങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നതുമാണ്‌. ധാർവാർ ക്രമത്തിൽപ്പെട്ട ഷിസ്റ്റ്‌ശിലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട സംരചനയാണ്‌ കർണാടക പീഠഭൂമിക്കുള്ളത്‌; ആർക്കിയന്‍ കാലഘട്ടത്തിലെ ഗ്രാനൈറ്റ്‌, നൈസ്‌ (gneiss) തൈുടങ്ങിയവ സ്ഥിതശില(base rock)കളായുള്ള പ്രദേശങ്ങളും ഏറെയുണ്ട്‌. മൊട്ടക്കുന്നുകള്‍ നിറഞ്ഞ ചരിവുതലങ്ങളാണിവിടം. ഏതാണ്ട്‌ ഇതേ സംരചനയുള്ള പീഠപ്രദേശമാണ്‌ തെലുങ്കാന; എന്നാൽ ഈ പ്രദേശം താരതമ്യേന ഉയരം കുറഞ്ഞതാണ്‌.

മേല്‌പറഞ്ഞവയിൽനിന്നും തികച്ചും വ്യത്യസ്‌തമായ സ്ഥിതിയും സംരചനയുമുള്ള ഒരു പീഠഭൂമിയാണ്‌ ഹിമാലയത്തിൽപ്പെട്ട ലഡാഖ്‌. 4,000 മീ. ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ലഡാഖിൽ ഹിമാനീകൃത ഭൂരൂപങ്ങള്‍ കാണപ്പെടുന്നു.

സമതലങ്ങള്‍. ഭൂവിനിയോഗത്തെ ആസ്‌പദമാക്കി നോക്കുമ്പോള്‍ പ്രാധാന്യമേറിയ ഭൂഭാഗങ്ങളാണ്‌ സമതലങ്ങള്‍. ഇന്ത്യയിൽ 10 ലക്ഷം ച.കി.മീറ്ററിലേറെ വരുന്ന സമതലങ്ങളിൽ ജലലഭ്യതയുള്ള മിക്ക പ്രദേശങ്ങളും കൃഷിനിലങ്ങളായി മാറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; തന്മൂലം ഇവയുടെ നൈസർഗികപ്രകൃതി ഏറെക്കുറെ മാഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്‌.

ഇന്ത്യ-ഭൂപ്രകൃതി

ജലോഢനിക്ഷേപങ്ങളാൽ നിർമിതമായിട്ടുള്ള എക്കൽ സമതലങ്ങള്‍ വ്യാപകമായി കാണപ്പെടുന്നത്‌ ഉത്തരേന്ത്യയിലാണ്‌; പ. ബംഗാള്‍, ബിഹാർ, ഉത്തർപ്രദേശ്‌, പഞ്ചാബ്‌ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ഏറിയഭാഗങ്ങളും എക്കൽസമതലങ്ങളാണ്‌. അസമിലെ നദീതടങ്ങളും ഇവയിൽപ്പെടുന്നു. രാജസ്ഥാനിലും പുരാതനങ്ങളായ ജലോഢമൈതാനങ്ങള്‍ ധാരാളമായുണ്ട്‌. നദികളുടെ ഗതിമാറ്റത്തെത്തുടർന്ന്‌ വറ്റിവരണ്ട താഴ്‌വരകള്‍, ചതുപ്പുകള്‍, വിസർപ്പിണികളായ നദികള്‍ പില്‌ക്കാലത്ത്‌ നേരേ ഒഴുകിയുണ്ടായിട്ടുള്ള തടാകങ്ങള്‍ (ox-bow lakes), ജെലപ്രളയങ്ങളുടെ ഫലമായി നിർമിതമാവുന്ന പൊഴികളും തിട്ടകളും തുടങ്ങി എക്കൽമൈതാനങ്ങളുടെ സഹജസവിശേഷതകളായ മിക്ക ഭൂരൂപങ്ങളും മേല്‌പറഞ്ഞ പ്രദേശങ്ങളിൽ ധാരാളമായി കാണപ്പെടുന്നു; പലയിടത്തും പല വീതിയിൽ കിടക്കുന്ന ഇവ കാവേരി, കൃഷ്‌ണ, ഗോദാവരി, മഹാനദി എന്നിവയുടെ ഡെൽറ്റാപ്രദേശങ്ങളിൽ പൂർണവികാസം പ്രാപിച്ച വിസ്‌തൃതങ്ങളായ സമതലങ്ങളാണ്‌.

ഹിമാലയത്തിലെ നദികളൊക്കെത്തന്നെ അവയുടെ ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും വിസ്‌തൃതി കുറഞ്ഞ എക്കൽമൈതനാങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഈ ഭാഗങ്ങളിൽ ഹിമാനികളുടെ അപരദന പ്രവർത്തനത്തെത്തുടർന്ന്‌ സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള മൈതാനങ്ങളും ധാരാളമായുണ്ട്‌. ശോക്‌ നദിക്കു കിഴക്കും ചാങ്‌ചെന്‍മോ നദിക്കു വടക്കുമായി കിടക്കുന്ന ലഡാഖ്‌ സമതലം ഹിമാനീനിർമിതമാണ്‌. ബാഷ്‌പാ താഴ്‌വരയും ഈ രീതിയിൽ നിർമിക്കപ്പെട്ടതാണ്‌. വിവർത്തനിക പ്രക്രിയയുടെ ഫലമായി വന്‍തടാകങ്ങള്‍ പ്രാത്ഥാനവിധേയമാവുന്നതിലൂടെ നിർമിതമായിട്ടുള്ള വിസ്‌തൃത സമതലങ്ങളും ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു; കാശ്‌മീർ താഴ്‌വര, ഇംഫാൽ താഴ്‌വര (മണിപ്പൂർ), നവങ്‌ യാങ്‌തടം (പട്‌കായ്‌) തുടങ്ങിയവ ഇതിനുദാഹരണങ്ങളാണ്‌. പർവതങ്ങളുടെ അടിവാരത്ത്‌ നദികള്‍ ഒഴുകി വീണുണ്ടാകുന്ന ഗിരിപദമൈതാനങ്ങള്‍ (piedmont plams) ഹിമാലയസാനുക്കളിൽ സാധാരണമാണ്‌. ഇവ പഞ്ചാബ്‌, ഉത്തർപ്രദേശ്‌ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഭാഭർ എന്നും, ആസാമിൽ ദുവാർ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഈ ഗിരിപദമൈതാനങ്ങള്‍ ഒരിനം ആർട്ടീസിയന്‍ തടങ്ങളാണ്‌. ആരവല്ലി നിരകള്‍ക്കു പടിഞ്ഞാറ്‌ ജയ്‌സാൽമർ വരെയുള്ള പാറക്കെട്ടുകള്‍നിറഞ്ഞ തരിശുപ്രദേശവും വിസ്‌തൃതമായ സമതലമാണ്‌. കൊങ്കണ്‍തീരത്ത്‌ ലാവാമച്ചിനു പ്രാമുഖ്യമുള്ള മൈതാനങ്ങളാണുള്ളത്‌. ദക്ഷിണേന്ത്യന്‍ ഭാഗങ്ങളിൽ കുന്നുകള്‍ പൊടിഞ്ഞുതകർന്നുണ്ടായിട്ടുള്ള സമതലങ്ങള്‍ (pediplains) കൊണപ്പെടുന്നു. കേരളതീരത്ത്‌ കായലുകളും ചതുപ്പുകളും നിറഞ്ഞ്‌, താരതമ്യേന പ്രായംകുറഞ്ഞ ജലോഢസമതലങ്ങളാണുള്ളത്‌. യുഗാന്തരങ്ങള്‍ക്കു മുമ്പ്‌ ജലോഢമൈതാനങ്ങളായിരുന്ന, പില്‌ക്കാലത്ത്‌ പ്രാത്ഥാനത്തിലൂടെ കുന്നിന്‍പുറങ്ങളായി പരിണമിച്ച എക്കൽപ്രദേശങ്ങളും അപൂർവമായുണ്ട്‌; നീലഗിരി, ഷില്ലോങ്‌ കുന്നുകള്‍ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഇത്തരം ഭൂരൂപങ്ങള്‍ കാണാം.

അപവാഹം

ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന നദികള്‍

നദികള്‍. ഇന്ത്യയിലെ നദികളിലൂടെ ഓരോ വർഷവും മൊത്തം, 1,68,300 കോടി ഘ.മീ. ജലം ഒഴുകുന്നതായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അപരദനപ്രക്രിയയിലൂടെ ശിലാവിഘടനം നിർവഹിക്കുന്നതോടൊപ്പം ഈ നദികള്‍ നിക്ഷേപണത്തിലൂടെ പുതിയ ഭൂഭാഗങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ നദികളുടെ പ്രവാഹദിശ ഒട്ടുമുക്കാലും പർവതങ്ങളുടെ കിടപ്പിനെ ആശ്രയിച്ചാണ്‌; ഈ ഉന്നതപ്രദേശങ്ങള്‍ ജലവിഭാജകങ്ങളായി വർത്തിക്കുന്നു. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ പ്രമുഖമായുള്ളവ മൂന്നെച്ചമാണ്‌: ഹിമാലയം, വിന്ധ്യ-സാത്‌പുറ-മൈകാൽ നിരകള്‍, സഹ്യാദ്രി. ഹിമാലയത്തിലെ ചില നദികള്‍ പർവതങ്ങളുടെ കിടപ്പിനെമാത്രം ആശ്രയിച്ചൊഴുകുന്നവയല്ല. ഡക്കാണിലെ നദികള്‍ പൊതുവേ പീഠഭൂമിയുടെ ചരിവിനനുസരിച്ച്‌ സഹ്യാദ്രിയിൽ ഉദ്‌ഭവിച്ച്‌ കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവയാണ്‌. അനുവർത്തി അപവാഹക്രമമാണ്‌ ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നത്‌. ഇന്ത്യയിലെ നദികളെ മൊത്തത്തിൽ നാല്‌ വിഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കാം: മധ്യേന്ത്യയിലും ഡക്കാണിലുമുള്ളവ, ഹിമാലയത്തിൽ ഉദ്‌ഭവിക്കുന്നവ, തീരദേശത്തുള്ളവ, ആന്തര-അപവാഹക്രമമനുസരിച്ച്‌ ഉള്‍നാടന്‍ തടാകങ്ങളിൽ പതിക്കുന്നവ. ഹിമാലയത്തിലെ നദികള്‍ മഞ്ഞുരുകി ഒലിക്കുന്നതു നിമിത്തം വേനല്‌ക്കാലത്തുപോലും ജലസമൃദ്ധങ്ങളായിരിക്കുന്നു. ഢ-ആകാര താഴ്‌വരകളാണ്‌ ഇവയ്‌ക്കുള്ളത്‌. ഡക്കാണിലെയും മധ്യേന്തിയിലെയും നദികളിലെ ജലൗഘം അനിയമിതവും അനിശ്ചിതവുമായ കാലവർഷങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; തന്മൂലം ഈ നദികളിലെ ജലവ്യാപ്‌തത്തിൽ ഋതുഭേദമനുസരിച്ചുള്ള ഏറ്റക്കുറച്ചിലുകള്‍ സാധാരണമാണ്‌. തീരപ്രദേശത്തെ നദികള്‍ പ്രായേണ നീളം കുറഞ്ഞവയും ദ്രുതവാഹികളും ആണ്‌; ഇവയുടെ തടപ്രദേശങ്ങള്‍ വിസ്‌തൃതി കുറഞ്ഞവയാണ്‌. ആന്തര-അപവാഹക്രമത്തിലുള്ള നദികള്‍ രാജസ്ഥാനിൽ മാത്രമാണുള്ളത്‌; മഴക്കാലത്തുമാത്രം ജലം നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന ഇവ നിമ്‌നഭാഗങ്ങളിൽ ഒഴുകിക്കൂടി തടാകങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കുന്നു. സംഭാർ തടാകത്തിൽ പതിക്കുന്ന നദികള്‍ ഇമ്മാതിരിയുള്ളവയാണ്‌. റാന്‍ഒഫ്‌ കച്ചിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ലൂണിനദി 37,250 ച.കി.മീ. സ്ഥലം ജലസിക്തമാക്കുന്നു.

ഡക്കാണിലെ നദികള്‍. വിന്ധ്യാ-സാത്‌പുറാനിരകളിൽ ഉദ്‌ഭവിക്കുന്ന നദികള്‍ മിക്കവയും വടക്കോട്ടൊഴുകി ഗംഗ, യമുന എന്നീ നദികളിൽ ലയിക്കുന്നു. വർഷക്കാലത്തുമാത്രമാണ്‌ ഇവ ജലസമൃദ്ധങ്ങളായുള്ളത്‌; വേനല്‌ക്കാലത്ത്‌ വറ്റിപ്പോകുന്നു. വെള്ളപ്പൊക്കത്തിലെ കെടുതികള്‍ സാധാരണമാണ്‌. ചംബൽ, കേന്‍, സിന്ധ്‌, ബേത്വ, സോണ്‍ എന്നീ നദികളാണ്‌ ഇക്കൂട്ടത്തിൽപ്പെട്ടവ.

പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകി അറേബ്യന്‍ സമുദ്രത്തിൽ പതിക്കുന്ന ഡക്കാണ്‍നദികളാണ്‌ നർമദയും തപ്‌തിയും. മൈകാൽനിരയിലെ അമർകാണ്ടക്‌ ശിഖരത്തിൽനിന്നും ഉദ്‌ഭവിക്കുന്ന നർമദ വിന്ധ്യാ-സാത്‌പുറ നിരകള്‍ക്കിടയിലുള്ള, നന്നേ വീതികുറഞ്ഞ താഴ്‌ വരയിലൂടെ ഒഴുകുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത്‌ അനേകം വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുണ്ട്‌; ഇവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്‌ ജബൽപൂരിന്‌ 20 കി.മീ. ദൂരത്ത്‌ വാമന്‍ ഗംഗയുമായുള്ള സംഗമത്തിന്‌ അല്‌പം മാറിയുള്ള ധുവാധർ വെള്ളച്ചാട്ടം (37 മീ.) ആണ്‌. നർമദയുടെ നീളം 785 കി.മീ. ആണ്‌. തപ്‌തി മധ്യപ്രദേശിലെ ബേതൂളിനടുത്ത്‌ ഉദ്‌ഭവിക്കുന്നു. സാത്‌പുറയ്‌ക്കു തെക്കുകൂടി ഒഴുകുന്ന ഈ നദിയുടെ നീളം 720 കി.മീ. ആണ്‌. സൂരത്‌ (സൂററ്റ്‌) നഗരം തപ്‌തീമുഖത്താണ്‌; നദീമുഖത്തുനിന്നും 50 കി.മീ. ഉള്ളിൽവരെ വേലിയേറ്റത്തിന്റെ പ്രഭാവം അനുഭവപ്പെടുന്നു. പശ്ചിമപർവതങ്ങളിലോ മധ്യേന്ത്യയിലെ മലനിരകളിലോ ഉദ്‌ഭവിച്ച്‌ കിഴക്കോട്ടൊഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ പതിക്കുന്നവയാണ്‌ ഡക്കാണ്‍ മേഖലയിലെ രണ്ടാമത്തെ ഇനം നദികള്‍. ഇവയിൽ മഹാനദി അമർകാണ്ടക്‌ കൊടുമുടിക്കു തെക്കുള്ള സിഹാവയിൽ ഉദ്‌ഭവിക്കുന്നു. വളഞ്ഞും പുളഞ്ഞും പൂർവഘട്ടം തരണംചെയ്യുന്ന ഈ നദി കട്ടക്കിനടുത്തുവച്ച്‌ തീരമസതലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതോടെ പല ശാഖകളായി പിരിയുന്നു. മഹാനദിയുടെ ഡെൽറ്റ സാമാന്യം വിസ്‌തൃതമാണ്‌; ഫലഭൂയിഷ്‌ഠവുമാണ്‌. മഹാനദിയുടെ നീളം 800 കി.മീ. ആണ്‌. അവിചാരിതമായുണ്ടാവുന്ന കടുത്ത വെള്ളപ്പൊക്കങ്ങള്‍ ഈ നദിയുടെ ശാപമാണെന്നുപറയാം.

ജോഗ്‌ വെള്ളച്ചാട്ടം-മഹാരാഷ്‌ട്ര

ഛോട്ടാനാഗ്‌പൂരിലെ സാരൂകൊടുമുടിയിൽനിന്നുദ്‌ഭവിച്ച്‌ 530 കി.മീ. ഒഴുകി ഹൂഗ്ലിനദിയിൽ ലയിക്കുന്ന ദാമോദർനദിയുടെ ഗതിയിൽ ഇടയ്‌ക്കിടെ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നതുനിമിത്തം ജനജീവിതത്തിനു പല ക്ലേശങ്ങളും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്‌. മൂന്നു ശതാബ്‌ദങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പ്‌ കൊൽക്കത്തയ്‌ക്ക്‌ 48 കി.മീ. വടക്കായി പതിച്ചിരുന്ന ഈ നദി ഇപ്പോള്‍ ഹൂഗ്ലിയുമായി ചേരുന്നത്‌ നഗരത്തിനുതെക്ക്‌ ഗംഗാസാഗറിനുടത്തുവച്ചാണ്‌. ഈ നദിയിലെ വെള്ളപ്പൊക്കം മിക്കപ്പോഴും സാരമായ കെടുതികള്‍ക്കു കാരണമാകുന്നു. ഗഢി, കോനാനർ, ജമുനിയ, ബാരാകർ എന്നിവ ദാമോദറിന്റെ പോഷകനദികളാണ്‌. മഹാരാഷ്‌ട്രയിലെ നാസിക്കിനടുത്ത്‌ ത്രയംബകത്തിൽ നിന്ന്‌ഉദ്‌ഭവിച്ച്‌ തെ. കി. ദിശയിൽ ഒഴുകുന്ന ഗോദാവരി ആന്ധ്രപ്രദേശിലൂടെ കടന്ന്‌ ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ പതിക്കുന്നു. പൂർവഘട്ടം തരണം ചെയ്യുന്നിടത്ത്‌ ഈ നദി ആഴമേറിയതായും നദീതടം വിസ്‌തീർണം കുറഞ്ഞതായും ഭവിക്കുന്നു. 1,440 കി.മീ. നീളമുള്ള ഈ നദിയിൽ വടക്കുനിന്നും പ്രണീത, പെനുഗംഗ, വർധ, വൈന്‍ഗംഗ, ഇന്ദ്രാവതി എന്നീ പോഷകനദികളും തെക്കുനിന്നും മഞ്‌ജീരനദിയും ഒഴുകിച്ചേരുന്നു. ഫലഭൂയിഷ്‌ഠവും സാമാന്യം വിസ്‌തൃതവുമായ ഒരു ഡൽറ്റയും ഗോദാവരിക്കുണ്ട്‌. ഗോദാവരിയുടെ ആവാഹക്ഷേത്രം (catchment area) ഭാരതത്തിന്റെ മൊത്തം ഭൂവിസ്‌തൃതിയുടെ 10% വരുന്നതാണ്‌.

പശ്ചിമ പർവതത്തിന്‌ 64 കി.മീ. കിഴക്കു സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മഹാബലേശ്വറിനു സമീപത്താണ്‌ കൃഷ്‌ണാനദിയുടെ പ്രഭവം. കിഴക്കോട്ട്‌ ആന്ധ്രപ്രദേശിലേക്കൊഴുകുന്ന ഈ നദി വിജയവാഡയ്‌ക്കു സമീപം പൂർവഘട്ടം തരണംചെയ്‌ത്‌ പൂർവതീരസമതലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. വടക്ക്‌ ഭീമയും തെക്ക്‌ തുംഗഭദ്രയുമാണ്‌ കൃഷ്‌ണയുടെ പ്രധാന പോഷകനദികള്‍; കൃഷ്‌ണാനദിയിലെ ജലവ്യാപ്‌തം വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ ഈ രണ്ട്‌ നദികളും സാരമായ പങ്ക്‌ വഹിക്കുന്നു. 1,280 കി.മീ. ഒഴുകിയശേഷം ഈ നദി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ പതിക്കുന്നു. കർണാടക, തമിഴ്‌നാട്‌ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ പതിക്കുന്ന കാവേരിയുടെ നീളം 760 കി.മീ. ആണ്‌. വിശാലമായ കാവേരിഡെൽറ്റ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ മികച്ച കാർഷിക മേഖലയാണ്‌. ധാരാളം വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുള്ള ഈ നദി വൈദ്യുതപദ്ധതികള്‍ക്കു കളമൊരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ഈ നദിയിൽ രണ്ട്‌ ദ്വീപുകളുമുണ്ട്‌: ശിവസമുദ്രവും രംഗപട്ടണവും. കാവേരിനദിക്ക്‌ മതപരമായ പ്രാധാന്യം കല്‌പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

പെന്ന(പെന്നാർ), പാലാർ, വൈഗ എന്നിവയാണ്‌ ദ. ഡക്കാണിലെ ഇതരനദികള്‍. പടിഞ്ഞാറുനിന്നും കിഴക്കോട്ടൊഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ പതിക്കുന്ന ഈ നദികള്‍ക്കും വലുതായ പ്രാധാന്യമുണ്ട്‌. ഛോട്ടാനാഗ്‌പൂരിൽനിന്ന്‌ ഉദ്‌ഭവിച്ചൊഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ പതിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണി, സ്വർണരേഖ എന്നീ നദികളും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നവയാണ്‌.

ഉത്തരേന്ത്യയിലെ നദികള്‍. ഹിമാലയത്തിൽനിന്ന്‌ ഉദ്‌ഭവിച്ചൊഴുകുന്ന ഉത്തരേന്ത്യന്‍ നദികള്‍ ഡക്കാണിലെ നദികളെ അപേക്ഷിച്ച്‌ ജലസമൃദ്ധങ്ങളും ശീഘ്രഗതികങ്ങളും ദൈർഘ്യമേറിയവയുമായിരിക്കുന്നു. വേനല്‌ക്കാലത്ത്‌ മഞ്ഞുരുകി ഒഴുകുന്നതുമൂലം ഇവയിൽ ജലപ്രളയമുണ്ടാവുന്നു; ഇങ്ങനെ ഹിമാലയത്തിൽനിന്നുള്ള നദികളിൽ വർഷകാലത്തും വേനല്‌ക്കാലത്തുമായി ആണ്ടിൽ രണ്ടുപ്രാവശ്യം ജലബാധയുണ്ടാകുന്നു. ശീഘ്രഗതികങ്ങളായ ഇവ ധാരാളം എക്കലും വണ്ടലും വഹിച്ചു നീക്കുന്നു; സമതലത്തിലേക്കിറങ്ങുന്നതോടെ മന്ദഗതികങ്ങളായി നിക്ഷേപണം നിർവഹിക്കുന്നു. ഈ നദീ തടങ്ങളിൽ പുതിയ ഭൂരൂപങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെടുന്നത്‌ സാധാരണമാണ്‌. നദീതീരപ്രദേശങ്ങളിൽ വെള്ളംകെട്ടി ചതുപ്പുകളും കായലുകളും ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ നദീതടങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ജലനിർഗമനമാണ്‌ പ്രധാന പ്രശ്‌നം. ഉത്തരഭാരതത്തിലെ നദികള്‍ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ നദികളെപ്പോലെ അനുവർത്തി സ്വഭാവമുള്ളവയല്ല. നദീമാർഗങ്ങള്‍ ഇടുങ്ങി അഗാധമായി കാണുന്നതും നദീ തടങ്ങളിൽ വിവിധ ഉയരത്തിലുള്ള വേദികകള്‍ കാണുന്നതും സാധാരണമാണ്‌. ഗിൽഗിറ്റിൽ സിന്ധുനദി 5,185 മീ. ആഴമുള്ള ഒരു ചതുരത്തിലൂടെയാണ്‌ ഒഴുകുന്നത്‌. നിരന്തരമായുള്ള വിവർത്തനികപ്രക്രിയകള്‍ക്കു വിധേയമായി ഇന്നത്തെ നിലയിലെത്തിച്ചേർന്ന ഹിമാലയമേഖലയിലെ നദികള്‍ ഇന്നും യുവാവസ്ഥയിൽ തുടരുന്നു. തുടക്കത്തിൽ പർവതനിരകള്‍ക്കു സമാന്തരമായും പിന്നീട്‌ മലനിരകള്‍ മുറിച്ചുകടന്ന്‌ തെക്കോട്ടും ഒഴുകി സമുദ്രത്തിന്റെ നേർക്കു തിരിയുന്നവയാണ്‌ ഈ നദികള്‍. പൂർവവർത്തി(antecedent) അപവാഹത്തിന്റെ ധാരാളം മാതൃകകള്‍ ഹിമാലയ മേഖലയിൽ കാണാം. നദീഗ്രഹണം (river capture) സാധാരണമാണ്‌. ഗംഗയുടെ പോഷകനദിയായ ഭാഗീരഥി തിബത്തിലെ പല നദികളുടെയും ജലം അപഹരിക്കുന്നതായാണ്‌ ഭൂവിജ്ഞാനികള്‍ കരുതുന്നത്‌. ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ പ്രഭവവും നദീഗ്രഹണത്തിലൂടെയാണ്‌. തിസ്‌താനദിയും തിബത്തിൽനിന്നുള്ള ചെറുനദികളെ ഗ്രസിച്ചിട്ടുണ്ട്‌.

ഗംഗാ നദി - വാരണാസിയിൽ നിന്നുള്ള ദൃശ്യം

ഉത്തരേന്ത്യന്‍ നദികളെ മൊത്തത്തിൽ സിന്ധു-ഗംഗാ-ബ്രഹ്മപുത്രാ വ്യൂഹങ്ങളായി തിരിക്കാം. തിബത്ത്‌ പീഠഭൂമിയിൽ ഉദ്‌ഭവിച്ച്‌ 2,880 കി.മീ. ഒഴുകി അറേബ്യന്‍കടലിൽ പതിക്കുന്ന സിന്ധുനദീമാർഗത്തിലെ ഏറിയഭാഗവും ഇന്ത്യാവിഭജനത്തെ തുടർന്ന്‌ പാകിസ്‌താനിൽപ്പെട്ടുപോയിരിക്കുന്നു. ഈ നദിയുടെ മുഖ്യപോഷകനദികള്‍ സത്‌ലജ്‌, ഝലം, ചിനാബ്‌, രവി എന്നിവയാണ്‌. ഇവയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ജലസമൃദ്ധമായ സത്‌ലജ്‌ കൈലാസപർവതത്തിൽ ഉദ്‌ഭവിക്കുന്നു. സത്‌ലജിന്റെ നീളം 1,440 കി.മീ. ആണ്‌. പഞ്ചാബ്‌ സംസ്ഥാനത്തിലെ ലൂധിയാന, ജലന്ധർ ജില്ലകളിലൂടെ 200 കി.മീ. പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകിയശേഷം തെക്കുപടിഞ്ഞാറേക്കു തിരിയുന്ന സത്‌ലജ്‌ വീണ്ടും 1,100 കി.മീ. ദൂരം ഇന്ത്യയുടെ അതിർത്തിക്കുള്ളിലായി ഒഴുകുന്നു. പ്രാചീനകാലത്ത്‌ സത്‌ലജ്‌ ഒരു സ്വതന്ത്രനദിയായി പഞ്ചാബ്‌, രാജസ്ഥാന്‍ എന്നിവിടങ്ങളിലൂടെ റാന്‍ ഒഫ്‌ കച്ചിൽ പ്രവേശിച്ചിരുന്നുവെന്നും, യമുനാനദിയിലെ ജലം ഈ നദിയിൽ ലയിച്ചിരുന്നുവെന്നുമുള്ളതിന്‌ തെളിവുകള്‍ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. പിന്നീട്‌ ഗതിമാറിയൊഴുകിയ ഈ നദിയുടെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട തീരങ്ങള്‍ പുരാതനകാലത്ത്‌ സംസ്‌കാരകേന്ദ്രങ്ങളായി പരിലസിച്ചിരുന്നു. സത്‌ലജിന്റെ മുഖ്യ പോഷകനദിയാണ്‌ ബിയാസ്‌. ജലന്ധർ ജില്ലയിലെ സുൽത്താന്‍പൂരിനുസമീപം സത്‌ലജിൽ ലയിക്കുന്ന ബിയാസ്‌ 150 കി.മീറ്ററോളം പഞ്ചാബ്‌ സമതലത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്നു. പ്രാചീനകാലത്ത്‌ ബിയാസ്‌ രവി നദിയുടെ നേർക്കൊഴുകുന്ന സ്വതന്ത്ര നദിയായിരുന്നു. പുരാതന രേഖകളിൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതും ഇപ്പോള്‍ ലുപ്‌തങ്ങളായിത്തീർന്നിട്ടുള്ളതുമായ സരസ്വതി, ധൃഷദ്വതി എന്നീ വലിയ നദികളും ഈ ഭാഗത്താണുണ്ടായിരുന്നതെന്ന്‌ അഭ്യൂഹിക്കപ്പെടുന്നു. എ.ഡി. 1,000-ത്തോടടുപ്പിച്ച്‌ ഇവ വറ്റിപ്പോയതായി അനുമാനിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.

ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും നീളംകൂടിയ നദിയാണ്‌ ഗംഗ (2480 കി.മീ.). ഇതിന്റെയും പോഷകനദികളുടെയും തടപ്രദേശത്തിന്റെ വിസ്‌തീർണം 3,57,000 ച.കി.മീ. ആയി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുണ്യനദിയായി വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഗംഗ ഹിമാലയത്തിലെ ഗോമുഖിലാണ്‌ ഉദ്‌ഭവിക്കുന്നത്‌; ഇതിന്‌ സമുദ്രനിരപ്പിൽനിന്നു 4,300 മീ. ഉയരമുണ്ട്‌. ഹരിദ്വാറിനടുത്തുവച്ച്‌ ഹിമാലയമേഖല പിന്നിടുന്ന ഗംഗ കിഴക്കോട്ട്‌ 1,200 കി.മി. ഒഴുകിയശേഷം തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ്‌ രാജ്‌മഹൽ കുന്നുകളുടെ കിഴക്കരികിലെത്തുന്നു. ഇവിടെ ധൂലിയനടുത്തുവച്ച്‌ നദി രണ്ടായി പിരിഞ്ഞ്‌ ഒരു ശാഖ ബാംഗ്ലദേശിൽ കടക്കുന്നു; മറ്റേ ശാഖ ഹൂഗ്ലി (ഭാഗീരഥി) എന്ന പേരിൽ തെക്കോട്ടൊഴുകി ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ പതിക്കുന്നു. ഈ നദിയിലെ ജലവ്യാപ്‌തം നന്നേക്കുറവായിരിക്കുന്നത്‌ കൊൽക്കത്താ തുറമുഖത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങള്‍ക്ക്‌ അസൗകര്യം സൃഷ്‌ടിക്കുന്നു. ഈ പ്രശ്‌നത്തിനുപരിഹാരമായി ഫറക്കായിൽ ഒരു തട സൃഷ്‌ടിച്ച്‌ ഹൂഗ്ലിനദിയിലേക്ക്‌ കൂടുതൽ ജലം പ്രവഹിപ്പിക്കുവാനുള്ള പദ്ധതിയുണ്ട്‌. വലതുഭാഗത്തു യമുന, സോണ്‍ എന്നിവയും ഇടതുഭാഗത്തു രാംഗംഗ ഘാഘ്‌ര (സരയു), ഗണ്ഡക്‌, കോസി എന്നിവയുമാണ്‌ ഗംഗയുടെ മുഖ്യ പോഷകനദികള്‍.

ഗംഗയ്‌ക്കു സമാന്തരമായി 800 കി.മീ. ഒഴുകിയശേഷം യമുന, അലഹബാദിൽവച്ച്‌ അതുമായിച്ചേരുന്നു. മധ്യേന്ത്യയിലെ ഉന്നതതടങ്ങളിൽനിന്ന്‌ ഒഴുകിയെത്തുന്ന അനേകം പോഷകനദികള്‍ യമുനയ്‌ക്കുണ്ട്‌. ഇവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവ ചംബൽ, സിന്ധ്‌, ബേത്‌വ, കേന്‍ എന്നിവയാണ്‌. തെ. പടിഞ്ഞാറുനിന്നുള്ള ഈ പോഷകനദികള്‍ അധ്യാരോപിത (superimposed) അപവാഹത്തിന്‌ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്‌. യമുനയുടെ ആകെ നീളം 1,375 കി.മീ. ആണ്‌.

അമർകാണ്ടക്‌ പർവതത്തിലെ ശോഷാകുണ്ഡ്‌ ആണ്‌ സോണ്‍നദിയുടെ പ്രഭവസ്ഥാനം, ദാനാപൂരിന്‌ 24 കി.മീ. വടക്ക്‌ ഗംഗയുമായി ലയിക്കുന്ന സോണ്‍നദിയിൽ വർഷകാലങ്ങളിൽ അമിതമായ വെള്ളപ്പൊക്കം ഉണ്ടാവുക പതിവാണ്‌.

ഹിമാലയത്തിന്റെ ഉള്‍ഭാഗത്ത്‌ മപ്‌ചാചുഗുവിൽനിന്നുദ്‌ഭവിക്കുന്ന ഘാഘ്‌രാനദി ദുർഗമചുരങ്ങളിലൂടെ പർവതത്തെയും സിവാലിക്‌നിരകളെയും മുറിച്ചുകടന്ന്‌ ഉത്തർപ്രദേശിൽ എത്തുന്നു. സിവാലിക്‌ നിരകളിലെ ചുരങ്ങള്‍ക്ക്‌ 600 മീറ്ററിലേറെ ആഴമുണ്ട്‌. ഈ ഭാഗം വരെ കലീനി എന്ന പേരിലാണ്‌ നദി അറിയപ്പെടുന്നത്‌. അവധിലൂടെ ഒഴുകി നീങ്ങുന്ന ഘാഘ്‌ര വിശാലമായ ഒരു ജലോഢമൈതാനം സൃഷ്‌ടിച്ചിരിക്കുന്നു. വളഞ്ഞും പുളഞ്ഞും ഒഴുകുന്ന ഈ നദി ഇടയ്‌ക്കിടെ ഗതിമാറുന്നു. ദോരിഘാട്ടിനടുത്തുവച്ച്‌ റാപ്‌തി എന്ന പോഷകനദിയുമായി ചേരുന്നു. ഗോമതിയാണ്‌ മറ്റൊരു സഹായകനദി. നേപ്പാളിൽ ഉദ്‌ഭവിക്കുന്ന ഗണ്ഡക്‌ ത്രിവേണി എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച്‌ സിവാലിക്‌ നിരകള്‍ കടന്ന്‌ സമതലത്തിലേക്കിറങ്ങുന്നു; പാടലീപുത്ര(പാറ്റ്‌ന)ത്തിനു സമീപംവച്ച്‌ ഗംഗാനദിയിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കാഞ്ചന്‍ഗംഗയുടെ ചരിവുകളിലാണ്‌ കോസി നദിയുടെ ഉദ്‌ഭവം. സമതലത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ഗതിമാറ്റത്തിലൂടെ കോസി നദി ആ ഭാഗത്ത്‌ വിസ്‌തൃതമായ എക്കൽ മൈതാനം സൃഷ്‌ടിച്ചിരിക്കുന്നു. ജലപ്രളയത്തിന്റെയും ഗതിമാറ്റത്തിന്റെയും ഫലമായി കോസി നദി ബിഹാറിന്റെ ഉത്തരപൂർവഭാഗങ്ങളിൽ അളവറ്റ നാശനഷ്‌ടങ്ങള്‍ വരുത്തിക്കൂട്ടാറുണ്ട്‌. അതിപ്രാചീന കാലത്ത്‌ ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ പോഷകനദിയായിരുന്ന കോസി 18-ാം ശ.-ത്തിൽ പൂർണിയയ്‌ക്കടുത്തുകൂടി ഒഴുകി ബംഗാള്‍-ബിഹാർ അതിർത്തിക്കു സമീപം വച്ച്‌ ഗംഗയുമായി ചേർന്നിരുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന്‌ ഈ സ്ഥലത്തിന്‌ 80 കി.മീ. പടിഞ്ഞാറാണ്‌ കോസിനദിയുടെ സംഗമം. ഗണ്ഡക്‌, സോണ്‍, ഘാഘ്‌ര എന്നീ നദികളും മുന്‍കാലങ്ങളിൽ ഗതിമാറ്റിയിട്ടുള്ളതിന്‌ രേഖകളുണ്ട്‌.

കൈലാസപർവതത്തിൽ മാനസസരോവർ തടാകത്തിനടുത്താണ്‌ ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ പ്രഭവം. ദ. തിബത്തിലൂടെ 1,250 കി.മീ. ഒഴുകി ഹിമാലയത്തിന്റെ കിഴക്കേ അതിർത്തിയിലെത്തുന്നതോടെ നദി തെക്കോട്ടുതിരിയുന്നു. നേപ്പാളിൽ ഇതിന്‌ സാംപൂ എന്നാണ്‌ പേർ; അസം ഹിമാലയത്തിൽ ദിഹാങ്‌ എന്നു വിളിക്കുന്നു. സാംപൂവിന്റെ പോഷകനദികളായ ദിവാങ്‌, ലുഹിത്‌ എന്നിവ വിപരീതദിശയിൽ ഒഴുകി വന്നാണ്‌ പ്രധാന നദിയിൽ ലയിക്കുന്നത്‌. ഇവയുടെ ലയനത്തെത്തുടർന്നുള്ള നദീഭാഗമാണ്‌ ബ്രഹ്മപുത്ര എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്നത്‌. മറ്റ്‌ ഉത്തരേന്ത്യന്‍ നദികളെപ്പോലെ ബ്രഹ്മപുത്രയും കൂടെക്കൂടെ ജലപ്രളയം സൃഷ്‌ടിക്കുകയും ഗതിമാറ്റുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്‌. ഇന്ത്യയിലെ നദികളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ജലസമൃദ്ധി ബ്രഹ്മപുത്രയ്‌ക്കാണ്‌. എന്നാൽ അവസാദങ്ങള്‍ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നതുമൂലം നദിയുടെ ചാലിന്‌ താരതമ്യേന ആഴം കുറവാണ്‌. വെള്ളപ്പൊക്കമുണ്ടാകുമ്പോള്‍ പോഷകനദികളിലേക്ക്‌ പ്രധാനനദിയിൽനിന്നും ജലം തള്ളിക്കയറുന്നത്‌, അവയിലെ ജല നിർഗമനത്തിന്‌ തടസ്സമാവുകയും വിശാലമായ ജലപ്പരപ്പുകള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. സാദിയ മുതൽ ധ്രൂബി വരെ (600 കി.മീ.) പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്ന ബ്രഹ്മപുത്ര ഗാരോകുന്നുകളുടെ പടിഞ്ഞാറരികിലൂടെ തെക്കോട്ടുതിരിഞ്ഞ്‌ ബാംഗ്ലാദേശിൽ കടക്കുന്നു. അസം താഴ്‌വരയിൽ ബ്രഹ്മപുത്രാതടത്തിന്‌ 75 കി. മീറ്ററിലേറെ വീതിയില്ല. രണ്ടു ശതാബ്‌ദങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പ്‌ ബ്രഹ്മപുത്ര ഗംഗയുമായി യോജിച്ചിരുന്നില്ല; ഢാക്കയ്‌ക്കും മൈമന്‍സിങ്ങിനും കിഴക്കായി ചട്‌ഗാംവിനടുത്ത്‌ ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ പതിച്ചിരുന്നു. ഇപ്പോള്‍ ഈ നദി ഢാക്കയ്‌ക്കു പടിഞ്ഞാറുവച്ച്‌ ഗംഗയുമായി സംയോജിക്കുന്നു; നദീമാർഗം 112 കി.മീ. പടിഞ്ഞാറേക്ക്‌ സംക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ ഈ ഗതിമാറ്റത്തിനുകാരണം കൂടെക്കൂടെയുള്ള ഭൂചലനങ്ങളായിരിക്കുമെന്നാണ്‌ ഭൂവിജ്ഞാനികളുടെ അഭിപ്രായം.

ഇന്ത്യയിലെ നദീതടങ്ങളിൽ ഏറ്റവും വലുത്‌ ഗംഗാവ്യൂഹത്തിന്റേതാണ്‌ (8,38,200 ച.കി.മീ.). ഇത്‌ ഇന്ത്യയുടെ മൊത്തം വിസ്‌തീർണത്തിന്റെ നാലിലൊന്നോളം വരും; ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വിസ്‌തൃതമായ ഡൽറ്റാപ്രദേശവും ഗംഗയുടേതാണ്‌ (79,700 ച.കി.മീ.). ഗോദാവരീതടമാണ്‌ രണ്ടാമത്തേത്‌; 3,23,800 ച.കി.മീ. ആണ്‌ ഈ മേഖലയുടെ വിസ്‌തീർണം. ഇന്ത്യയിലെ 2,85,000 ച.കി.മീ. പ്രദേശം സിന്ധുതടത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്നു; ബ്രഹ്മപുത്രാതടത്തിനും ഏതാണ്ട്‌ ഇത്രതന്നെ വിസ്‌തീർണംവരും. ഡക്കാണിലെ നദീതടങ്ങളിൽ രണ്ടാംസ്ഥാനം കൃഷ്‌ണയുടേതിനാണ്‌ (2,71,300 ച.കി.മീ.); മഹാനദീതടം (1,92,200 ച.കി.മീ.) മൂന്നാം സ്ഥാനത്തു നില്‌ക്കുന്നു. നർമദാതടത്തിന്‌ 94,500 ച.കി.മീറ്ററും, കാവേരിതടത്തിന്‌ 94,400 ച.കി.മീറ്ററും വിസ്‌തീർണമുണ്ട്‌.

മേൽവിവരിച്ചവ കൂടാതെ പശ്ചിമതീരത്തിലും പൂർവതീരത്തിലും അസം മേഖലയിലുമായി ശതക്കണക്കിനുള്ള ചെറുനദികള്‍ കാണാം. പ്രാദേശികമായി നോക്കുമ്പോള്‍ ഇവ പൊതുവേ സമ്പദ്‌പ്രധാനങ്ങളാണ്‌. പശ്ചിമതീരത്തിലെ നദികളിൽ മിക്കവയും ജലസേചനത്തിനും, വൈദ്യുതി-ഉത്‌പാദനത്തിനും പര്യാപ്‌തങ്ങളാണ്‌.

തടാകങ്ങള്‍ വിസ്‌തീർണത്തിന്‌ ആനുപാതികമായി നോക്കുമ്പോള്‍ ഇന്ത്യയിൽ തടാകങ്ങളുടെ എച്ചം കുറവാണെന്നു പറയാം. ഉള്ളവയിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഹിമാലയമേഖലയിലുമാണ്‌. അധികവും ഹിമാനീഭവ തടാകങ്ങളാണ്‌. പഹൽഗാമിനും അമർനാഥിനുമിടയ്‌ക്കുള്ള ശീശാറാംനാഗ്‌ ഇക്കൂട്ടത്തിൽപ്പെടുന്നു. കോവാഹായ്‌ കൊടുമുടിയുടെ സാനുക്കളിൽ ഇത്തരം തടാകങ്ങളുടെ ശൃംഖലകള്‍തന്നെ സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കാശ്‌മീറിലെ ഏറ്റവും വലിയ തടാകം വൂളർ (100 ച.കി.മീ.) ആണ്‌. അഞ്ചാർ, ദാൽ തുടങ്ങിയ ഇതര തടാകങ്ങളിൽനിന്നും ഭിന്നമാണ്‌ വൂളർ; വിവർത്തനികപ്രക്രിയകളിലൂടെ രൂപംപൂണ്ട ഒരു ദ്രാണി ജലാശയമായിത്തീർന്നതാണിത്‌. നൈനീതാലിനു ചുറ്റുമുള്ള തടാകങ്ങള്‍ ഭ്രംശരേഖയിലേതെന്നപോലെ വരിയായി കാണപ്പെടുന്നു; ഇവയിൽ ഭീമ്‌താൽ ആണ്‌ ഏറ്റവും വലുത്‌. സിക്കിമിലെ യമഡാകചോ, യമടോഡാങ്‌ എന്നീ തടാകങ്ങളും പ്രസിദ്ധങ്ങളാണ്‌. ഭൂസ്‌ഖലനങ്ങളിലൂടെ ഉദ്‌ഭൂതമായ നിരവധി തടാകങ്ങള്‍ ഹിമാലയത്തിലെ ഉന്നതഭാഗങ്ങളിൽ കാണാം. 4,420 മീ. ഉയരത്തിൽ സ്‌പിതി താഴ്‌വരയുടെ ശീർഷത്തിലായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ചന്ദ്രതാൽ ഈയിനത്തിൽപ്പെട്ടതാണ്‌. ഹിമബാധയും ഭൂസ്‌ഖലനങ്ങളും മൂലം താത്‌കാലിക തടാകങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെടുന്നതും വിരളമല്ല. പ. രാജസ്ഥാനിൽ ആന്തരിക-അപവാഹത്തിന്റെ ഫലമായി തടാകങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ സാംഭാർ തടാകം മാത്രമാണ്‌ എടുത്തുപറയാവുന്നത്‌. ഡക്കാണിൽ ബുള്‍ദാന ജില്ലയിൽ ലോനാർ നഗരത്തിന്‌ ഒരു കി.മീ. ദൂരത്തുള്ള ലോനാർ തടാകം മാത്രമാണ്‌ അഗ്നിപർവതജന്യമായുള്ളത്‌. 700 മീ. വ്യാസമുള്ള ഒരു ക്രറ്റർ തടാകമാണിത്‌.

ലോനാർ-ഇന്ത്യയിലെ ഏക ക്രറ്റർ തടാകം

ഭൂവിജ്ഞാനം

ഇന്ത്യന്‍ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തെ ഭൂവിജ്ഞാനീയചരിത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കി മൂന്ന്‌ പ്രധാന ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കാവുന്നതാണ്‌: ഡക്കാണ്‍ ഉപദ്വീപ്‌, ഹിമാലയ മേഖല, സിന്ധുഗംഗാതടം. വിന്ധ്യാപർവതങ്ങള്‍ക്കു തെക്കുള്ള ത്രിഭുജാകാരമായ ഡക്കാണ്‍ ഉപദ്വീപ്‌ കടുപ്പമേറിയ ശിലാസഞ്ചയങ്ങളാൽ നിർമിതമായ അതിപ്രാചീനവും സുദൃഢവുമായ ഭൂഖണ്ഡം (block) ആണ്‌. യുഗങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പ്‌ ആഴംകുറഞ്ഞ സമുദ്രഭാഗമായി കിടന്നിരുന്ന പ്രദേശത്ത്‌ അടിഞ്ഞുകൂടിയ അവസാദശിലാശേഖരങ്ങള്‍ ഭൂഖണ്ഡവിസ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭാഗമായുള്ള സഞ്ചലനങ്ങളിലും സമ്മർദത്തിലുംപ്പെട്ട്‌ മടങ്ങിയൊടിഞ്ഞ്‌ ഉയർത്തപ്പെട്ടുണ്ടായ വന്‍പർവതങ്ങളെയാണ്‌ ഹിമാലയമേഖല ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നത്‌. ഡക്കാണ്‍പീഠഭൂമിയുടെ പടിഞ്ഞാറും കിഴക്കും പാർശ്വങ്ങളിലുള്ള ഉന്നതപ്രദേശങ്ങളും വിവർത്തനികപ്രക്രിയയിലൂടെ നിർമിതമായ വലനപർവതങ്ങള്‍തന്നെയാണ്‌. സദൃശസാഹചര്യങ്ങളിൽ രൂപംപ്രാപിച്ച ഈ പർവതപംക്‌തികളെ ഒന്നായിച്ചേർത്ത്‌ പഠനം നടത്തുകയാണ്‌ ഭൂവിജ്ഞാനികള്‍ ചെയ്‌തുപോരുന്നത്‌. ഹിമാലയമേഖലയ്‌ക്കും ഡക്കാണിനും ഇടയ്‌ക്കായി രൂപംകൊണ്ടിട്ടുള്ള വിസ്‌തൃതമായ ജലോഢമൈതാനമാണ്‌ മൂന്നാമത്തെ വിഭാഗമായ സിന്ധു ഗംഗാസമതലം. പടിഞ്ഞാറ്‌ സിന്‍ഡ്‌ മുതൽ കിഴക്ക്‌ അസമിലെ ബ്രഹ്മപുത്രാതടം വരെ പരന്നുകിടക്കുന്ന ഈ സമതലം, സ്ഥിതശിലകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഡക്കാണിന്റെ അവതലനവിധേയമായ സീമാന്തമേഖലയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടുവരുന്നു.

ഇന്ത്യ-ഭൂവിജ്ഞാനം

ഡക്കാണ്‍ പീഠഭൂമിക്കും ഇതര ഭൂഭാഗങ്ങള്‍ക്കുമിടയിൽ ഭൂപ്രകൃതിപരമായി പ്രകടമായ വ്യത്യാസം ദർശിക്കാം. ശിലാസ്‌തരണപര(stratigraphic)മായ വൈജാത്യമാണ്‌ ആദ്യത്തേത്‌. കാമ്പ്രിയന്‍കാലം മുതലേ വന്‍കരഭാഗമായി തുടർന്നുപോന്ന ഉറച്ച ഭൂഖണ്ഡമാണ്‌ ഡക്കാണ്‍. ഒരു പക്ഷേ സമുദ്രാതിക്രമണത്തിനു വിധേയമായിട്ടുണ്ടാവാമെങ്കിൽപ്പോലും, അത്‌ നന്നേ ഹ്രസ്വമായ കാലയളവിലേക്കായിരുന്നുവെന്നു കരുതേണ്ടിയിരിക്കുന്നു; ഭൗമചരിത്രത്തിലെ യാതൊരു കാലഘട്ടത്തിലും ഡക്കാണ്‍ പീഠഭൂമി ഒന്നാകെ കടലിലാണ്ടിരുന്നില്ലതാനും. നേരേ മറിച്ച്‌ ഡക്കാണൊഴിച്ചുള്ള ഭാഗങ്ങളൊക്കെത്തന്നെ ആവർത്തിച്ചുള്ള അവതലനങ്ങള്‍ക്കു വിധേയമായിട്ടുണ്ട്‌; മിക്കപ്പോഴും കടലിനടിയിലായിരുന്നിട്ടുമുണ്ട്‌. കാമ്പ്രിയനുശേഷമുള്ള വിവിധ യുഗങ്ങളിൽ ഈ ഭൂഭാഗങ്ങളിൽ കടൽ കയറിക്കിടന്നിരുന്നുവെന്നതിന്‌ അവിടങ്ങളിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള വ്യത്യസ്‌തകാലഘട്ടങ്ങളിലേതായ ജീവാശ്‌മങ്ങള്‍ സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു.

സംരചനാപരമായ വ്യത്യാസമാണ്‌ രണ്ടാമത്തേത്‌. ഭൂവല്‌കത്തിലെ ഉറച്ച ഭാഗങ്ങളിലൊന്നായ ഡക്കാണ്‍ പലയുഗങ്ങളായി ഒരേ നിലയിൽ തുടർന്നു പോരുന്നു; പ്രതലപരിവർത്തനങ്ങള്‍ക്കു പ്രരകമായിരുന്ന ഭൂരൂപപ്രക്രമങ്ങള്‍ (Geomorphic processes)ഒന്നുംതന്നെ ഡക്കാണിൽ സജീവമായിരുന്നില്ല. ഭൂഖണ്ഡവിസ്ഥാപനം തുടങ്ങിയ പാർശ്വികവിന്യാസങ്ങള്‍ക്കോ, പർവതനപ്രക്രിയകള്‍ക്കോ പോലും ഡക്കാണ്‍ പീഠഭൂമിയുടെ ആദ്യരൂപത്തിന്‌ കാര്യമായ മാറ്റം വരുത്തുവാന്‍ സാധിച്ചിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഡക്കാണൊഴിച്ചുള്ള ഭാഗങ്ങളൊക്കെത്തന്നെ കാലാകാലങ്ങളിൽ പരിവർത്തനങ്ങള്‍ക്കു വിധേയമായിട്ടുണ്ട്‌; ഇതിന്റെ ഫലമായി പ്രതലപ്രകൃതിയിലും ഉച്ചാവചത്തിലും കാര്യമായ മാറ്റങ്ങള്‍ ഉണ്ടായിട്ടുമുണ്ട്‌.

ഭൂപ്രകൃതിയിലുള്ള വ്യത്യാസമാണ്‌ മൂന്നാമത്തേത്‌. ഡക്കാണ്‍പീഠഭൂമിയിലെ പർവതങ്ങളും മലകളും കുന്നുകളുമൊക്കെ നെടുനാളായുള്ള അപരദനത്തിന്റെ അവശിഷ്‌ടങ്ങളാണ്‌. (നോ: അവശിഷ്‌ടപർവതം). അവ ഒരിക്കലുംതന്നെ പുനർനിർമിതിക്കു വിധേയങ്ങളായിട്ടുമില്ല. ഈ മേഖലയിലെ നദികള്‍ വൃദ്ധാവസ്ഥ പ്രാപിച്ചിട്ടുള്ളവയാണ്‌ (നോ: അപരദനചക്രം). നേരേമറിച്ച്‌ ഹിമാലയമേഖലയിൽ നന്നേ പ്രായംകുറഞ്ഞ മടക്കു പർവതങ്ങളാണുള്ളത്‌. ഈ മേഖലയിൽ വിവർത്തനികപ്രക്രിയകള്‍ ഇപ്പോഴും സജീവമായി തുടരുന്നു. ഇവിടത്തെ നദികള്‍ ഒട്ടുമുക്കാലും യുവാവസ്ഥയിലുള്ളവയാണ്‌; ഇവയുടെ അപരദപ്രവർത്തനം താരതമ്യേന തീക്ഷ്‌ണവുമാണ്‌.

മാർബിള്‍ ശിലകള്‍-ജബൽപൂർ

മൂന്നാമത്തെ വിഭാഗമായ സിന്ധു-ഗംഗാ തടം, സിന്ധു, ഗംഗ, ബ്രഹ്മപുത്ര എന്നീ നദികളും അവയുടെ പോഷകനദികളും വഹിച്ചുനീക്കുന്ന ശിലാംശങ്ങള്‍ വീണടിഞ്ഞ്‌ ഉണ്ടായിട്ടുള്ള എക്കൽ സമതലങ്ങളാണ്‌. അക്കാരണംകൊണ്ടുതന്നെ ഭൂവിജ്ഞാനപരമോ, ശിലാപരമോ ആയ സവിശേഷതകള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നില്ലെന്നു കരുതാവുന്നതാണ്‌. ശതക്കണക്കിനു മീറ്റർ കനത്തിലുള്ള ജലോഢനിക്ഷേപങ്ങള്‍ ഈ സമതലത്തിലുണ്ട്‌. വിരുദ്ധ സ്വഭാവങ്ങളുള്ള ഈ ഭൂഭാഗങ്ങളുടെ സംയോജിതരൂപമാണ്‌ ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യാഉപഭൂഖണ്ഡം. ഒരിക്കൽ ഗോണ്ട്‌വാനാലാന്‍ഡ്‌ എന്ന ബൃഹദ്‌വന്‍കരയുടെ ഭാഗമായിരുന്ന ഡക്കാണ്‍ ഭൂഖണ്ഡം വന്‍കരാവിസ്ഥാപനത്തിന്റെ ഫലമായി സഞ്ചലിച്ചായിരിക്കണം ഇന്നത്തെ സ്ഥാനത്തെത്തിച്ചേർന്നത്‌. യൂറേഷ്യഭാഗത്തെ ഉറച്ച ഭൂഖണ്ഡങ്ങളുടെയും ഡക്കാണ്‍ ഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെയും സമ്മർദംമൂലം ഇടയ്‌ക്കുണ്ടായിരുന്ന ടെഥിസ്‌ എന്ന ആഴം കറുത്ത കടലിലെ അവസാദശിലാശേഖരങ്ങള്‍ പ്രാത്ഥാനവിധേയമായി മടങ്ങി ഉയർന്നു. ഇങ്ങനെയുണ്ടായ പർവതനിരകളെയാണ്‌ ഹിമാലയം ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നത്‌. യുഗങ്ങളോളം നീണ്ടുനിന്ന പർവതനപ്രക്രിയയിലൂടെ അത്‌ ഇന്നത്തെ നിലയിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. ഈ ഭൂ-അഭിനതി(geosyncline)യുടെ തെക്കരികും, ഡക്കാണ്‍ ഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ വടക്കരികും ചേർന്നുണ്ടായ സീമാന്തമേഖലയിൽ ഹിമാലയത്തിൽ ഉദ്‌ഭവിച്ചൊഴുകിയ നദികള്‍ നിക്ഷേപിച്ച അവസാദങ്ങള്‍ കാലക്രമത്തിൽ സൃഷ്‌ടിച്ച ജലോഢ മൈതാനമാണ്‌ സിന്ധു-ഗംഗാ സമതലമായിത്തീർന്നത്‌. മേല്‌പറഞ്ഞ ഭൂരൂപപ്രക്രമങ്ങള്‍ക്കിടയിൽതന്നെ ഡക്കാണ്‍ ഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും അരികുകളിലുള്ള ദുർബലമേഖലകളിൽ പ്രാത്ഥാനഫലമായി പർവതങ്ങള്‍ രൂപംകൊള്ളുകയുണ്ടായി. യുഗാന്തരങ്ങളായുള്ള അപരദനപ്രവർത്തനവും സമുദ്രത്തിന്റെ പിന്‍വാങ്ങലും മൂലം കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറുമുള്ള തീരസമതലങ്ങള്‍ ക്രമേണ രൂപംപൂണ്ടുയർന്നു.

ജിയോളജിക്കൽ സർവേ ഒഫ്‌ ഇന്ത്യയുടെ വിഭജനക്രമമനുസരിച്ച്‌ ഇന്ത്യയിലെ ശിലാവ്യൂഹങ്ങളെ നാലായി വർഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; ആർക്കിയന്‍, പുരാണാ, ദ്രാവിഡം (Dravidian) ആര്യന്‍. യൂറോപ്പിലെ ശിലാവിഭജനമനുസരിച്ചുള്ള ആർക്കിയന്‍, പാലിയോസോയിക്‌, മീസോസോയിക്‌, കൈനോസോയിക്‌ എന്നീ ക്രമങ്ങളുമായി സാജാത്യം പുലർത്തുന്ന രീതിയിലല്ല ഇന്ത്യയിലെ വർഗീകരണം; പ്രത്യുത, ഡക്കാണിലെ ശിലാവ്യൂഹങ്ങളെ അവയുടെ സ്വഭാവസവിശേഷതകള്‍ക്കും കാലഗണനയ്‌ക്കും അനുയോജ്യമായതരത്തിൽ സമഗ്രമായി വർഗീകരിക്കുന്ന വിഭജനവ്യവസ്ഥയാണിത്‌. ഹിമാലയമേഖലയിൽ മാത്രമാണ്‌ യൂറോപ്യന്‍ വിഭജനക്രമം പ്രായോഗികമായിക്കാണുന്നത്‌. ഭൂവിജ്ഞാനികള്‍ അംഗീകരിച്ചിട്ടുള്ള പ്രാമാണികസമയക്രമമനുസരിച്ച്‌ ഇന്ത്യയിലെ ശിലാക്രമങ്ങളെ താഴെപറയുംവിധം തുലനംചെയ്യാം. ആർക്കിയന്‍ ശിലാക്രമം മറ്റിടങ്ങളിലെ ആർക്കിയന്‍ ശിലകള്‍ക്കു സമകാലികമാണ്‌. പുരാണാശിലാക്രമം ആർക്കിയന്‍ കല്‌പത്തിനുശേഷം കാമ്പ്രിയന്റെ തുടക്കംവരെയുള്ള കാലയളവിനെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. കാമ്പ്രിയന്‍ മുതൽ പൂർവകാർബോണിഫെറസ്‌ വരെയുള്ള കാലഘട്ടങ്ങളിൽ രൂപംപൂണ്ട ശിലാവ്യൂഹങ്ങളെയാണ്‌ ദ്രാവിഡം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്‌. ഉത്തരകാർബോണിഫെറസ്‌ യുഗത്തിലോ അതിനുശേഷമോ ഉദ്‌ഭൂതമായിട്ടുള്ള ശിലാക്രമങ്ങളൊക്കെത്തന്നെ ആര്യന്‍ വിഭാഗത്തിൽ ഉള്‍ക്കൊള്ളിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മേല്‌പറഞ്ഞ നാല്‌ ശിലാക്രമങ്ങളുടെ സംരചനാപരവും ശിലാപ്രസ്‌തരപരവുമായ സവിശേഷതകളുടെയും, അവ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന സമ്പദ്‌പ്രധാനങ്ങളായ ധാതുക്കളുടെയും വിശദവിവരങ്ങള്‍ താഴെച്ചേർത്തിരിക്കുന്നു.

ആർക്കിയന്‍ശിലകള്‍. ഭൂമുഖത്തെ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ ശിലാവ്യൂഹമാണ്‌ ആർക്കിയന്‍; തന്മൂലം ഇവ ശിലാസ്‌തരങ്ങളുടെ ഏറ്റവും അടിയിൽ അവസ്ഥിതമായിക്കാണുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ ആർക്കിയന്‍ ക്രമത്തിൽ നൈസ്സ്‌, ഷിസ്റ്റ്‌ തുടങ്ങിയ കായാന്തരിതശിലകളാണ്‌. ഇവ ആദ്യദശകളിൽത്തന്നെ രൂപംപൂണ്ട സ്ഥിതശിലകളാണ്‌. ഡക്കാണ്‍മേഖലയിലെ 20 ലക്ഷം ച.കി.മീ. പ്രദേശത്ത്‌ ആർക്കിയന്‍ ശിലാക്രമം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; തമിഴ്‌നാട്‌, കർണാടകം, ആന്ധ്രപ്രദേശ്‌, ഒറീസ, ജാർഖണ്ഡ്‌, ഛത്തിസ്‌ഗഢ്‌, മധ്യപ്രദേശ്‌, രാജസ്ഥാന്‍ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ഛോട്ടാനാഗ്‌പൂർ പ്രദേശത്തുമാണ്‌ ആർക്കിയന്‍ ശിലകള്‍ കാണപ്പെടുന്നത്‌. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ മലനിരകളായ ആരവല്ലിയിലും ആർക്കിയന്‍ ശിലകളാണുള്ളത്‌. ഹിമാലയത്തിൽ കാശ്‌മീർ മുതൽ സിക്കിം വരെ ഹിമാച്ഛാദിതമായി കിടക്കുന്ന മേഖലയിലെ സ്ഥിതശിലകളും ആർക്കിയന്‍ കാലഘട്ടത്തിലേതാണ്‌. വ. കി. ഇന്ത്യയിൽ ബിഹാർ മുതൽ അസം പീഠഭൂമി വരെയും ആർക്കിയന്‍ ശിലാസഞ്ചയങ്ങള്‍ കാണപ്പെടുന്നു.

ജിവാശ്‌മങ്ങളുടെ അഭാവമാണ്‌ ആർക്കിയന്‍ശിലകളുടെ എടുത്തുപറയാവുന്ന സവിശേഷത. ഭൂമിയുടെ അഗാധതലങ്ങളിൽനിന്നും ഉദ്‌ഗമിച്ച മാഗ്മ പെട്ടെന്ന്‌ തണുത്തുണ്ടായ പരൽരൂപമുള്ള ഗ്രാനൈറ്റുകളുടെ കായാന്തരിത ശിലകളായ നൈസ്സ്‌, ഷിസ്റ്റ്‌ തുടങ്ങിയവയാണ്‌ ആർക്കിയന്‍ ശിലാവ്യൂഹത്തിലെ പ്രധാന ഘടകങ്ങള്‍. ഇവയ്‌ക്കിടയിലെ പ്രത്യേകസ്‌തരങ്ങള്‍ അതിയായ ചൂടും സമ്മർദവുംമൂലം അമിതമായ കായാന്തരണത്തിനു വിധേയമായി ക്ലാസ്റ്റിക്‌ (clastic) അവസാദങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈയിനം ശിലകളെ "ധാർവാർക്രമം' എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. സമ്പദ്‌ധാതുക്കളുടെ അവസ്ഥിതിമൂലം ധാർവാർശിലാക്രമം ഭൂവിജ്ഞാനികളുടെ സൂക്ഷ്‌മമായ പഠനത്തിനു വിധേയമായിട്ടുണ്ട്‌. 300 കോടി വർഷങ്ങളായുള്ള നാനാവിധ സമ്മർദങ്ങളുടെയും ഞെരുങ്ങി അമരലിന്റെയും ഫലമായി ആർക്കിയന്‍ ശിലകളുടെ ഘടന പൊതുവെ സങ്കീർണസ്വഭാവമുള്ളതായി തീർന്നിരിക്കുന്നു.

ധാർവാർക്രമം. കർണാടകസംസ്ഥാനത്തിലെ ധാർവാർ പ്രദേശത്താണ്‌ ഈയിനം ശിലകളുടെ ഉത്തമമാതൃക കാണുന്നത്‌. ഛോട്ടാനാഗ്‌പൂർ, ജബൽപൂർ, റീവ, ഹസാരിബാഗ്‌, ഷില്ലോങ്‌പീഠഭൂമി, ആരവല്ലിപ്രദേശം എന്നിവിടങ്ങളിലും ധാർവാർ ക്രമത്തിൽപ്പെട്ട ശില്ലാസ്‌തരങ്ങള്‍ കണ്ടുവരുന്നു. ഹിമാലയത്തിലെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും ധാർവാർ ഇനത്തിൽപ്പെട്ട ആർക്കിയന്‍ ശിലകള്‍ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്‌. അധിസിലികവും (acidic) ആൽക്കലിയവും (basic) ആയ ലാവാശിലകള്‍, പരൽരൂപമുള്ള ഷിസ്റ്റുകളും ഗ്രാനൈറ്റുകളും, കോണ്‍ഗ്ലോമറ്റേറുകള്‍, ഫില്ലൈറ്റുകള്‍, ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌ മുതലായ കായാന്തരിതശിലകള്‍ തുടങ്ങിയവയാണ്‌ ധാർവാർക്രമത്തിലുള്ള അവസാദങ്ങളിലെ പ്രമുഖാംശങ്ങള്‍. കയനൈറ്റ്‌, ഗ്രാഫൈറ്റ്‌, ഗാർണെറ്റ്‌, കൊറണ്ടം തുടങ്ങിയ ധാത്വംശങ്ങളെയും ധാരാളമായി ഉള്‍ക്കൊണ്ടു കാണുന്നു. ആരവല്ലിനിരകളിലെ ധാർവാർ ശിലാസഞ്ചയങ്ങളെ ആരവല്ലിശിലാക്രമം എന്നു വ്യഞ്‌ജിപ്പിക്കാറുണ്ട്‌. ഉദ്‌ഭൂതമായ കാലഘട്ടത്തിനുശേഷം പ്രാത്ഥാനവിധേയമായിത്തീർന്ന മലനിരകളിലാണ്‌ ആരവല്ലിശിലാക്രമം കാണപ്പെടുന്നത്‌. സ്വാഭാവികമായും ആന്റിക്ലൈനോറിയ പ്രകൃതിയിലാണ്‌ ഇവിടത്തെ ധാർവാർ ശിലകളുടെ സ്‌തരണം (നോ: ആന്റിക്ലൈനോറിയ). ആരവല്ലി ശിലാക്രമത്തിൽ 3,000 മീറ്ററിലേറെ കനത്തിൽ ഷിസ്റ്റ്‌, ക്വാർട്ട്‌സൈറ്റ്‌, ഫില്ലൈറ്റ്‌, സ്ലേറ്റ്‌ തുടങ്ങിയ ശിലകള്‍ സഞ്ചിതമായിരിക്കുന്നു; കായാന്തരണത്തിന്റെ തോത്‌ പലയിടത്തും പലതായിക്കാണുന്നുവെന്നതും പ്രസ്‌താവ്യമാണ്‌. ഈ ശിലാക്രമത്തിന്റെ ഒരു ശിഖരം ഗുജറാത്തിലെ ബറോഡയിലും എത്തിയിട്ടുണ്ട്‌.

മധ്യപ്രദേശിലും ബിഹാറിലുമുള്ള ധാർവാർ ശിലാസഞ്ചയങ്ങള്‍ ഇരുമ്പ്‌, മാങ്‌ഗനീസ്‌ തുടങ്ങിയവയുടെ കനത്ത നിക്ഷേപങ്ങള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. ഗ്രാനുലൈറ്റ്‌, ഡോളമൈറ്റ്‌, മാർബിള്‍, അഭ്രം, സില്ലിമനൈറ്റ്‌, ഹോണ്‍ബ്ലെന്‍ഡ്‌-ഷിസ്റ്റ്‌ തുടങ്ങിയവയ്‌ക്ക്‌ പ്രാമുഖ്യമുള്ള, നാഗ്‌പൂരിലും പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളിലുമായിക്കാണുന്ന ധാർവാർശിലകളെ സാസർക്രമം എന്നു വിളിച്ചുവരുന്നു. ഇതിന്റെ വടക്കോട്ടുള്ള തുടർച്ചയായി ശാകോലി ക്രമത്തിൽ ക്ലോറൈറ്റ്‌-ഷിസ്റ്റുകള്‍, ജാസ്‌പിലൈറ്റ്‌, ഗേമട്ടൈറ്റിക്‌, ക്വാർട്ട്‌സൈറ്റ്‌ എന്നിവയാണ്‌ അധികമായുള്ളത്‌. നർമദാതടത്തിലെ "മാർബിള്‍റോക്ക്‌സ്‌' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ശിലാസഞ്ചയങ്ങളും ധാർവാർക്രമത്തിൽപ്പെടുന്നവയാണ്‌. മാങ്‌ഗനീസ്‌ അയിരുകള്‍ അവസ്ഥിതമായിട്ടുള്ള ധാർവാർ ശിലകളെ ഗോണ്ടൈറ്റ്‌ ക്രമം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു; മധ്യപ്രദേശിലെ ബാലാഘാട്ട്‌ ജില്ലയിലും, മഹാരാഷ്‌ട്രയിലെ നാഗ്‌പൂർ ജില്ലയിലുമാണ്‌ ഗോണ്ടൈറ്റ്‌ ക്രമം പൂർണരൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നത്‌. ആന്ധ്രപ്രദേശിൽ വിശാഖപട്ടണത്തിലും ചുറ്റുപാടുമുള്ള മാംഗനിഫെറസ്‌ശിലകളെ കോഡുറൈറ്റ്‌ ക്രമം എന്നു വിളിച്ചുവരുന്നു; പാതാളശിലകളുടെ അന്തർവേധനവും തുടർന്നുള്ള കായാന്തരണവും മൂലം ഉണ്ടായിട്ടുള്ളവയാണ്‌ കോഡുറൈറ്റ്‌ ക്രമത്തിലെ ശിലകള്‍. ധാർവാർക്രമത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുത്താവുന്ന മറ്റൊരിനം ശിലാസഞ്ചയമാണ്‌ റാഞ്ചി, ഹസാരിബാഗ്‌, ഗയ തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലെ അഭ്രനിക്ഷേപങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നത്‌. സിങ്‌ഭൂം, ഗംഗാപൂർ, മയൂർഗഞ്‌ജ്‌ എന്നിവിടങ്ങളിലെ ഇരുമ്പുനിക്ഷേപങ്ങളും ധാർവാർക്രമത്തിനിടയിലാണ്‌: ഈ മേഖലയിൽ 800 കോടി മെ.ടണ്‍ ഇരുമ്പയിരുള്ളതായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സില്ലിമനൈറ്റ്‌-ഗ്രാഫൈറ്റ്‌ ഷിസ്റ്റുകള്‍ക്കുപ്രാമുഖ്യമുള്ള ഖോണ്‍ഡലൈറ്റ്‌ ശിലകളും ധാർവാർക്രമത്തിൽതന്നെ ഉള്‍പ്പെടുന്നവയാണ്‌. പുരാനാശിലകള്‍. ആർക്കിയന്‍ കാലഘട്ടത്തെ തുടർന്നുള്ള അനേകം യുഗങ്ങളിലെ ഇന്ത്യയിലെ ശിലാപ്രസ്‌തരണം സംബന്ധിച്ച വ്യക്തമായ വിവരങ്ങള്‍ ശേഖരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ഈ കാലയളവിൽ ആവർത്തിച്ചുള്ള പർവതനങ്ങളും, അവ മൂലമുണ്ടായ പർവതങ്ങളുടെ പൂർണമായ അപരദനവും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടാവണം. പ്രീകാമ്പ്രിയന്‍ ഘട്ടത്തിലുള്ള ഈ ശിലാസഞ്ചയങ്ങളുടെ മുകളറ്റത്ത്‌ ഉദ്ദേശം 9,000 മീറ്റർ കനത്തിലുള്ള ശിലാപടലങ്ങളെയാണ്‌ പുരാനാക്രമത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്‌. രാജസ്ഥാന്‍, തമിഴ്‌നാട്‌, ആന്ധ്രപ്രദേശ്‌, ഛത്തീസ്‌ഗഢ്‌ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ പ്രത്യേകപ്രദേശങ്ങളിലാണ്‌ ഈ ശിലാക്രമം വ്യതിരിക്തമായിട്ടുള്ളത്‌; ഉത്തമമാതൃക ആന്ധ്രപ്രദേശിലെ കടപ്പാജില്ലയിലാണുള്ളത്‌. സ്ലേറ്റ്‌, ക്വാർട്ട്‌സൈറ്റ്‌, മണൽക്കല്ല്‌, ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌ എന്നിവയ്‌ക്ക്‌ പ്രാമുഖ്യമുള്ള പുരാണാശിലകളും ജിവാശ്‌മരഹിതങ്ങളാണ്‌. കടപ്പാക്രമം. ആന്ധ്രപ്രദേശിലെ കടപ്പാജില്ലയിലും ഛത്തീസ്‌ഗഡിലുമാണ്‌ ഈ ശിലാക്രമം കാണപ്പെടുന്നത്‌. സംരചനാപരമായ വിരൂപണത്തിനും, കായാന്തരണത്തിനും വന്‍തോതിൽ വിധേയമായിട്ടുള്ള കടപ്പാശിലകള്‍, ബിജാവർ, ഗ്വാളിയർ, ചേയർ, കാലാഡ്‌ഗി, കൃഷ്‌ണ, പാഖാൽ, റായ്‌പൂർ എന്നീ വിശേഷണങ്ങള്‍ ചേർത്ത്‌, പലയിടങ്ങളിലും പല ക്രമങ്ങളായി അറിയപ്പെടുന്നു. ബിജാവർക്രമത്തിൽപ്പെട്ട ഡൈക്കു(dyke)കളാണ്‌ ഗോൽക്കൊണ്ടാവജ്രങ്ങളുടെ മാതൃശിലകള്‍. കാലാഡ്‌ഗിക്രമം ഇരുമ്പുനിക്ഷേപങ്ങള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു.

ഡൽഹിക്രമം. കടപ്പാശിലകള്‍ക്കു സമകാലികമായി രൂപംപൂണ്ട ഈ ശിലാസ്‌തരങ്ങള്‍ ആരവല്ലിമേഖലയിലെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പർവതന പ്രക്രിയകള്‍മൂലം മടങ്ങിയൊടിഞ്ഞ്‌ സങ്കീർണഘടനയുള്ളവയായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. രാജസ്ഥാന്‍ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വ.കി. ഭാഗം മുതൽ ദില്ലിക്കു സമീപമുള്ള മൊട്ടക്കുന്നുകള്‍ വരെ ഈ ശിലാക്രമം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈദാർ മുതൽ ദില്ലി വരെ വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞു സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അപരദനാവശിഷ്‌ടങ്ങളായ പാറക്കെട്ടുകള്‍ (അൽവർ ക്വാർട്ട്‌സൈറ്റ്‌) ഈ ക്രമത്തിൽപ്പെടുന്നവയാണ്‌. സ്ലേറ്റ്‌, ഷിസ്റ്റ്‌, ഹോണ്‍സ്റ്റോണ്‍, ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌, ക്വാർട്ട്‌സൈറ്റ്‌ എന്നിവയുടെ ഏതാണ്ട്‌ 5,100 മീ. കനത്തിലുള്ള സഞ്ചയമാണ്‌ ഡൽഹിക്രമം. ആരവല്ലിശിലാക്രമവുമായി തികച്ചും വിഷമവിന്യസ്‌ത(unconformable)മായി കാണപ്പെടുന്ന ഇവയ്‌ക്ക്‌ കിഴക്കരികിലെ വിന്ധ്യാക്രമവുമായി ഭ്രംശസംസ്‌പർശം (faulted contact) ഉണ്ട്‌.

വിന്ധ്യാക്രമം. കടപ്പാശിലകള്‍ക്കു മുകളിലായി ഉദ്ദേശം 4,200 മീ. കനത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന വിന്ധ്യാശിലകള്‍ പൊതുവേ സമാന്തര-സ്‌തരിതങ്ങളും വലുതായ വിരൂപണത്തിനു പാത്രമായിട്ടില്ലാത്തവയുമാണ്‌. വിന്ധ്യാശിലകളിലെ നിമ്‌നാർധം (ലോവർ വിന്ധ്യന്‍) സ്ലേറ്റ്‌, ഷെയ്‌ൽ, ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌ എന്നീയിനങ്ങളും ഉപര്യർധം (അപ്പർ വിന്ധ്യന്‍) മണൽക്കല്ലുകളും ഷെയ്‌ലും മാത്രവും ഉള്‍ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. രാജസ്ഥാനിലെ ലോവർവിന്ധ്യാക്രമം (മലാനി റയോലൈറ്റ്‌) സമകാലികമായ ആഗ്നേയപ്രക്രിയകള്‍ക്കു സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു; ഈ ശിലാപടലങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ ലാവാശിലകളും അഗ്നിപർവതജന്യങ്ങളായ മറ്റു പദാർഥങ്ങളും കാണാം. സോണ്‍ നദീതടത്തിലെ ലോവർവിന്ധ്യാശിലകള്‍ സെമ്രിക്രമം എന്നും ഭീമാതടത്തിലേത്‌ ഭീമാക്രമം എന്നും കടപ്പയിലേത്‌ കർണൂൽക്രമം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. അപ്പർ വിന്ധ്യാക്രമത്തിലെ ഉത്തമ മാതൃകകള്‍ നർമദയ്‌ക്കു വടക്കായി വ്യാപിച്ചിട്ടുള്ള കൈമൂർ, റീവോ, ഭണ്ഡാർ എന്നീ ശിലാക്രമങ്ങളാണ്‌. വിന്ധ്യാക്രമത്തിൽപ്പെട്ട ശിലാപടലങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ നന്നേ വിരളമായി ജീവാശ്‌മങ്ങള്‍ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ഇവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി വിന്ധ്യാശിലാക്രമത്തിലെ ഉപരിപടലങ്ങള്‍ കാമ്പ്രിയന്‍ യുഗത്തിന്റെ ആദ്യദശകങ്ങളിലാണ്‌ രൂപംപൂണ്ടതെന്ന്‌ അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു.

വാസ്‌തുശിലകളാണ്‌ വിന്ധ്യാക്രമത്തിലെ ഏറ്റവും സമ്പദ്‌പ്രധാനമായ വസ്‌തു; ഭാരതീയ വാസ്‌തുവിദ്യയുടെ സുമോഹന നിദർശനങ്ങളിൽ മിക്കവയും വിന്ധ്യാക്രമത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്ന പ്രത്യേക ശിലകള്‍കൊണ്ടാണ്‌ നിർമിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌. ഗോൽക്കൊണ്ടാവജ്രവും വിന്ധ്യാക്രമത്തിലാണ്‌ അവസ്ഥിതമായിട്ടുള്ളത്‌.

മേല്‌പറഞ്ഞവ കൂടാതെ ഹിമാലയമേഖലയിൽപ്പെട്ട അപൂർവം ചില സ്ഥാനങ്ങളിലും പുരാണാശിലകള്‍ കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌.

ദ്രാവിഡശിലകള്‍. കാമ്പ്രിയന്‍ മുതൽ മധ്യ-കാർബോണിഫെറസ്‌ വരെയുള്ള യുഗങ്ങളിൽ ഉദ്‌ഭൂതമായ ശിലാസഞ്ചയങ്ങളെയാണ്‌ ദ്രാവിഡം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്‌. ഡക്കാണ്‍മേഖലയിൽ പാലിയോസോയിക്‌ കല്‌പത്തിലെ മേല്‌പറഞ്ഞ കാലയളവിൽ എന്തെങ്കിലും പരിവർത്തനങ്ങളുണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽത്തന്നെ, അവ നിർണയിക്കാവുന്ന ജീവാശ്‌മപരമായ തെളിവുകള്‍ ലഭിച്ചിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഇന്ത്യയുടെ മറ്റു ഭാഗങ്ങളിൽ, വിശിഷ്യ ഹിമാലയമേഖലയിൽ ഈ കാലയളവിലെ ശിലാസ്‌തരങ്ങള്‍ കാലഗണനയ്‌ക്കുപയുക്തമായ സൂചക ഫോസ്സിലുകളെ ഉള്‍ക്കൊണ്ടും അവിച്ഛിന്നമായും രൂപംപൂണ്ടു കാണുന്നു. ജിയോളജിയ സമയക്രമത്തിലെ പ്രാമാണികഘട്ടങ്ങളായ കാമ്പ്രിയന്‍, സിലൂറിയന്‍, ഡെവോണിയന്‍, പൂർവ-ഉത്തര കാർബോണിഫെറസ്‌ എന്നിവയിലേതായി ഈ ശിലാസഞ്ചയങ്ങളെ വേർതിരിക്കുവാന്‍ ജീവാശ്‌മപരമായ തെളിവുകള്‍ സഹായകമായിട്ടുണ്ട്‌.

ഡക്കാണ്‍മേഖലയിൽ ഈ കാലയളവിൽ വിവർത്തനിക പ്രക്രിയ സജീവമായിരുന്നില്ല. ഏറെയുഗങ്ങളോളം ഈ മേഖലയിലെ ശിലാതലങ്ങള്‍ അപരദനംമൂലമുള്ള വിഘടനത്തിനു വിധേയങ്ങളായിക്കഴിഞ്ഞു. അവസാദങ്ങളുടെ അഭാവംമൂലം, വിന്ധ്യാക്രമത്തിനുശേഷമുള്ള ശിലാപ്രസ്‌തരപരമായ ചരിത്രം അജ്ഞാതമായി അവശേഷിക്കുന്നു.

ദ്രവീഡിയന്‍ കല്‌പത്തിലെ ഭൂവിജ്ഞാനപരമായ ചരിത്രം ഹിമാലയമേഖലയിലും പാകിസ്‌താനിലെ സാള്‍ട്ട്‌റേഞ്ച്‌, ചിത്രാൽ, ഹസാര എന്നിവിടങ്ങളിലുമുള്ള ശിലാഘടനയിൽനിന്നു വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട്‌. കാമ്പ്രിയന്‍ കാലഘട്ടത്തിലെ സമവിന്യസ്‌തവും അനേകായിരം മീറ്റർ കനത്തിലുള്ളതുമായ ശിലാപടലങ്ങള്‍ സ്‌പിതിയിലും കാശ്‌മീരിലും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌; പ്രസക്ത കാലഘട്ടത്തിൽ സമുദ്രാന്തർഗതമായിരുന്ന്‌, പിന്നീട്‌ പ്രാത്ഥാനവിധേയമായിത്തീർന്ന ഈ ശിലാപടലങ്ങള്‍ ട്രലോബൈറ്റ്‌, ബ്രാക്കിയോപോഡ്‌, ആഗ്നോസ്റ്റസ്‌, ഓലിനസ്‌, ലിംഗുലെല്ല തുടങ്ങിയ കാമ്പ്രിയന്‍ ഫോസ്സിലുകളെ ധാരാളമായി ഉള്‍ക്കൊണ്ടുകാണുന്നു. ഭൂമുഖത്തെ ഇതര കാമ്പ്രിയന്‍ശിലാസഞ്ചയങ്ങളുമായി സമക്രിസ്‌തരിത(homotaxial)ങ്ങളാണിവയെന്ന്‌ ഇതിൽനിന്ന്‌ അനുമാനിക്കാം.

ഥാർ മരുഭൂമി

കാശ്‌മീരിലും സ്‌പിതിയിലും കാമ്പ്രിയന്‍ കാലഘട്ടത്തിലേതിനു മുകളിലായി 600-900 മീ. കനത്തിൽ ഓർഡോവിഷ്യന്‍, സിലൂറിയന്‍, ഡെവോണിയന്‍ എന്നീ യുഗങ്ങളിലെ ശിലാപടലങ്ങള്‍ കാണാം. ട്രലോബൈറ്റ്‌, ബ്രാക്കിയോപോഡ്‌, കോറൽ, ക്രനോയ്‌ഡ്‌ തുടങ്ങിയ ജീവാശ്‌മങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ഈ ശിലാസഞ്ചയം യൂറോപ്പിലും വ. അമേരിക്കയിലുമുള്ള പാലിയോസോയിക്‌ ശിലാവ്യൂഹങ്ങളുമായി സാദൃശ്യം പുലർത്തുന്നു. ഡെവോണിയന്‍ ശിലകള്‍ക്കു മുകളിലായി കാണപ്പെടുന്ന കാർബോണിഫെറസ്‌ ശിലകള്‍ക്കും 900 മീറ്ററോളം കനം വരും. മൊളസ്‌ക, ട്രലോബൈറ്റ്‌, കോറൽ തുടങ്ങിയയിനം സമുദ്രജീവികളുടെ ഫോസ്സിലുകളുടെ സാന്നിധ്യവും വിന്യാസവും കാർബോണിഫെറസ്‌ ശിലകളുടെ പ്രായം ഏതാണ്ട്‌ കൃത്യമായി നിർണയിക്കുന്നതിനു സഹായകമായിട്ടുണ്ട്‌. ഹിമാലയത്തിന്റെ ഏറിയഭാഗങ്ങളിലും ശിലാപ്രസ്‌തരണപരമായ പഠനം ഇനിയും നടന്നിട്ടില്ല.

ആര്യന്‍ശിലകള്‍. ഉത്തര കാർബോണിഫെറസ്‌ മുതൽ പ്ലീസ്റ്റോസീന്‍ വരെയുള്ള യുഗങ്ങളിലെ ശിലാക്രമങ്ങളെയാണ്‌ ആര്യന്‍ എന്ന വിഭാഗത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്‌. കാർബോണിഫെറസ്‌ യുഗത്തിന്റെ മധ്യമാവുമ്പോഴേക്കും ഇന്ത്യയിലെ ശിലാപ്രസ്‌തരണ ചരിത്രത്തിന്റെ രണ്ടാംഘട്ടം അവസാനിച്ചുവെന്നു കരുതാം. ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇപ്പോഴത്തെ ഹിമാലയ മേഖലയുടെ ഉത്തരാർധവും തിബത്തും ചൈനയുടെ ചില ഭാഗങ്ങളും പടിഞ്ഞാറുനിന്നുള്ള സമുദ്രാതിക്രമണത്തിന്റെ ഫലമായി കടലിൽ ആണ്ടുകിടക്കുകയായിരുന്നു. പ്രസക്ത കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ പ്രദേശങ്ങളടങ്ങുന്ന ഭൂവല്‌കഫലകം ഭൂമധ്യരേഖയ്‌ക്കു കുറുകെ സഞ്ചലിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം. ഭൂമിയെ ഏതാണ്ട്‌ വലയം ചെയ്‌തിരുന്ന ടെഥിസ്‌ എന്ന ആഴംകുറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിനടിയിലായിരുന്നു ഈ പ്രദേശങ്ങള്‍. മീസോസോയിക്‌ കല്‌പം മുഴുവന്‍ ഈ സ്ഥിതി നിലനിന്നിരുന്നു. തുടർച്ചയായുള്ള അവസാദനിക്ഷേപങ്ങളിലൂടെ ഈ ഭാഗത്തെ സമുദ്രം വിസ്‌തൃതമായ ഒരു ഭൂ-അഭിനതിയായിത്തീർന്നു. പെർമിയനും ഇയോസീനും ഇടയ്‌ക്കുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ അഭിനതി പ്രദേശം പർവതനപ്രക്രിയകളുടെ ഫലമായി ഇന്നത്തെ അവസ്ഥയിലെത്തിച്ചേർന്നു.

ഡക്കാണ്‍പീഠഭൂമിയുടെ ഭാഗമായ കുന്നുകള്‍

ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഡക്കാണ്‍ ഭൂഖണ്ഡം മറ്റൊരു പരിവർത്തനചക്രത്തിനു വിധേയമായിരുന്നു. കാർബോണിഫെറസ്‌ യുഗത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ ആയാമ-പ്രതിബല(tensional stress)ങ്ങളുടെ ഫലമായി ഡക്കാണിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളും അവതലനവിധേയങ്ങളായി. ഇങ്ങനെ രൂപംകൊണ്ട ദ്രാണികളിൽ സമീപസ്ഥങ്ങളായ ഉന്നതപ്രദേശങ്ങളിൽനിന്നും ഒഴുകിയെത്തിയ അവസാദങ്ങള്‍ അടിഞ്ഞുകൂടി; ഭാരക്കൂടുതൽനിമിത്തം അവതലനം ഇരട്ടിക്കയുമുണ്ടായി. ഈ അവസാദശേഖരങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ ധാരാളം ജീവാശ്‌മങ്ങള്‍ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌; ഇവയിലൂടെ ഈ പ്രദേശത്തെ ശിലാപടലങ്ങളുടെ കാലനിർണയനം സാധ്യമായിരിക്കുന്നു.

ഉത്തര കാർബോണിഫെറസ്‌ യുഗത്തിൽ ആര്യന്‍ ശിലാക്രമങ്ങളുടെ, മേൽവിവരിച്ച വിധത്തിലുള്ള രൂപംകൊള്ളൽ ഫലത്തിൽ വ്യാപകമായ പരിവർത്തനങ്ങള്‍ക്കു കളമൊരുക്കി; സമകാലികമായുണ്ടായ ഹിമയുഗം ഇവയുടെ പ്രഭാവം പതിന്‍മടങ്ങായി വർധിക്കുവാന്‍ സഹായകമായിത്തീർന്നു.

ഗോണ്ട്‌വാനാക്രമം. ഇന്ത്യാ ഉപദ്വീപിലെന്നപോലെ തെ. ആഫ്രിക്ക, മഡഗാസ്‌കർ, ആസ്റ്റ്രലിയ, തെ. അമേരിക്ക എന്നിവിടങ്ങളിലും സമവിന്യസ്‌തവും അവിച്ഛിന്നവുമായി കാണപ്പെടുന്ന ശിലാപടലങ്ങളാണ്‌ ഗോണ്ട്‌വാനാക്രമം. വ്യാപകമായ ഫലക സഞ്ചലനത്തിന്റെ ഫലമായി ചിന്നിച്ചിതറി നാനാഭാഗങ്ങളിലേക്കും വിസ്ഥാപിതമായ പ്രാചീനവും ബൃഹത്തുമായ ഗോണ്ട്‌വാനാ വന്‍കരയുടെ ഭാഗങ്ങളിലാണ്‌ ഇമ്മാതിരി ശിലാക്രമം കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ളതെന്നാണ്‌ ഭൂവിജ്ഞാനികളുടെ അഭിപ്രായം. ഇന്ത്യയിൽ ഗോണ്ട്‌വാനാക്രമത്തിലുള്ള ശിലാസഞ്ചയങ്ങള്‍ ശരാശരി 6,000 മീ. കനത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. തടാകങ്ങളിൽ അടിഞ്ഞൂകൂടിയതോ നദീജന്യമോ ആയ നിക്ഷേപങ്ങളാണ്‌ ഗോണ്ട്വാനാശിലാക്രമത്തിന്‌ രൂപംനല്‌കിയിട്ടുള്ളത്‌; കരജീവികളുടെയും വൃക്ഷാദികളുടെയും അവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ ഈ ശിലാക്രമത്തിൽ ധാരാളമായുണ്ട്‌. അട്ടിയട്ടിയായി കാണപ്പെടുന്ന ഈ അവസാദശിലാശേഖരങ്ങളുടെ സ്‌തരണത്തിലുള്ള സവിശേഷതകള്‍ പരിശോധിച്ചാൽ ഭൗമായുസ്സിലെ വിവിധ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്‌ത കാലാവസ്ഥാപ്രകാരങ്ങളിലാണ്‌ അവ രൂപം പ്രാപിച്ചിട്ടുള്ളതെന്നു കാണാം.

ഇന്ത്യയുടെ മധ്യ, പൂർവ ഭാഗങ്ങളിലാണ്‌ ഗോണ്ട്‌വാനാശിലാക്രമം വ്യാപകമായി കാണപ്പെടുന്നത്‌; ദാമോദർ, മഹാനദി, ഗോദാവരി എന്നീ നദികളുടെ തടപ്രദേശങ്ങള്‍, സത്‌പുറാമേഖല, കാശ്‌മീർ, സിക്കിം എന്നിവിടങ്ങളിലൊക്കെ ഇവ ഉപരിശിലകളായി അവസ്ഥിതമാണ്‌. അവസാദനത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ധാരാളമായി മച്ചടിഞ്ഞ വന്‍വൃക്ഷങ്ങള്‍, രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ച്‌ കല്‌ക്കരി നിക്ഷേപങ്ങളായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നതു നിമിത്തം ഗോണ്ട്‌വാനാ ശിലാക്രമം സമ്പദ്‌പ്രധാനമാണ്‌.

ഗോണ്ട്‌വാനാക്രമത്തിലെ അഗാധതലങ്ങളിൽ സൂക്ഷ്‌മ കണികങ്ങളായ മണലും ഉരുണ്ടുമിനുസമുള്ള ചരലും ഇവയെ ആധാത്രിയാക്കി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന രണ്ടും മൂന്നും ഘ. മീറ്റർ വലിപ്പമുള്ള ഉരുളന്‍ കല്ലുകളും അടങ്ങുന്ന അടരുകള്‍ സാധാരണ പടലങ്ങളുമായി ഇടകലർന്നു കാണപ്പെടുന്നു. ഹിമബാധയുടെ പ്രത്യേകതകള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ഇത്തരം പാറയടരുകള്‍ പടിഞ്ഞാറ്‌ ഹസാര (പാകിസ്‌താന്‍) മുതൽ കഴിക്ക്‌ ഒറീസ വരെ വ്യാപിച്ചുകാണുന്നു. വ.അക്ഷാ. 33ബ്ബ മുതൽ 20ബ്ബ വരെ ഹിമബാധിതപ്രദേശങ്ങളായിരുന്നുവെന്നതിന്റെ സൂചനയാണിത്‌. ഗോണ്ട്‌വാനാശിലാസഞ്ചയത്തിലെ ഈ പ്രത്യേകഭാഗത്തെ തൽഛഡ്‌ക്രമം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയ്‌ക്കു മുകളിലായി ഏതാണ്ട്‌ 2,400 മീ. കനത്തിൽ കാണുന്ന ദാമുഡാക്രമത്തിലെ ശിലകളാണ്‌ ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന കല്‌ക്കരിനിക്ഷേപങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നത്‌; ഈയിനം ശിലാപടലങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ ഗ്ലോസോപ്‌റൈറ്റിസ്‌, ഗംഗാമോപ്‌റൈറ്റിസ്‌ തുടങ്ങിയ ജീവാശ്‌മങ്ങള്‍ കാണപ്പെടുന്നു.

യൂറോപ്പിലെ ട്രയാസിക ശിലാപടലങ്ങളോട്‌ സാദൃശ്യം കല്‌പിക്കാവുന്ന ശിലാസഞ്ചയം ഗോണ്ട്‌വാനാക്രമത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തായി കാണപ്പെടുന്നു. പാഞ്ചെറ്റ്‌, മഹാദേവ്‌, മലേരി എന്നീ വിശേഷണങ്ങള്‍ചേർത്തു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ശിലാക്രമങ്ങള്‍ നിബിഡവനങ്ങളിൽനിന്നും ശുഷ്‌കമരുഭൂമികളിലേക്കുള്ള സംക്രമത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന തെളിവുകള്‍ നല്‌കുന്നവയാണ്‌. 3,000 മീ. കനത്തിൽ മണൽക്കല്ലുകളും ചെങ്കളിമച്ചും അടങ്ങുന്ന ഈ പ്രസ്‌തരങ്ങള്‍ ലാബിറിന്‍ഥോദോസ്‌ (Labyrinthodos), മൊസ്റ്റൊഡോണ്‍സാറസ്‌ (Mastodonsaurus), ഗോണ്ട്‌വാനോസാറസ്‌ (Gondwanosaurus) തുടങ്ങിയ വിശേഷ ജീവാശ്‌മങ്ങളുള്‍പ്പെടെ മത്സ്യം, ഉഭയജീവികള്‍, ഉരഗങ്ങള്‍ എന്നീ വിഭാഗങ്ങളിൽപ്പെട്ട അനേകം ജീവികളുടെ അവശിഷ്‌ടങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. സാത്‌പുറാനിരകളിലാണ്‌ ഈയിനം ശിലാപടലങ്ങള്‍ പ്രകടമായി കാണപ്പെടുന്നത്‌. ഗോണ്ട്‌വാനാക്രമത്തിലെ മുകള്‍ഭാഗത്തെ ശിലാപടലങ്ങള്‍ ജൂറാസിക്‌ മുതൽ ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌ വരെയുള്ള യുഗങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അപൂർവമായി ഉരഗവർഗത്തിൽപ്പെട്ട ജീവികളുടെയും, പന്നച്ചെടികള്‍, സൈക്കഡുകള്‍ (cycads), സെൂചികാഗ്രവൃക്ഷങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയ സസ്യങ്ങളുടെയും ഫോസിലുകളെയാണ്‌ ഇവ ഉള്‍ക്കൊണ്ടുകാണുന്നത്‌. ബിഹാറിലെ രാജ്‌മഹൽ കുന്നുകളിൽ തുടങ്ങി തെക്ക്‌ ചെന്നൈ നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളോളം ഈ ക്രമത്തിൽപ്പെട്ട ശിലകള്‍ ധാരാളമായിക്കാണുന്നു. ഈയിനം ശിലകള്‍ രാജ്‌മഹൽ, കോട്ട, ജബൽപൂർ, ഉമൈയാ എന്നീ വിവിധ ക്രമങ്ങളായി വ്യവഹരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവയുടെ മാതൃകാരൂപങ്ങള്‍ സത്‌പുറാനിരകളിലും ഗോദാവരി തടത്തിലുമാണ്‌ കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ളത്‌. രാജ്‌മഹൽ കുന്നുകളിൽ ദാമുഡാശിലാപടലങ്ങള്‍ക്കു തൊട്ടു മുകളിലായാണ്‌ ഉത്തരഗോണ്ട്‌വാനാക്രമം അവസ്ഥിതമായിട്ടുള്ളത്‌; ഇതിൽ ഏതാണ്ട്‌ 600 മീ. കനത്തിൽ ബസാള്‍ട്ട്‌, ഡോളറൈറ്റ്‌ എന്നിവയുമായി കലർന്നുള്ള അഗ്നിപർവതശിലകളും ഉള്‍പ്പെടുന്നു. ഉത്തരഗോണ്ട്‌വാനാക്രമത്തിലെ സവിശേഷ ജീവാശ്‌മങ്ങള്‍ രാജ്‌മഹൽകുന്നുകളിൽ ധാരാളമായി കാണപ്പെടുന്നു. കച്ച്‌, കത്തിയവാഡ്‌ എന്നിവിടങ്ങളിലെ ഈ ക്രമത്തിൽപ്പെട്ട ശിലകള്‍ ഉത്തരജൂറാസിക്‌ കാലത്തെ സമുദ്രാന്തരിതശിലകളുമായി ഇടചേർന്ന്‌ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; സെഫാലോപോഡ (Cephalopoda), ലാമെല്ലിബ്രാങ്കിയ (Lamelli-branchia) തുടങ്ങിയ ജീവാശ്‌മങ്ങളെ ഈ ശിലാപടലങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ഇമ്മാതിരി ശിലകളുടെ മാതൃകാസ്‌തരങ്ങള്‍ ഉമൈയാക്രമം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഹിമാനീഭവങ്ങളായ സംപുഞ്‌ജിതശിലകളെ ആധാത്രിയാക്കി നിലനിന്നുപോരുന്ന ജൈവാവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിലെ ഗോണ്ട്‌വാനാക്രമത്തിലെന്നപോലെ, ബ്രസീൽ, ആസ്റ്റ്രലീയ, മഡഗാസ്‌കർ, തെ.ആഫ്രിക്ക എന്നിവിടങ്ങളിലും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. പണ്ടുണ്ടായിരുന്ന ബൃഹദ്‌വന്‍കര പൊട്ടിപ്പിളർന്ന്‌ നാനാദിശകളിലേക്കു വിസ്ഥാപിതമായി എന്ന വാദത്തിന്‌ ഉപോദ്‌ബലകമാണ്‌ മേല്‌പറഞ്ഞ സാദൃശ്യം. മിസോസോയിക്‌ ശിലകള്‍. ഗോണ്ട്‌വാനാ ശിലകളുടെ ആവിർഭാവകാലത്തുതന്നെ ഇന്ത്യയുടെ മറ്റു പ്രദേശങ്ങളിൽ പല പരിവർത്തനങ്ങളും സംഭവിച്ചു. ടെഥിസ്‌ കടലിൽ അടിഞ്ഞുകൂടിയ അവസാദങ്ങള്‍ മടക്കിയൊടിച്ച്‌ ഉയർത്തപ്പെട്ടു. 9,000 മീറ്ററിലേറെ കനത്തിൽ നിക്ഷിപ്‌തമായിരുന്ന ഈ സമുദ്രാന്തർഗതശിലകള്‍ ഉത്തര കാർബോണിഫെറസ്‌, പെർമിയന്‍, ട്രയാസിക്‌, ജൂറാസിക്‌, ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌, ഇയോസീന്‍ എന്നീ കാലഘട്ടങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പ്രത്യേക ജീവാശ്‌മങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. ശിലാപടലങ്ങളുടെ കാലഗണനാപരമായ തുടർച്ച വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാവുന്ന അവസ്ഥയാണ്‌ ഹിമാലയമേഖലയിലുള്ളത്‌. ഇവിടത്തെ ശിലാഘടന ആൽപൈന്‍മേഖലയിലെ മീസോസോയിക്‌ ശിലാപ്രസ്‌തരങ്ങളോട്‌ സമാന്തരത്വം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഡക്കാണ്‍ മേഖലയിലെ സമാനകാല ശിലാപ്രസ്‌തരങ്ങളുമായി ഇവ സാദൃശ്യം പുലർത്തുന്നുമില്ല.

കാശ്‌മീരിൽ പെർമോ-കാർബോണിഫെറസ്‌ ശിലാക്രമം 6,000 മീറ്ററോളം കനത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിനുമുകളിലായാണ്‌ ട്രയാസിക്‌ ശിലാപടലങ്ങള്‍ രൂപംപൂണ്ടിട്ടുള്ളത്‌. ജീവാശ്‌മവാഹികളായ ചുച്ചാമ്പുകല്ലട്ടികളാണ്‌ ഇവ. അമോണൈറ്റ്‌സ്‌ (Ammonites), ഓട്ടോസെറാസ്‌ (Otoceras),ഒഫിസെറാസ്‌ (Ophiceras), മെക്കോസെറാസ്‌ (Meekoceras) തുടങ്ങിയ സവിശേഷ ജീവാശ്‌മങ്ങള്‍ ഇവയ്‌ക്കുള്ളിൽ കാണാം. ട്രയാസിക്‌ പടലങ്ങള്‍ക്കു മുകളിലായി ജൂറാസിക്‌, ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌ കാലഘട്ടത്തിലെ ശിലകള്‍ രൂപംകൊണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അവ പൂർണവികാസം പ്രാപിച്ചവയല്ല. സ്‌പിതിയിൽ, കാങ്‌ഗ്രാഹിമാലയത്തിന്റെ ചരിവുകളിൽ മീസോസോയിക്‌ ശിലകള്‍ അവിഛിന്നമായി അവസ്ഥിതമായിരിക്കുന്നു. സമകാലിക ആൽപൈന്‍ക്രമങ്ങളോട്‌ സമാന്തരത്വം പുലർത്തുന്നവയാണ്‌ ഈ ശിലാപടലങ്ങള്‍. സൂചകജീവാശ്‌മങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം ഈ ശിലകളുടെ കാലഗണനാപരമായ വിഭജനം സുസാധ്യമാക്കുന്നു. എവറസ്റ്റിലെ ഉപരിതലശിലകള്‍ പെർമോ-കാർബോണിഫെറസ്‌ഘട്ടത്തിലെ ചുച്ചാമ്പുകല്ലാണ്‌. എന്നാൽ അതിന്റെ വടക്കേ ചരിവിലൂടെ തിബത്ത്‌ പീഠഭൂമിയിലേക്കു നീങ്ങുമ്പോള്‍ പെർമിയന്‍, ട്രയാസിക്‌, ജൂറാസിക്‌, ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌ എന്നീ യുഗങ്ങളിലെ ശിലകള്‍ തുടർച്ചയായും സമവിന്യസ്‌തമായും കാണപ്പെടുന്നു.

ഡക്കാണ്‍മേഖലയിൽ ഈ കാലയളവിൽ സമുദ്രാന്തരിത നിക്ഷേപങ്ങള്‍ രൂപംകൊണ്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ മറ്റുചില ഭാഗങ്ങളിൽ മീസോസോയിക്‌ശിലകള്‍ അവസ്ഥിതമായിട്ടുണ്ട്‌. രാജസ്ഥാനിലെ ജയ്‌സാൽമറിലും കച്ച്‌, കത്തിയവാഡ്‌ എന്നിവിടങ്ങളിലും ജൂറാസിക-ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌ യുഗങ്ങളിലെ സമുദ്രാന്തരിതനിക്ഷേപങ്ങള്‍ കാണപ്പെടുന്നു. ഡക്കാണിന്റെ സീമാന്തപ്രദേശങ്ങളിൽ പല ഭാഗത്തും ഇത്തരം ശിലാസ്‌തരങ്ങള്‍ കാണാം. ഇവയൊക്കെത്തന്നെ പ്രസക്ത കാലയളവിൽ ദക്ഷിണസമുദ്രത്തിന്റെ അതിക്രമണത്തെത്തുടർന്ന്‌ ആവിർഭവിച്ചവയാണെന്ന്‌ അനുമാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഉത്തരജൂറാസിക്‌ കാലഘട്ടത്തിലേതായി കച്ച്‌ പ്രദേശത്തുള്ള ഇമ്മാതിരി ശിലാസഞ്ചയത്തിൽ ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌, മണൽക്കല്ല്‌, ഷെയ്‌ൽ എന്നിവ കൂട്ടുചേർന്നു കാണുന്നു. ഉദ്ദേശം 1,800 മീ. കനത്തിലുള്ള ഈ അട്ടികള്‍ക്കിടയിൽ അമോണൈറ്റ്‌സ്‌ ജീനസ്സിൽപ്പെട്ട ആയിരക്കണക്കിനു സ്‌പീഷീസുകളുടെ അവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. തമിഴ്‌നാട്ടിലെ തിരുച്ചിറപ്പള്ളി പ്രദേശത്തും ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌കാലത്ത്‌ സമുദ്രാതിക്രമണമുണ്ടായി; ആർക്കിയന്‍ നയ്‌സ്സുകള്‍ക്കു മുകളിലായി, 900 മീറ്ററിലേറെ കനത്തിൽ അവസാദശിലാപടലങ്ങളുണ്ടാവുകയും ചെയ്‌തു. ഈ പാറയടരുകളും ധാരാളം സൂചകഫോസിലുകള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നവയാണ്‌. തമിഴ്‌നാട്‌ തീരത്തെ ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌ ശിലകളെ ഉടത്തൂർ, തിരുച്ചിറപ്പള്ളി, അരിയലൂർ എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന്‌ ക്രമങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു; കോറലുകള്‍, ബ്രാക്കിയോപോഡ, ഗാസ്‌ട്രാപോഡ, സെഫാലോപോഡ, ലാമെല്ലിബ്രാങ്കിയ തുടങ്ങിയ ജീവാശ്‌മങ്ങളുടെ സുലഭമായ സാന്നിധ്യം ഇവയുടെ പ്രസ്‌തരപരമായ ചരിത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു. മധ്യേന്ത്യയിൽ നർമദാതടത്തിലൂടെ ജബൽപൂർ വരെക്കും സമുദ്രം കടന്നുകയറിയിരുന്നുവെന്ന്‌ ആ ഭാഗങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്ന കോറൽ അവശിഷ്‌ടമായ ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌ യുഗത്തിലേതായ ഈ ശിലാപടലങ്ങള്‍ ബാഗ്‌ക്രമം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. പൂർവക്രിറ്റേഷ്യസ്‌കാലത്ത്‌ അസം മേഖലയിലേക്കും ദക്ഷിണസമുദ്രം കടന്നുകയറി; അക്കാലത്ത്‌ നിക്ഷിപ്‌തമായ സമുദ്രാന്തരിത അവസാദങ്ങള്‍ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പലഭാഗത്തും ഇപ്പോഴും കാണാനുണ്ട്‌.

ബാഗ്‌ക്രമത്തിലും അസം, തമിഴ്‌നാട്‌ എന്നിവിടങ്ങളിലും കാണപ്പെടുന്ന ജീവാശ്‌മങ്ങള്‍ തമ്മിൽ സാരമായ അന്തരം കാണുന്നുവെന്നത്‌ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധാർഹമാണ്‌. അസമും തമിഴ്‌നാടും അക്കാലത്ത്‌ തെ. ആഫ്രിക്കയെന്ന പോലെ, ഗോണ്ട്‌വാനാ വന്‍കരയുടെ തെക്കേതീരത്തായിരുന്നു; നർമദാതടം വടക്കരികിലും. ബൃഹത്തായ ഈ വന്‍കരയുടെ രണ്ടരികുകളിലും വ്യത്യസ്‌ത ജീവജാലങ്ങള്‍ പാർത്തിരുന്നുതാനും. ഡക്കാണ്‍ട്രാപ്‌. ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌ യുഗത്തിന്റെ അന്ത്യഘട്ടത്തിലും ഇയോസീന്‍ യുഗത്തിന്റെ ആദ്യദശയിലും ഡക്കാണ്‍ വ്യാപകമായ ആഗ്നേയപ്രക്രിയകളുടെ രംഗമായിരുന്നു. അഗ്നിപർവതങ്ങളിൽനിന്നും പൊട്ടിയൊഴുകിയ ലാവ 10 ലക്ഷം ച.കി. മീറ്ററിലേറെ പ്രദേശത്ത്‌ 1,800 മീ. കനത്തിൽ വ്യാപിച്ചു. തുടർന്ന്‌ യുഗാന്തരങ്ങളായുള്ള അപരദനപ്രവർത്തനങ്ങളാൽ കാർന്നെടുക്കപ്പെട്ട ഈ ഭൂഭാഗങ്ങളിൽ ഒറ്റതിരിഞ്ഞ കോണാകാരങ്ങളായ കുന്നുകള്‍ രൂപംകൊണ്ടു. പശ്ചിമഘട്ടങ്ങളുടെ സാനുക്കളിൽ ഇമ്മാതിരി ഭൂരൂപങ്ങള്‍ ധാരാളമുണ്ട്‌. ഇവയുടെ ചരിവുകളിൽ 6-24 മീ. കനത്തിലുള്ള ലാവാ പടലങ്ങളും, താരതമ്യേന കനംകുറഞ്ഞ ജീവാശ്‌മസമ്പന്നങ്ങളായ അവസാദശിലാസ്‌തരങ്ങളും ഒന്നിടവിട്ട്‌ അടുക്കപ്പെട്ടുകാണുന്നത്‌ സാധാരണമാണ്‌. ഇത്തരത്തിൽപ്പെട്ട അവസാദസ്‌തരങ്ങളെ ഇന്റർ ട്രാപ്പിയന്‍ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ആയിക്കരണക്കിനു മീറ്റർ കനത്തിലുള്ള ലാവാപടലങ്ങള്‍ക്കിടയിലെ സ്ഥിതശിലകള്‍ പല ഭാഗത്തും കാണപ്പെടുന്നു. മധ്യപ്രദേശിലെ മാള്‍വയിൽ ഡക്കാണ്‍ട്രാപ്പിന്റെ ആധാരശില തടാക ജന്യനിക്ഷേപങ്ങളിൽനിന്നും രൂപംകൊണ്ടിട്ടുള്ള അവസാദശിലകളാണ്‌ (ലാമീതാക്രമം). ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌, ചെർട്ട്‌, കടുത്തതരിയുള്ള മണൽ എന്നിവ ചേർന്നുള്ള ഈ ശിലകള്‍ക്കിടയിൽ ദൈനോസോർ ഇനത്തിൽപ്പെട്ട 12 ജീനസ്സുകളുടെ അവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ഇവയിൽ ടിറ്റാനോസോറസ്‌ (Titanosaurus),

മെഗാലോസോറസ്‌ (Megalosaurus) എന്നീ ഭീമാകാര ഫോസിലുകളും ഉള്‍പ്പെടുന്നു. മേല്‌പറഞ്ഞവകൂടാതെ ചീങ്കച്ചി, ഇഗ്വാനോഡോന്‍ (Iguanodon) പല്ലിവർഗത്തിപ്പെട്ട ഭീമാകാരജീവികള്‍ മുതലായവയുടെ അവശിഷ്‌ടങ്ങളും ഈ ശിലകള്‍ക്കിടയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.

ഡക്കാണ്‍ട്രാപ്പുകളുടെ പ്രധാന സവിശേഷത സമാന്തരസ്‌തരണമാണ്‌. മുംബൈ മുതൽ നാഗ്‌പൂർ വരെയും, ഇന്തോർ മുതൽ ധാർവാർ വരെയുമുള്ള ഈയിനത്തിൽപ്പെട്ട ശിലാസ്‌തരങ്ങള്‍ ഒന്നാകെ ക്ഷൈതിജവ്യവസ്ഥയിൽ സമാന്തരക്രമം പാലിക്കുന്നവയാണ്‌. മുംബൈയ്‌ക്കടുത്ത ചെറിയൊരു മേഖലമാത്രമാണ്‌ ഇതിന്നപവാദമായുള്ളത്‌; ഈ ഭാഗത്ത്‌ ഡക്കാണ്‍ട്രാപ്പിന്റെ പടലങ്ങള്‍ സമുദ്രത്തിന്റെ നേർക്ക്‌ 5ബ്ബമുതൽ 10ºവരെ ചരിഞ്ഞ്‌ ക്രമീകൃതമായിരിക്കുന്നു.

ഘടനാപരമായ ഏകത്വവും എടുത്തു പറയാവുന്ന സവിശേഷതയാണ്‌. അഗൈറ്റ്‌-ബസാള്‍ട്ട്‌ ആണ്‌ ഏറ്റവും മുന്തിയ ഘടകം. ഒലിവിന്‍ തീരെയും ഉള്‍ക്കൊള്ളാത്തയിനം ശിലയാണിത്‌. ക്വാർട്ട്‌സ്‌, ചാൽസിഡോണി, സിയോളൈറ്റ്‌ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങള്‍ സാധാരണമാണ്‌; ബദാം ആകൃതിയിലുള്ള കുഹരനിക്ഷേപങ്ങളിലാണ്‌ ഇവ കാണപ്പെടുന്നത്‌. സ്‌കോറിയ(scoria)കളും, സ്‌ഫോടഗർത്തങ്ങളും (vescicles) ധൊരാളമാണ്‌. ദീർഘ ക്രിസ്റ്റലീയങ്ങളായ അന്തർവേശികള്‍ (porphyrites) ഫെൽസ്‌പാറിന്റെ സൂക്ഷ്‌മ പരലുകളുമായി ഇടകലർന്ന്‌ അവസ്ഥിതമായിരിക്കുന്നു. മാഗ്മീയ വിഭേദനം (magmatic differentiation)നന്നേ കുറവാണ്‌; വളരെ അപൂർവമായി ലാഞ്‌ഛനകള്‍ മാത്രം കാണപ്പെടുന്നു. കച്ച്‌ പ്രദേശത്തും, കത്തിയവാഡിലെ ഗിർനാർ കുന്നുകളിലുമുള്ള വിഭേദിത ശിലകളിൽ ബസാള്‍ട്ടിനോടൊപ്പം റയോലൈറ്റ്‌, മോണസൈറ്റ്‌, ആന്‍ഡെസൈറ്റ്‌, ലിംബർഗൈറ്റ്‌, ഗാബ്രാ തുടങ്ങിയ അത്യല്‌പസിലിക ശിലകള്‍ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈ ശിലകള്‍ ഡക്കാണ്‍ ട്രാപ്പുകളുടെ ആവിർഭാവത്തിനുശേഷമുണ്ടായ മാഗ്മാ അന്തർവേശികള്‍ക്കു വിഭേദനം സംഭവിച്ച്‌ രൂപംകൊണ്ടതാണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

മാഗ്മീയനിക്ഷേപങ്ങള്‍ 10,30,000 ച.കി.മീ. പ്രദേശത്ത്‌ വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽപ്പോലും പില്‌ക്കാലത്തുണ്ടായ അപരദനപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമായി, അവയുടെ വ്യാപ്‌തി 5,15,000 ച.കി.മീ. ആയി ചുരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഊർധ്വാധര വിദരങ്ങളിലൂടെ ഉദ്‌ഗമിച്ച മാഗ്മ ക്ഷൈതിജദിശയിൽ അട്ടിയട്ടിയായി പരന്ന്‌ ലാവാപടലങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കുകയാണുണ്ടായത്‌. തീക്ഷ്‌ണമായ സ്‌ഫോടനങ്ങള്‍ നന്നേ വിരളമായിരുന്നുവെന്നും അനുമാനിക്കാം. വളരെ വിസ്‌താരത്തിൽ കിലോമീറ്ററുകളോളം ആഴത്തിൽ സംപുഞ്‌ജിത ഡൈക്കു(dyke)കളുടെ രൂപത്തിൽ തുടർന്നുപോരുന്ന ആദ്യകാല വിദരങ്ങള്‍ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ഡക്കാണിലെ ഈദൃശ പ്രക്രിയകള്‍ക്കു സമകാലികമായി ഹിമാലയമേഖലയുടെ മധ്യഭാഗങ്ങളിലും കുമായോണ്‍-ജൊഹാർ പ്രദേശങ്ങളിലും മാഗ്മാ-അന്തർവേധനം ഉണ്ടായിട്ടുള്ളതിനു തെളിവുകള്‍ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഡക്കാണ്‍ ട്രാപ്പുകളുടെ ശരിക്കുള്ള പ്രായം നിർണയിക്കുവാന്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. എന്നാൽ അടിയിലും മീതെയുമുള്ള ജീവാശ്‌മവാഹികളായ ശിലാപടലങ്ങളിൽനിന്നും, ഇവ ആവിർഭവിച്ച കാലയളവിന്റെ മൊത്തം അന്തരാളം മനസ്സിലാക്കാവുന്നേതയുള്ളൂ. ഉത്തര ക്രിറ്റേഷ്യസ്‌ മുതൽ പൂർവഇയോസീന്‍ വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിലാണ്‌ ഡക്കാണ്‍ ട്രാപ്പുകള്‍ രൂപംകൊണ്ടിട്ടുള്ളത്‌.

ഡക്കാണ്‍ ട്രാപ്പിൽപ്പെട്ട ശിലാപടലങ്ങള്‍ ധാതുസമ്പന്നമല്ല. കൃത്രിമരത്‌നങ്ങളായി ഉപയോഗപ്പെടുത്താവുന്ന അഗേറ്റ്‌, കോർണീലിയന്‍ തുടങ്ങിയ കല്ലുകള്‍ അപൂർവമായും വാസ്‌തുശിലകള്‍ ധാരാളമായും ലഭിച്ചുവരുന്നു. ഡക്കാണ്‍ ട്രാപ്പിൽപ്പെട്ട ലാവാശിലകള്‍ പൊടിഞ്ഞുണ്ടായ കരിമച്ച്‌ അത്യന്തം ഫലഭൂയിഷ്‌ഠമാണ്‌.

ടെർഷ്യറിയുഗം. ഇന്ത്യയുടെ ഇന്നത്തെ ഭൂപ്രകൃതി നിർണയിച്ചതിൽ ടെർഷ്യറിയുഗത്തിലെ പ്രതലപരിവർത്തനങ്ങള്‍ക്ക്‌ സുപ്രധാനമായ ഒരു പങ്കുണ്ട്‌. മധ്യ-ഇയോസീന്‍ കാലത്തോടെ സാവധാനവും അവിഛിന്നവുമായ പരിവർത്തനങ്ങള്‍ ആരംഭിച്ചു. ഗോണ്ട്‌വാനാവന്‍കരയുടെ വിഘടനവും, ടെഥിസ്‌ അഭിനതിയുടെ പ്രാത്ഥാനവുമായിരുന്നു ഇവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവ. ഇവയ്‌ക്കു സമകാലികമായിത്തന്നെ ഉദ്ദേശം 2,00,000 ഘ. കി.മീ. മാഗ്മ ഉദ്‌ഗമിച്ച്‌ ലാവാപടലങ്ങളായി വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്‌തു. സമസ്ഥിതിക സന്തുലന(Isostatic equilibrium)ത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള സമീകരണപ്രക്രിയകളായിരുന്നു ഇവയെന്നു പറയാം.

റാന്‍ ഒഫ്‌ കച്ച്‌-ഉപഗ്രഹദൃശ്യം

ഉത്തരകാർബോണിഫെറസ്‌ ഘട്ടത്തിൽ ഭൂ-അഭിനതി (geo-syncline)ആയിത്തീർന്നിരുന്ന ടെഥിസ്‌ ഭാഗങ്ങള്‍ മധ്യഇയോസീനിൽ പർവതനത്തിനു വിധേയമായി. ടെർഷ്യറി യുഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിനുള്ളിൽ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളായി ഈ പർവതനപ്രക്രിയ പൂർത്തിയാവുകയും ചെയ്‌തു. ഇവയിൽ ഒന്നാമത്തേത്‌ ഇയോസീനിന്റെ അന്ത്യത്തിലും, രണ്ടാമേത്തത്‌ മധ്യമയോസീനിലും അവസാനത്തേത്‌ പ്ലയോസീനിനുശേഷവും സംഭവിച്ചു; മൂന്നു നിരയിലുള്ള മടക്കു പർവതങ്ങളായുള്ള ഇന്നത്തെ ഹിമാലയം രൂപം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഈ മേഖലയിലെ പ്രാത്ഥാനം പ്ലീസ്റ്റോസീന്‍ യുഗത്തിന്റെ മധ്യഘട്ടത്തോളം സജീവമായി തുടർന്നു. പർവതന പ്രക്രിയ ഇപ്പോഴും തുടർന്നു പോരുന്നതായി വിചാരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതേയവസരംതന്നെ ഗോണ്ട്‌വാനാവന്‍കരയുടെ ഭാഗമായിരുന്ന ഡക്കാണ്‍മേഖല ഇന്നത്തെ സ്ഥാനത്തെത്തുകയും ത്രികോണാകൃതിയിലേക്കുള്ള സംക്രമണം പൂർത്തിയാക്കുകയും ചെയ്‌തു.

ടെർഷ്യറിശിലകളുടെ വിതരണം ഡക്കാണിലും ഹിമാലയത്തിലും വ്യത്യസ്‌തങ്ങളാണ്‌. ഡക്കാണിലേത്‌ വ്യാപ്‌തിയും കനവും കുറഞ്ഞ സഞ്ചയങ്ങളാണ്‌. കേരളത്തിലെയും ഗുജാറത്തിലെയും തീരപ്രദേശങ്ങളിലാണ്‌ ഇവ അനാച്ഛാദിതമായിട്ടുള്ളത്‌; കച്ച്‌ പ്രദേശത്ത്‌ ഡക്കാണ്‍ ട്രാപ്പുകള്‍ക്ക്‌ ഉപരിസ്ഥിതമായി കൂടുതൽ വ്യാപ്‌തിയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. പൂർവതീരത്ത്‌ ഇയോസീന്‍, മയോസീന്‍, പ്ലയോസീന്‍ എന്നീ ഘട്ടങ്ങളിലുള്ള സമുദ്രാന്തരീത നിക്ഷേപങ്ങള്‍ വ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. കടലൂരിലെ മണൽക്കല്ലുകള്‍ ഇക്കൂട്ടത്തിൽപ്പെട്ടവയാണ്‌. നെയ്‌വേലിയിലെ ഈയിനം ശിലകള്‍ ഏതാണ്ട്‌ 200 കോടി ടണ്‍ വരുന്ന ലിഗ്നൈറ്റ്‌ നിക്ഷേപങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു.

ഹിമാലയ പർവതത്തിന്റെ ദക്ഷിണസാനുക്കളിൽ ഏറിയ ഭാഗത്തുമുള്ള ഉപരിപടലങ്ങള്‍ ടെർഷ്യറിശിലകളാണ്‌; പഞ്ചാബ്‌, ഉത്തർപ്രദേശിലെ കുമായോണ്‍ പ്രദേശം, നേപ്പാള്‍, അസം ഹിമാലയം എന്നിവിടങ്ങളിലൊക്കെ ഇവ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ മറുകരയിലെത്തുന്നതോടെ ഈ ശിലാപടലങ്ങള്‍ തെക്കോട്ട്‌ പടർന്നു കാണുന്നു; ഏറ്റവും കൂടുതൽ വ്യാപ്‌തിയും ഇവിടെയാണ്‌. പൂർവഅസം മേഖലയിലും, മ്യാന്‍മറുമായുള്ള അതിർത്തിപ്രദേശങ്ങളിലും ഇമ്മാതിരി ശിലാപടലങ്ങള്‍ കാണാം. സിന്‍ഡ്‌ മുതൽ മ്യാന്‍മർ വരെ ഉടനീളമുള്ള ടെർഷ്യറീസ്‌തരങ്ങളിൽ വ്യതിരിക്തമായ രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളുണ്ട്‌. ഇവയിൽ അടിയിലത്തെ വിഭാഗം ഇയോസീന്‍-ഒലിഗോസീന്‍ യുഗങ്ങളിലെ സമുദ്രാന്തരിത അവസാദങ്ങളാണ്‌; മുകളിലത്തേത്‌ മയോസീന്‍ പ്ലയോസീന്‍യുഗങ്ങളിലെ ജലോഢനിക്ഷേപങ്ങളും വായൂഢനിക്ഷേപങ്ങളും ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. ടെർഷ്യറി കല്‌പത്തിന്റെ ആരംഭകാലത്ത്‌ ഹിമാലയമേഖലയുടെ കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും അരികുകളിൽനിന്ന്‌ സമുദ്രം പിന്‍വാങ്ങിയതിന്റെ സൂചനയാണിത്‌.

ലഡാഖ്‌, കുമായൂണ്‍ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഇയോസീന്‍ യുഗത്തിലെ ശിലാക്രമങ്ങള്‍ അനാച്ഛാദിതമായിക്കാണുന്നു; ഇവ ടെർഷ്യറി (കൈനോസോയിക്‌) കല്‌പത്തിന്റെ ആരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലഡാക്കിലെ നുമുലെറ്റിക്‌ ചുച്ചാമ്പുകല്ലുകള്‍ ഹിമാലയ മേഖലയുടെ സമുദ്രാന്തരദശയ്‌ക്ക്‌ അന്ത്യം കുറിക്കുന്നു. ഇയോസീന്‍യുഗത്തിന്റെ അന്ത്യഘട്ടമായപ്പോഴേക്കും പ്രാത്ഥാന പ്രക്രിയ സജീവമായിത്തീർന്നിരുന്നുതാനും. ഇയോസീന്‍ശിലകളെ ലാകി, റാണികോട്ട്‌, കിർത്താർ എന്നീ ക്രമങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇയോസീന്‍ശിലകളുടെ ഉപരിപടലങ്ങളിലും അവയ്‌ക്കു മുകളിലുള്ള ഒലിഗോസീന്‍ പടലങ്ങളിലുമായാണ്‌ അസമിലെയും ഗുജറാത്തിലെയും എച്ച നിക്ഷേപങ്ങളുടെ അവസ്ഥിതി. അസമിലെ ഇയോസീന്‍ ശിലകളിൽപ്പെട്ട ജയന്തിയ, ബാരെയ്‌ൽ ക്രമങ്ങളും സമ്പദ്‌പ്രധാനങ്ങളാണ്‌; ഇവ ലിഗ്നൈറ്റിക എച്ചയുടെയും പെട്രാളിയത്തിന്റെയും നിക്ഷേപങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. ജമ്മുവിലെയും ബിക്കാനീറിലെയും കല്‌ക്കരി നിക്ഷേപങ്ങളും ഇയോസീന്‍ ശിലാസഞ്ചയങ്ങള്‍ക്കുള്ളിലാണ്‌. മേല്‌പറഞ്ഞ ധാതുക്കള്‍ കൂടാതെ മാണ്ടി(ഹിമാചൽപ്രദേശ്‌)യിൽ കല്ലുപ്പിന്റെയും ബിക്കാനീറിൽ ജിപ്‌സത്തിന്റെയും നിക്ഷേപങ്ങളുണ്ട്‌. ഇയോസീന്‍ പടലങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുകാണുന്ന നുമുലൈറ്റിക്‌ ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌ സിമന്റ്‌ നിർമാണത്തിനുള്ള ഒന്നാന്തരം അസംസ്‌കൃത വസ്‌തുവാണ്‌.

ഒലിഗോസീന്‍ കാലഘട്ടം മുഴുവന്‍ സമുദ്രാതിക്രമണം തുടർന്നിരുന്നുവോ എന്നത്‌ സംശയാസ്‌പദമാണ്‌. ഇയോസീന്‍, പൂർവമയോസീന്‍ എന്നീ കാലഘട്ടങ്ങളിലെ ശിലാപടലങ്ങള്‍ക്കിടയ്‌ക്ക്‌ നിർണയാതീതമായ അവിച്ഛിന്നതകള്‍ കാണപ്പെടുന്നു. അസമിലെ ബാരെയ്‌ൽക്രമം ഒലിഗോസീന്‍ കാലത്തേതാണെന്നു വിചാരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവയ്‌ക്കിടയിൽനിന്നും സൂചകഫോസിലുകള്‍ ലഭ്യമായിട്ടില്ല. ഒലിഗോസിന്റെ അന്ത്യഘട്ടത്തോടെ ഉത്തരേന്ത്യയിൽനിന്നും സമുദ്രം പൂർണമായി പിന്‍വാങ്ങിയിട്ടുണ്ടാവണം. ഈ കാലഘട്ടത്തിലേതായുള്ള ശിലാപടലങ്ങള്‍ ചുവപ്പുനിറത്തിലുള്ള മണൽക്കല്ലുകളും, ഷെയ്‌ലുകളും ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ജലോഢനിക്ഷേപങ്ങളാണ്‌. കുമായോണിലെ ദോഗ്‌ഷായ്‌, കസൗലി എന്നീ ശിലാക്രമങ്ങളും അസമിലെ സുർമാക്രമവും ഈയിനത്തിൽപ്പെടുന്നു. ഈയിനം ശിലകളിൽ ജീവാശ്‌മങ്ങള്‍ നന്നേ വിരളമാണ്‌; ഉള്ളവതന്നെ വ്യക്തമായ തെളിവുകള്‍ നല്‌കുന്നുമില്ല.

സിവാലിക്‌ക്രമം. ടെർഷ്യറി കല്‌പത്തിലെ ഉത്തരാർധത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച ശിലാസ്‌തരങ്ങളാണ്‌ ഹിമാലയമേഖലയുടെ തെക്ക്‌ അരികിലായുള്ള സിവാലിക്‌ നിരകളിൽ കാണപ്പെടുന്നത്‌. ഇവ 6,100 മീറ്ററിലേറെ കനത്തിൽ വളരെ വ്യാപകമായി പടർന്നിരിക്കുന്നു. ഡെറാഡൂണിനടുത്തുള്ള സിവാലിക്‌ കുന്നുകളിലാണ്‌ ഈ ഇനം ശിലകളുടെ മാതൃകാസ്‌തരങ്ങളുള്ളത്‌. ജലോഢവും വായൂഢവുമായ നിക്ഷേപങ്ങള്‍ അടങ്ങുന്ന ഈ ശിലാസഞ്ചയം സസ്‌തനിവർഗത്തിൽപ്പെട്ട നിരവധി ജീവികളുടെ അവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. ഹിമാലയപർവതങ്ങളുടെ തെക്കേ സാനുക്കളിൽ സിന്ധു മുതൽ സിക്കിം വരെ 16-48 കി.മീ. വീതിയിലുള്ള, താരതമ്യേന ഉയരംകുറഞ്ഞ നിരകളെയാണ്‌ സിവാലിക്‌ മേഖലയായി വ്യവഹരിച്ചുപോരുന്നത്‌. ഹിമാലയമേഖലയിലെ ഏറ്റവും ഒടുവിലത്തെ പർവതനത്തിലൂടെ ഉയർത്തപ്പെട്ട ഇവ, മധ്യഹിമാലയത്തിലെ നദികള്‍ ഒഴുക്കിമാറ്റിയ എക്കലും വണ്ടലും അടിഞ്ഞുണ്ടായ അവസാദശിലകളാലാണ്‌ സംരചിതമായിരിക്കുന്നത്‌. ഇമ്മാതിരി ശിലാസഞ്ചയങ്ങള്‍ അസം മേഖലയിലൂടെ മ്യാന്‍മറിലേക്കു പടർന്നുകാണുന്നു. മധ്യഹിമാലയത്തിലെ പ്രായക്കൂടുതലുള്ള ശിലകളിൽനിന്നും ഇവ ഭ്രംശരേഖ(fault line)യാലും അതിസമ്മർദ (over thrust) പേടലങ്ങളാലും വേർതിരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ജീവാശ്‌മങ്ങളുടെ ബാഹുല്യമാണ്‌ സിവാലിക്‌ ശിലകളുടെ സവിശേഷത. ഇവ പരിണാമചക്രത്തിലെ തുടർച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നുതാനും. ജീവാശ്‌മങ്ങളുടെ വിതരണം അടിസ്ഥാനമാക്കി സിവാലിക്‌ ശിലകളെ പൂർവ, മധ്യ, ഉത്തര ക്രമങ്ങളായി വിഭജിച്ചിട്ടുണ്ട്‌; എന്നാൽ ഈ ക്രമങ്ങളിൽ ശിലാഘടകപരമായ വ്യത്യാസങ്ങള്‍ ഇല്ലെന്നുതന്നെ പറയണം. ഡൈനോഥീരിയം (Dinotherium), മാസ്റ്റോഡോണ്‍ (Mastodon), എലിഫസ്‌ (Elephas), സ്റ്റെഗോഡോണ്‍ (Stegodon), നീർക്കുതിര (Hippopotomus), ഇന്ദ്രഥീരിയം (Indratherium), സിവാഥീരിയം (Sivather), പാൽ-ഹയേന (Pal-Hyaena), ജിറാഫ (Giraffa), ഹിപ്പേരിയണ്‍ (Hipparion) തുടങ്ങിയ വിശേഷയിനം ഫോസിലുകള്‍ സിവാലിക്‌ ക്രമങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌.

പ്ലിസ്റ്റോസീന്‍യുഗം. ഇന്ത്യയിലെ ശിലാഘടനയിൽ പ്ലീസ്റ്റോസീന്‍ യുഗത്തിലെ വികാസപരിണാമങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന വ്യക്തമായ തെളിവുകളുണ്ട്‌. ഈ യുഗത്തിൽ ഏഴ്‌ പ്രധാന ഘട്ടങ്ങളാണുണ്ടായിരുന്നത്‌: ഹിമയുഗം, ഗംഗാസമതലത്തിലെ പുതുമച്ചിന്റെ നിക്ഷേപണം, രാജസ്ഥാന്‍ മരുഭൂമിയുടെയും റാന്‍ ഒഫ്‌ കച്ചിന്റെയും വികാസം, തെ. ഇന്ത്യയിലെ ലാറ്ററൈറ്റ്‌ ശിലകളുടെയും ലോയസ്സ്‌, റിഗർ നിക്ഷേപങ്ങളുടെയും ആവിർഭാവം, പഴയ നദീജന്യനിക്ഷേപങ്ങളുടെയും കാശ്‌മീരിലെ തടാകനിക്ഷേപങ്ങളുടെയും പ്രാത്ഥാനം, ഗുഹാ നിക്ഷേപങ്ങളുടെയും തന്മൂലമുള്ള ജീവാശ്‌മങ്ങളുടെയും രൂപംകൊള്ളൽ, മനുഷ്യാധിവാസവും തുടർന്നുള്ള പരിവർത്തനങ്ങളും.

ക്വാർട്ടെർനറി കല്‌പത്തിലെ ആദ്യയുഗമായ പ്ലീസ്റ്റോസീന്റെ ആരംഭത്തിൽതന്നെ ഉത്തരാർധഗോളം ഹിമയുഗ(Ice age)ത്തിന്റെ പിടിയിലമർന്നിരുന്നു. ആർട്ടിക്‌ ഹിമാനികള്‍ വ. അക്ഷാ. 49o വരെ വ്യാപിച്ചതിനെത്തുടർന്ന്‌, ഉത്തരാർധഗോളമൊട്ടാകെ ശൈത്യക്കൂടുതലുള്ള കാലാവസ്ഥ അനുഭവപ്പെട്ടു; വർഷപാതവും, അന്തരീക്ഷആർദ്രതയും പതിന്‍മടങ്ങു വർധിച്ചിരുന്നുതാനും. ഹിമയുഗത്തിന്റെ പ്രഭാവം ദക്ഷിണേന്ത്യയെ നേരിട്ടുബാധിച്ചില്ലെന്നു പറയാം. എന്നാൽ ഹിമാലയമേഖലയിൽ സാരമായ മാറ്റങ്ങള്‍ ഉണ്ടായി. 1,800 മീറ്ററിനുമേൽ ഉയരമുള്ള പർവതശിഖരങ്ങളൊക്കെത്തന്നെ ഹിമാച്ഛാദിതങ്ങളായിത്തീർന്നു. ഈ ഹിമാനികളുടെ ശാഖകള്‍ 1,400 മീറ്റർ ഉയരംവരെ ഇറങ്ങിയും കയറിയും തുടർന്നിരുന്നതുമൂലം ഈ ഉയരത്തിലുള്ള മലഞ്ചരിവുകളിൽ ഹിമാനീഭവ ഭൂരൂപങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെട്ടു. സിവാലിക്‌മേഖലയിലെ ജീവിവർഗങ്ങളിൽ മിക്കവയും ലുപ്‌തമായിത്തീരുകയോ, ദക്ഷിണ ഭാഗങ്ങളിലേക്കു കുടിയേറുകയോ ചെയ്‌തു. വലിപ്പം കൂടിയ ജീവികള്‍ക്കാണ്‌ അതിശൈത്യം താങ്ങാനാവാത്തത്‌; ചെറുജീവികളിൽ പ്രകൃത്യനുകൂലനത്തിനാവശ്യമായ പരിണാമങ്ങള്‍ വന്നുചേർന്നു. ധ്രുവപ്രദേശങ്ങള്‍ കഴിഞ്ഞാൽ, വിസ്‌തൃതമിയോറിയ ഹിമാനികള്‍ കണ്ടുവരുന്നത്‌ ഹിമാലയമേഖലയിലാണ്‌.

ഹിമയുഗത്തിനിടയിൽ ഇടവിട്ട്‌ ഉണ്ടാവുന്ന താപ-ഏറ്റങ്ങളോടനുബന്ധിച്ച്‌, മഞ്ഞുരുകി ജലപ്രളയങ്ങളുണ്ടായി. ഇത്തരം ജലപ്രളയങ്ങള്‍മൂലം ഹിമാലയത്തിനും വിന്ധ്യാനിരകള്‍ക്കുമിടയ്‌ക്കുള്ള പ്രദേശത്ത്‌ അട്ടിയട്ടിയായി എക്കൽനിക്ഷേപമുണ്ടായി. 1,300-1,800 മീ. കനത്തിലുള്ള ഈ നിക്ഷേപങ്ങള്‍ 7,70,000 ച.കി.മീ. വിസ്‌തീർണുള്ള എക്കൽ സമതലമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. സമ്മർദംമൂലം, ഈ അലൂവിയം നിക്ഷേപങ്ങളുടെ താഴത്തെ പടലങ്ങള്‍ ഒടിഞ്ഞുമടങ്ങിയ രൂപത്തിലായിരിക്കുവാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്‌. പൊതുവെ സംരചനാപരമായ ദൗർബല്യവുമുണ്ട്‌; വടക്കരികിൽ ഭൂകമ്പമേഖലയുടെ സാമീപ്യവും. ഈ എക്കൽനിക്ഷേപങ്ങള്‍ പൊതുവെ ധാതുസമ്പന്നമല്ല.

ആരവല്ലിക്കു പടിഞ്ഞാറ്‌ സിന്ധുതടത്തിന്റെ ഭാഗമായുള്ള 1,02,400 ച.കി.മീ. സ്ഥലം വായൂഢനിക്ഷേപങ്ങളുടെയും മഴക്കുറവിന്റെയും ഫലമായി മരുപ്രദേശമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. അങ്ങിങ്ങായി മൊട്ടക്കുന്നുകള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന മണൽപ്പരപ്പാണ്‌ പൊതുവെയുള്ളതെങ്കിലും, തികച്ചും തരിശായ പ്രദേശം വളരെക്കുറച്ചു ഭാഗത്തേയുള്ളൂ.

മരുപ്രദേശത്തിന്റെ തെ. പടിഞ്ഞാറായി രൂപംകൊണ്ടിട്ടുള്ള വിസ്‌തൃതമായ ചതുപ്പാണ്‌ റാന്‍ ഒഫ്‌ കച്ച്‌. ഇടയ്‌ക്കിടെ സമുദ്രാതിക്രമത്തിനു വിധേയമാകുന്ന ഈ പ്രദേശത്ത്‌ മിക്കയിടത്തും ഉപ്പു നിക്ഷേപങ്ങളാണുള്ളത്‌. തെ. ഇന്ത്യയിൽ വ്യാപകമായി കാണുന്ന ഒരിനം ചെമ്മച്ചാണ്‌ ലാറ്ററൈറ്റ്‌. അലൂമിനിയം, ഇരുമ്പ്‌ എന്നിവയുടെ ജലീയ ഓക്‌സൈഡുകള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ചുവപ്പു നിറത്തിലുള്ള ഈയിനം നിക്ഷേപങ്ങള്‍ ശരാശരി 16-60 മീ. കനത്തിൽ ഡക്കാണിലെ ബസാള്‍ട്ട്‌ ശിലാപടലങ്ങള്‍ക്കു മുകളിലായി രൂപംപൂണ്ടു കാണുന്നു. ഇവയുടെ ഉദ്‌ഭവം ടെർഷ്യറിയുടെ അന്ത്യത്തിലോ, പ്ലീസ്റ്റോസീനിലോ ആകാനാണ്‌ സാധ്യത. തെ. ഇന്ത്യയിൽ മാത്രമല്ല, ബിഹാർ, ബംഗാള്‍, ഝാർഖണ്ഡ്‌, അസം, ഛത്തിസ്‌ഗഢ്‌, മധ്യപ്രദേശ്‌ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ഈയിനം ശിലാപടലങ്ങള്‍ കാണാം. 600 മുതൽ 1,500 വരെ മീ. ഉയരമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലാണ്‌ ഇവ വ്യാപിച്ചിട്ടുള്ളത്‌. റാഞ്ചി, സേലം, മുംബൈ, ഭോപാൽ എന്നിവിടങ്ങളിലെ ലാറ്ററൈറ്റ്‌ നിക്ഷേപങ്ങള്‍ ഒന്നാന്തരം ബോക്‌സൈറ്റ്‌ അയിരുകളായി രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

നർമദ, തപ്‌തി എന്നീ നദികളുടെ തടങ്ങളിൽ പ്രാത്ഥാനത്തിലൂടെ തട്ടുകളായി തിരിഞ്ഞിട്ടുള്ള പഴയ എക്കൽസമതലങ്ങള്‍ കാണപ്പെടുന്നു; ഗോദാവരി, കൃഷ്‌ണ, കാവേരി എന്നീ നദികളുടെ തടപ്രദേശങ്ങളിലും ഇമ്മാതിരി ഭൂരൂപങ്ങളുണ്ട്‌. നൂറുകണക്കിന്‌ മീറ്റർ കനത്തിലുള്ള അഞ്ചോ ആറോ തട്ടുകളായി തിരിഞ്ഞിട്ടുള്ള എക്കൽപടലങ്ങള്‍ സത്‌ലജ്‌, ഝലം, ചിനാബ്‌, യമുന, ഗംഗ എന്നീ നദീതടങ്ങളിലും വിരളമല്ല. അതതു കാലഘട്ടങ്ങളിലെ ശിലാപ്രസ്‌തരപരമായ പരിവർത്തനങ്ങള്‍ മനസ്സിലാക്കുവാന്‍ ഇത്തരം ഘടനകള്‍ സഹായകമാണ്‌.

കാശ്‌മീർതാഴ്‌വര മുന്‍കാലത്ത്‌ ഒരു വന്‍താടകമായിരുന്നുവെന്നും, തുടർന്ന്‌ ഭൂഅഭിനതിയായിത്തീർന്ന്‌, പ്രാത്ഥാനവിധേയമായി ഇന്നത്തെ നിലയിൽ രൂപാന്തരപ്പെട്ടതാണെന്നും സൂചകഫോസിലുകള്‍ തെളിയിക്കുന്നു.

ആന്ധ്രപ്രദേശിലെ കർണൂൽ ജില്ലയിലെ ചില ഗുഹകള്‍ അതിപ്രധാനമായ സൂചനകള്‍ നല്‌കിയിട്ടുണ്ട്‌. ഇവിടത്തെ 9 കി.മീ. കനത്തിലുള്ള നിശ്ചുതാശ്‌മ നിക്ഷേപങ്ങള്‍ വിവിധയിനം ജീവാശ്‌മങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. ഈ ഫോസിലുകളിലൊന്ന്‌ ലുപ്‌തമായ ഒരിനം കാണ്ടാമൃഗത്തിന്റേതായിരുന്നു. പൂർവ-മധ്യ ശിലായുഗങ്ങളിലെ അവശിഷ്‌ടങ്ങളും ഇവിടെനിന്നും കണ്ടെത്തി. പൊതുവേ പറഞ്ഞാൽ ഇന്ത്യയിൽ ഗുഹാനിക്ഷേപങ്ങള്‍ കുറവാണ്‌.

പഞ്ചാബിലെ ചില ഭാഗങ്ങളിൽ വായൂഢമായ പൂഴി മച്ചുനിക്ഷേപങ്ങള്‍ (ലോയസ്‌) കാണപ്പെടുന്നു. രാജസ്ഥാന്‍ മരുഭൂമിയിലെ ബാലു-സ്‌തൂപങ്ങള്‍ (Sand dunes) മെറ്റൊരു സവിശേഷദൃശ്യമാണ്‌. ചാപാകാരമായി 60 മീ. വരെ ഉയരത്തിൽ വാതാഭിമുഖവശം ക്രമേണ ചരിഞ്ഞും മറുവശം തൂക്കായുമുള്ള മണൽകൂനകളാണിവ. മലബാറിലും ചോളമണ്ടലതീരത്തും അപൂർവമായി ബാലൂസ്‌തൂപങ്ങള്‍ കാണപ്പെടുന്നു. അവശിഷ്‌ടനിക്ഷേപങ്ങളിൽ അത്യന്തം പ്രാധാന്യം വഹിക്കുന്ന ഒരിനമാണ്‌ റിഗർ എന്ന കരിമച്ച്‌. പരുത്തിക്കൃഷിക്കും ഇതരവിളകള്‍ക്കും അത്യുത്തമമാണ്‌ ഈ ലാവാമച്ച്‌. പ്ലിസ്റ്റോസീന്‍ യുഗത്തിന്റെ മധ്യ-ഉത്തര കാലങ്ങളായപ്പോഴേക്കും ഇന്ത്യ വ്യാപകമായ മനുഷ്യാധിവാസത്തിനു വിധേയമായിത്തീർന്നിരുന്നു. മനുഷ്യോപഭോഗത്തിന്റെ വ്യക്തമായ രേഖകള്‍ വഹിക്കുന്നവയാണ്‌ ഇന്ത്യയിലെ പ്ലീസ്റ്റോസീന്‍ ശിലകള്‍. ശിലാനിർമിതമായ ആയുധങ്ങളും ഉപകരണങ്ങളും ഹിമാലയന്‍ നദികളുടെയും ഗോദാവരി, നർമദ, സോണ്‍ എന്നിവയുടെയും തീരങ്ങളിലെ ചരൽമച്ചട്ടികള്‍ക്കിടയിൽനിന്നു കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്‌; പൂർവശിലായുഗത്തിലെ ഷെലീയന്‍ (Chellean), അഷൂലിയന്‍ (Acheulian) എന്നീ മാതൃകകളിൽപ്പെട്ടവയാണ്‌ ഇവ. കാശ്‌മീർ, സബർമതിതടം, നെല്ലൂർ എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇമ്മാതിരി വസ്‌തുക്കള്‍ ലഭിക്കുകയുണ്ടായി. ഉത്‌ഖനനങ്ങളിലൂടെ ചരിത്രാതീകാലത്തേതായി സമ്പാദിച്ചിട്ടുള്ള മിക്ക പദാർഥങ്ങളും ഭൂവിജ്ഞാനപരമായ സൂചനകള്‍ നല്‌കുന്നവയാണ്‌. ഇന്ത്യയുടെ ഭൂവിജ്ഞാനപരമായ ചരിത്രം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു.

ധാതുക്കള്‍

കൽക്കരി ഖനി-ഝാർഖണ്ഡ്‌

ഇന്ത്യയിലെ ആർക്കിയന്‍-ധാർവാർ ശിലാക്രമങ്ങള്‍ ഇരുമ്പ്‌, മാങ്‌ഗനീസ്‌, ചെമ്പ്‌, അഭ്രം, ഗ്രാഫൈറ്റ്‌, ആസ്‌ബെസ്റ്റോസ്‌ തുടങ്ങിയവയുടെ വിശാലനിക്ഷേപങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊണ്ടുകാണുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന സ്വർണനിക്ഷേപം ഈ ശിലാക്രമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ്‌ അവസ്ഥിതമായിരിക്കുന്നത്‌; യുറേനിയം പോലുള്ള ധാതുക്കളും ഈ ശിലാസഞ്ചയങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ നിക്ഷിപ്‌തമായിട്ടുണ്ട്‌. പ്രീകാമ്പ്രിയന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ ഉദ്‌ഭൂതമായ വിന്ധ്യാ, കടപ്പാ എന്നീ ശിലാക്രമങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ മാർബിള്‍, അഭ്രം, ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌, ഡോളമൈറ്റ്‌, ആസ്‌ബെസ്റ്റോസ്‌ എന്നിവ കനത്ത അളവിലും ഇരുമ്പ്‌, കറുത്തീയം, നാകം, ചെമ്പ്‌ എന്നിവ കുറഞ്ഞ തോതിലും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന ധാതുനിക്ഷേപങ്ങളിൽ ഏറിയ കൂറും പാലിയോസോയിക്‌ കല്‌പത്തിലെ അവസാന യുഗമായ പെർമിയന്‍ കാലഘട്ടത്തിലെ ശിലകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്‌. ലോവർ ഗോണ്ട്‌വാനാ ക്രമത്തിലെ മികച്ച കല്‌ക്കരിനിക്ഷേപങ്ങളും സിഡെറൈറ്റ്‌-ലിമൊണൈറ്റ്‌ ഇനങ്ങളിൽപ്പെട്ട ഇരുമ്പയിരുനിക്ഷേപങ്ങളും ഈ യുഗത്തിലേതാണ്‌. ചീനമച്ചിന്റെ വ്യാപകമായ നിക്ഷേപങ്ങളും പെർമിയന്‍ ധാതുക്കളിൽപ്പെടുന്നു.

മീസോസോയിക്‌ യുഗത്തിലെ ശിലാക്രമങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ അലോഹധാതുക്കളുടെ അവസാദനിക്ഷേപങ്ങള്‍ ധാരാളമുണ്ട്‌. വാസ്‌തുശിലകള്‍ക്കാണ്‌ ഇക്കൂട്ടത്തിൽ പ്രമുഖസ്ഥാനം. ഇവയിൽ ഏറിയവയും നിർമാണപ്രവർത്തനങ്ങള്‍ക്കും വ്യാവസായികാവശ്യങ്ങള്‍ക്കും അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്‌. എച്ചനിക്ഷേപങ്ങള്‍ പൊതുവേ ടെർഷ്യറിയിലേതാണ്‌. ഈ കാലഘട്ടത്തിലെ ശിലാസ്‌തരങ്ങള്‍ക്കിടയിൽനിന്ന്‌ ജിപ്‌സം, ഉപ്പ്‌, കല്‌ക്കരി, ബോക്‌സൈറ്റ്‌, ചുച്ചാമ്പുകല്ല്‌, ചീനമച്ച്‌ തുടങ്ങിയവയും വന്‍തോതിൽ ഖനനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ടെർഷ്യറിയെക്കാള്‍ പ്രായംകുറഞ്ഞ ക്വാർട്ടെർനറി യുഗത്തിലെ ശിലാസഞ്ചയങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ പോലും ഇരുമ്പ്‌, ബോക്‌സൈറ്റ്‌, മാങ്‌ഗനീസ്‌ എന്നിവ ഉള്‍പ്പെടെ പല സുപ്രധാന ധാതുക്കളുടെയും അയിരുകള്‍ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ഇതുവരെയുള്ള അറിവുവച്ചു നോക്കുമ്പോള്‍പോലും ഇന്ത്യയുടെ സ്ഥിതി ധാതുസമ്പത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഒട്ടും മോശമല്ല; ഇനിയും ധാരാളം നിക്ഷേപങ്ങള്‍ കണ്ടെത്തുവാനുണ്ടുതാനും. ഇന്ത്യയിലെ ധാതുവിതരണം വ്യാപകവും വൈവിധ്യമാർന്നതും ആണ്‌. എന്നാൽ സള്‍ഫർപോലെ അത്യന്താപേക്ഷിതമായ ധാതുക്കളുടെ നിശ്ശേഷമായ അഭാവം ഒരു ന്യൂനതയുമാണ്‌. ഏറെക്കുറെ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളിലുംതന്നെ സാമാന്യമായ തോതിൽ ധാതുഖനനം നടന്നുവരുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഡക്കാണ്‍മേഖലയാണ്‌ ഇന്ത്യയിലെ ഖനിജോത്‌പാദനത്തിൽ ഗണ്യമായ പങ്കുവഹിക്കുന്നത്‌. ഇരുമ്പയിരിന്റെയും കല്‌ക്കരിയുടെയും ബോക്‌സൈറ്റിന്റെയും മറ്റും പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം ധാതുമേഖലകള്‍ ഡക്കാണിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും അവസ്ഥിതമായിട്ടുണ്ട്‌.

ഇന്ത്യയിലെ ധാതുനിക്ഷേപങ്ങള്‍ ബൃഹത്തായ രാജ്യത്തിന്റെ പ്രത്യേക കോണുകളിലായി ഒതുങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നതുമൂലം സാമ്പത്തികദൃഷ്‌ടിയിലൂടെ അവ തികച്ചും സമ്പന്നമെന്നു പറയുകവയ്യ. ഒറ്റവിള (single crop) വിഭവങ്ങളായ ധാതുക്കളുടെ ഉത്‌പാദന-ഉപഭോഗങ്ങളിൽ തികഞ്ഞ കരുതൽ പാലിക്കേണ്ടതുണ്ട്‌. അശാസ്‌ത്രീയമായ ഖനനംമൂലം ഇന്ത്യയിലെ ധാതുസമ്പത്തിലെ ഗണ്യമായ ഒരു ഭാഗം നിരുപയോഗമായിത്തീരുന്ന പതിവുണ്ടായിരുന്നു. സ്വാതന്ത്യ്രലബന്ധിക്കുശേഷം ധാതുവ്യവസായം നവീകരിക്കപ്പെട്ട്‌ അഭൂതപൂർവമായ പുരോഗതി നേടിയിരിക്കുന്നു. നാല്‌പതിലേറെ ധാതുക്കള്‍ ഇപ്പോള്‍ ഖനനം ചെയ്‌തുവരുന്നു.

കാലാവസ്ഥ

ഇന്ത്യയുടെ വിവിധമേഖലകളിൽ കാലാവസ്ഥാപരമായി ദൃശ്യമാകുന്ന വൈവിധ്യം ഭൂമുഖത്തെ ഇതര ഭൂഭാഗങ്ങളിലേതിൽനിന്നും വളരെ കൂടുതലാണ്‌. മാധ്യ-താപനില, വർഷപാതം, ഋതുവിതരണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയുടെ പൂർവ-പശ്ചിമ ഭാഗങ്ങള്‍ തമ്മിലും ഉത്തര ദക്ഷിണ ഭാഗങ്ങള്‍ തമ്മിലും വലുതായ അന്തരം കാണുന്നു. വടക്ക്‌ പഞ്ചാബിൽ അതിശൈത്യമുള്ള ശീതകാലവും അത്യുഷ്‌ണമുള്ള വേനൽക്കാലവും അനുഭവപ്പെടുമ്പോള്‍ തെക്കരികിലുള്ള കേരളത്തിൽ ആണ്ടുമുഴുവന്‍ ഏതാണ്ട്‌ ഒരേ നിലയിൽ തുടരുന്ന ഉയർന്ന താപനിലയും വളരെ കൂടിയ ആർദ്രതയുമാണുള്ളത്‌. പടിഞ്ഞാറ്‌ രാജസ്ഥാനിൽ അത്യന്തം ശുഷ്‌കമായ കാലാവസ്ഥ അനുഭവപ്പെടുമ്പോള്‍ കിഴക്കരികിലുള്ള അസംമേഖല ഏറ്റവും കൂടുതൽ മഴയുള്ള പ്രദേശമായിട്ടാണ്‌ കാണുന്നത്‌. ശരാശരി വർഷപാതം ഥാർ മരുഭൂമിയിൽ 13 സെ. മീറ്ററും, അസമിലെ ചിറാപുഞ്‌ജിയിൽ 1,080 സെ. മീറ്ററുമാണ്‌.

പൊതുവേനോക്കുമ്പോള്‍ ഇന്ത്യാ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ കാലാവസ്ഥയിൽ നിർണായക സ്വാധീനം വഹിക്കുന്നത്‌ ഋതുവ്യത്യാസങ്ങള്‍ക്കനുസരിച്ച്‌ ദിശമാറി വീശുന്ന മണ്‍സൂണ്‍ വാതങ്ങളാണ്‌. ശീതകാലത്ത്‌ ഈ കാറ്റുകള്‍ കരയിൽനിന്നു കടലിലേക്കു വീശുകയും ക്രമേണ വാണിജ്യവാതങ്ങളുമായി ചേർന്ന്‌ ഇന്ത്യാസമൂദ്രത്തിനു മീതേ വ. കി. കാറ്റുകളായി രൂപാന്തരപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. വന്‍കര ഭാഗത്തുനിന്നെത്തുന്ന ഇവ പ്രായേണ വളരെ ശുഷ്‌കമായിരിക്കുന്നതിനാൽ മഴ പെയ്യിക്കാന്‍ പ്രാപ്‌തങ്ങളല്ല. ഗ്രീഷ്‌മ കാലമാവുന്നതോടെ മണ്‍സൂണ്‍ കാറ്റുകളുടെ ദിശ നേർവിപരീതമാകുന്നു; ഇങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്ന തെ.പ. മണ്‍സൂണ്‍ കടലിൽനിന്നു കരയിലേക്കു വീശുന്നു. ധാരാളം നീരാവി വഹിക്കുന്ന ഇവ സ്വാഭാവികമായും കനത്ത മഴയ്‌ക്ക്‌ ഹേതുഭൂതമാകുന്നു. മേല്‌പറഞ്ഞ രണ്ടു മണ്‍സൂണ്‍ കാലങ്ങള്‍ക്കുമിടയ്‌ക്ക്‌ താരതമ്യേന ഹ്രസ്വമായ രണ്ടു പരിവർത്തനകാലങ്ങളും ഉണ്ട്‌. മണ്‍സൂണിന്റെ സ്വാധീനതയിൽ അതതു പ്രദേശത്തെ ഭൂപ്രകൃതിയെ ആശ്രയിച്ച്‌ ഏറ്റക്കുറച്ചിലുകളും വ്യതിയാനങ്ങളും സംഭവിക്കുന്നു.

ശരാശരി വാർഷിക വർഷപാതം - ഇന്ത്യ

ഭൂപ്രകൃതിയും കാലാവസ്ഥയും. ഉത്തരായണവൃത്തം ഇന്ത്യയുടെ ഏതാണ്ടു മധ്യത്തുകൂടി കടന്നുപോകുന്നു. ഇതിനു തെക്കുള്ള ഭാഗം മധ്യരേഖയോടടുക്കുന്തോറും കൂർത്തുവരുന്ന രീതിയിൽ ത്രികോണാകൃതിയിലുള്ളതാണ്‌. ഈ ഉപദ്വീപിന്റെ ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും മലനിരകളാണ്‌; പൂർവതീരത്തെ മലനിരകള്‍ പ്രായേണ വിച്ഛിന്നവും താരതമ്യേന ഉയരം കുറഞ്ഞവയുമാണ്‌. ഉപദ്വീപിനു വടക്ക്‌ ക്രമേണ ചരിഞ്ഞിറങ്ങുന്ന ഉയരം കുറഞ്ഞ പീഠഭൂമിയും അതിനും വടക്ക്‌ സിന്ധുഗംഗാ സമതലവും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ വടക്കരികിൽ ഉടനീളമുള്ള പർവതശൃംഖലകളുടെ ശരാശരി ഉയരം 6.5 കി.മീ. ആണ്‌; അവയ്‌ക്കും വടക്ക്‌ ശരാശരി 3 കി.മീ. ഉയരമുള്ള തിബത്ത്‌ പീഠഭൂമിയും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.

ഭൂപ്രകൃതിയിലെ ഈ വിതരണക്രമം കാലാവസ്ഥയിൽ നിർണായകമായ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നതായി കാണാം. ഏറ്റവും കൂടുതൽ മഴ ലഭിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങള്‍ പശ്ചിമഘട്ടം, ഹിമാലയം, അസം കുന്നുകള്‍ എന്നിവയുടെ വാതാഭിമുഖ(windward)വശങ്ങളാണ്‌. മറ്റുള്ളിടങ്ങളിൽ ശൈലവൃഷ്‌ടി (orographic rain)ഉണ്ടാവുന്നില്ലെന്നുതന്നെ പറയാം; പക്ഷേ, മഴക്കുറവ്‌ അനുഭവപ്പെടുന്നുണ്ട്‌. വടക്കരികിലെ മലങ്കോട്ടകള്‍ ശൈത്യകാലത്ത്‌ സൈബീരിയയിൽ നിന്നുള്ള ശീതക്കാറ്റുകളെ തടഞ്ഞ്‌, ഉത്തരേന്ത്യയെ അതിശൈത്യത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നു. അതേസമയം പടിഞ്ഞാറരികിൽ ഹിമാലയത്തിന്റെ തുടർച്ച വിച്ഛിന്നമാകയാൽ പശ്ചിമവാതങ്ങളുടെ ആ വഴിക്കെത്തുന്ന ശാഖ നിർബാധം കടന്നുപോരികയും അന്യഥാ ശുഷ്‌കപ്രദേശമായ പഞ്ചാബിൽ ശൈത്യകാലത്ത്‌ ചുഴലിവൃഷ്‌ടി (cyclonic rain) പെയ്യിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഋതുവ്യവസ്ഥ. ഉഷ്‌ണമേഖലയിലെയും, സമശീതോഷ്‌ണമേഖലയിലെയും സവിശേഷകാലാവസ്ഥകള്‍ ഇന്ത്യയിലെ വ്യത്യസ്‌തമേഖലകളിൽ കാണാം. ചില മാസങ്ങളിൽ ഉയർന്ന താപനിലയും ആർദ്രതയും കനത്ത മഴയും ഉഗ്രമായ ചുഴലിക്കാറ്റുകളും അനുഭവപ്പെടുന്ന മേഖലകളിൽ തന്നെ ശേഷിച്ച മാസങ്ങളിൽ താപനില സമീകൃതമായും മഴകുറഞ്ഞും കാറ്റിന്റെ ശക്തി കുറഞ്ഞും കാണപ്പെടുന്നു. കാലാവസ്ഥാപരമായി തെ. കി. യൂറോപ്പിലെ മെഡിറ്ററേനിയന്‍ പ്രദേശങ്ങളുമായി ഏതാണ്ടു സാദൃശ്യമുള്ള മേഖലകളും ഇന്ത്യയിൽ കാണാം.

നേരത്തേ സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ കാലാവസ്ഥയിലെ നിർണായക സ്വാധീനം കാലവർഷ(മണ്‍സൂണ്‍)ക്കാറ്റുകള്‍ക്കാണ്‌. ഏഷ്യാവന്‍കരയുടെ സാന്നിധ്യം മൂലം ഇന്ത്യാസമുദ്രത്തിലും അതിന്റെ ശാഖകളായ അറേബ്യന്‍ കടൽ, ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടൽ എന്നിവയിലുമുള്ള മർദവ്യവസ്ഥയിൽ ഏറ്റക്കുറച്ചിൽ വന്നു ചേരുന്നതിന്റെ ഫലമായി, ആഗോളവാതസഞ്ചരണ വ്യവസ്ഥയിൽപ്പെട്ട വാണിജ്യവാതങ്ങളുടെ സ്ഥായിയായ ദിശയ്‌ക്കും സ്വഭാവത്തിനും മാറ്റം വന്ന്‌ കാലവർഷക്കാറ്റുകളായിത്തീരുന്നു; ഈ കാറ്റുകള്‍ കാലികമായ വ്യതിയാനത്തിനു വിധേയമാണ്‌. ശൈത്യകാലത്ത്‌ ഏഷ്യാ വന്‍കരയുടെ മധ്യ, ദക്ഷിണ ഭാഗങ്ങള്‍ അതത്‌ അക്ഷാംശത്തിലുള്ള സമുദ്രഭാഗങ്ങളെക്കാള്‍ 8º-14ºC താപം കുറഞ്ഞവയായും ഗ്രീഷ്‌മകാലത്ത്‌ 5º-8ºC താപക്കൂടുതലുള്ളവയായും ഭവിക്കുന്നതാണ്‌ മണ്‍സൂണ്‍കാറ്റുകളുടെ ഉദ്‌ഭവത്തിനു ഹേതു. തെ.പ. നിന്നും വ.കി. നിന്നുമാണ്‌ കാലവർഷക്കാറ്റുകള്‍ വീശുന്നത്‌. ഒരു ദിശയിൽ ശക്തി പ്രാപിക്കുകയും, പിന്നീട്‌ ക്ഷയിച്ച്‌ പൂർവദിശയിൽ ശക്തിമത്താവുകയും ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ സ്വാഭാവികമായും രണ്ടു പരിവർത്തന കാലങ്ങള്‍ ഉണ്ടായിരിക്കണം. ആവർത്തന സ്വഭാവമുള്ള മണ്‍സൂണ്‍ ചക്രത്തെ ആധാരമാക്കി ഇന്ത്യയിൽ നാലു ഋതുക്കള്‍ കണ്ടെത്താം:

(i) ഡി. മുതൽ ഫെ. വരെയുള്ള ശൈത്യകാലം: (ii) മാ. മുതൽ മേയ്‌ വരെയുള്ള ഉഷ്‌ണകാലം; (iii) ജൂണ്‍ മുതൽ സെപ്‌. വരെയുള്ള തെ.പ. മണ്‍സൂണ്‍കാലം; (iv) ഒ.-നവ. മാസങ്ങളിലെ തെ.പ. മണ്‍സൂണിന്റെ അപചയകാലം.

ശൈത്യകാലം. വ. പ. ഇന്ത്യയിൽ ഒക്‌ടോബറിൽ തന്നെ ശൈത്യകാലം ആരംഭിക്കുന്നു. ഡി. ആവുമ്പോഴേക്കും ഇന്ത്യയുടെ നന്നേ തെക്കുള്ള ഭാഗങ്ങളൊഴിച്ച്‌ എല്ലായിടത്തും ശൈത്യകാലമായിരിക്കും. തമിഴ്‌നാടിന്റെ തീരപ്രദേശങ്ങളിൽ ഒ. നവ. മാസങ്ങളിൽ തെ. പ. മണ്‍സൂണിന്റെ പിന്‍വാങ്ങലിനോടനുബന്ധിച്ച്‌ മഴ ലഭിക്കുന്നു. ജനുവരിയോടെ ഇന്ത്യയും സമീപസ്ഥ സമുദ്രങ്ങളും വ. കി. മണ്‍സൂണിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ അമരുന്നു. മെഡിറ്ററേനിയന്‍ മുതൽ കിഴക്കോട്ടു ചൈനവരെ വ്യാപിക്കുന്ന ഉച്ചമർദമേഖലയുടെ സ്വാധീനമാണ്‌ ഇതിനു നിദാനം. നിർമലമായ ആകാശം, ശക്തി കുറഞ്ഞ വടക്കന്‍ കാറ്റുകള്‍, ശുഷ്‌കമായ അന്തരീക്ഷം, താണ താപനില, വലുതായ ദൈനിക-താപാന്തരം, ശാന്തമായ കാലാവസ്ഥ എന്നിവ ഈ ഋതുവിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്‌. ഡി. മുതൽ ഫെ. വരെ ഈ നില തുടരുന്നുവെങ്കിലും ഇടയ്‌ക്കിടെ ചുഴലിക്കാറ്റുകളും തുടർന്ന്‌ ചെറിയ തോതിലുള്ള മഴയും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്‌. ഇറാനിൽ നിന്നും ഇന്ത്യാ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന ഈ കാറ്റുകള്‍ പെയ്യിക്കുന്ന മഴ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ, വിശിഷ്യ പഞ്ചാബിലെ, ശീതകാലവിളകള്‍ക്ക്‌ വലിയൊരനുഗ്രഹമാണ്‌. കാശ്‌മീരിൽ കനത്ത ഹിമപാതമുണ്ടാവുന്നതിനും ഇവ കാരണമാകുന്നു. അപൂർവമായി പശ്ചിമവാതത്തിന്റെ ശാഖയായ ഈ ചുഴലിക്കാറ്റുകള്‍ മധ്യേന്ത്യയോളം എത്തുകയും ദിവസങ്ങളോളം നീണ്ടുനില്‌ക്കുന്ന ശീതതരംഗങ്ങള്‍ (cold waves) സൃഷ്‌ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പൊതുവേ നോക്കുമ്പോള്‍ ശൈത്യകാലത്ത്‌ കൂടുതൽ മഴ കിട്ടുന്നത്‌ വ.പ. ഇന്ത്യയിൽ ആണ്‌. താപനില ഏറ്റവും കുറഞ്ഞുകാണുന്നതും വ.പ. ഇന്ത്യയിലാണ്‌.

ഉഷ്‌ണകാലം. മാ. മുതൽ മേയ്‌ വരെയുള്ള മാസങ്ങളിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിൽ താപനില ക്രമപ്രവൃദ്ധമാവുകയും ഒപ്പം മർദനില താഴുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതേയവസരംതന്നെ ഇന്ത്യാ സമുദ്രത്തിലും ആഫ്രിക്ക, ആസ്റ്റ്രലിയ തുടങ്ങിയ ദക്ഷിണാർധഗോളത്തിലെ വന്‍കര ഭാഗങ്ങളിലും ഉച്ചമർദമേഖല രൂപംകൊള്ളുന്നു. താപീയ-മധ്യരേഖ ക്രമേണ വടക്കോട്ടു നീങ്ങുന്നു. മാ. മാസത്തിൽ ഡക്കാണ്‍ പീഠഭൂമിയിൽ പകൽ സമയത്തെ താപനില 38ബ്ബഇ വരെയായി ഉയരുന്നു. ഏപ്രിലിൽ ഗുജറാത്തിലും മധ്യപ്രദേശിലും മധ്യാഹ്ന താപനില 38ബ്ബ-43ബ്ബഇ ആവുന്നത്‌ സാധാരണമാണ്‌. മേയിൽ ഇന്ത്യയുടെ വ. പ. ഭാഗത്ത്‌, വിശിഷ്യ മരുപ്രദേശങ്ങളിൽ പകൽ സമയത്തെ താപനില 48ബ്ബഇ-ലേറെയായിത്തീരുന്നു; പഞ്ചാബ്‌ മുതൽ ഛോട്ടാനാഗ്‌പൂർ പീഠഭൂമിവരെ വ്യാപകമായ ഒരു നിമ്‌നമർദമേഖല രൂപം കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ മേഖലയ്‌ക്കു ചുറ്റുമായി ചുഴലി രൂപത്തിലുള്ള ഒരു വായുസഞ്ചലന വ്യവസ്ഥ നിലവിൽ വരുന്നതോടെ സമീപസ്ഥ മേഖലകളിൽനിന്നും വായുധാരകള്‍ അങ്ങോട്ട്‌ ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു. ബംഗാള്‍ തീരത്തിനടുത്ത കടലുകളിൽനിന്നുള്ള തെക്കന്‍ കാറ്റുകളും, ബോംബെ തീരം കടന്നെത്തുന്ന വ.പ. കാറ്റുകളും ഇങ്ങനെ വന്നെത്തുന്നു; ഉയർന്ന താപനിലയിലുള്ള ശുഷ്‌കമായ കരക്കാറ്റുകളുമായി നിരന്തര സംപൃക്തമായ ഈ കടൽക്കാറ്റുകള്‍ കൂട്ടിമുട്ടുന്നതിന്റെ ഫലമായി പ്രാദേശികതലത്തിൽ രൂക്ഷമായ ചുഴലിക്കാറ്റുകള്‍ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇവമൂലം കനത്ത മഴയും ആലിപ്പഴ വർഷവും ഉഗ്രമായ കാറ്റും അനുഭവപ്പെടാം. പ. ബംഗാളിലാണ്‌ ഈ സ്ഥിതി കൂടുതലായി അനുഭവപ്പെടുന്നത്‌. നോർവെസ്റ്റർ എന്ന പൊതുനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഇവയെ ബംഗാളികള്‍ "കാലബൈശാഖി' എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഉഷ്‌ണകാലത്ത്‌ പശ്ചിമേന്ത്യയിൽ പൊതുവേ മണൽക്കാറ്റുകള്‍ വീശാറുണ്ട്‌.

തെക്കുപടിഞ്ഞാറന്‍ മണ്‍സൂണ്‍. മേയ്‌ മാസത്തിൽ താപവർധനവിന്റെ ഫലമായി ആഫ്രിക്കയിൽ സുഡാന്‍ മുതൽ ഇന്ത്യയിൽ പശ്ചിമ രാജസ്ഥാനിലൂടെ പശ്ചിമ ബംഗാള്‍ വരെ വ്യാപ്‌തിയുള്ള ഒരു നിമ്‌നമർദമേഖല രൂപംകൊള്ളുന്നു. ഈ മേഖല പൂർണവികാസം പ്രാപിക്കുന്നതോടെ സമീപസ്ഥ സമുദ്രങ്ങളിലെ വായുസഞ്ചലനം ത്വരിതപ്പെടുന്നു. തെ. കി. വാണിജ്യവാതങ്ങള്‍ മധ്യരേഖ കടന്ന്‌ അറേബ്യന്‍ കടലിലും ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിലും പ്രവേശിക്കുന്നതോടെ ഈ നിലയിൽ പെട്ടെന്നൊരു മാറ്റമുണ്ടാവുകയും വാണിജ്യവാതങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിൽ കരഭാഗത്തുള്ള നിമ്‌നമർദ മേഖലയിലേക്ക്‌ ആകർഷിതമായി തെ. പ. മണ്‍സൂണായി വീശിത്തുടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. വളരെക്കുറച്ചു സമയത്തിനുള്ളിൽ ഇന്ത്യയൊന്നാകെ തെ. പ. മണ്‍സൂണിന്റെ സ്വാധീനത്തിലായിത്തീരുന്നു. താരതമ്യേന തണുത്ത, നീരാവി നിറഞ്ഞ ഈ കാറ്റുകള്‍ കനത്ത മഴ പെയ്യിക്കുന്നവയാണ്‌. ജൂണ്‍ മാസാംരഭത്തോടെ കേരളക്കരയിൽ ശക്തിയാർജിക്കുന്ന തെ. പ. മണ്‍സൂണ്‍ മാസാന്ത്യമാകുമ്പോഴേക്കും മിക്കവാറും ഇന്ത്യയൊട്ടാകെ ശക്തമായി വീശിത്തുടങ്ങുന്നു. വർഷകാലത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയായ ജൂണ്‍-ജൂല. മാസങ്ങളിൽ ഈ നില തുടരുന്നു. ഇന്ത്യയൊട്ടാകെയുള്ള ഖരിഫ്‌ വിളകള്‍ ഈ രണ്ടു മാസങ്ങളിൽ ലഭിക്കുന്ന മഴയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മണ്‍സൂണ്‍ കാറ്റുകളുടെ ദിശയും അവമൂലമുണ്ടാകുന്ന മഴയുടെ തോതും പർവതങ്ങളുടെ കിടപ്പിനനുസരിച്ച്‌ വ്യത്യാസപ്പെട്ടുകാണുന്നു. ഹിമാലയ പർവതങ്ങളും അസം ഹിമാലയവും ചേർന്ന്‌ മണ്‍സൂണ്‍ കാറ്റുകള്‍ക്ക്‌ പ്രതിബന്ധം സൃഷ്‌ടിക്കുന്നു. തന്മൂലം ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽനിന്ന്‌ ഈ ഭാഗത്തേക്കു വീശുന്ന തെ. പ. കാറ്റുകള്‍ തെക്കുനിന്നോ തെക്കു കിഴക്കുനിന്നോ ആയി മാറി വീശിത്തുടങ്ങുന്നു; അസം താഴ്‌വരയിലും ചിറ്റഗോംഗ്‌ പ്രദേശത്തും അതിവർഷമുണ്ടാകുന്നതിനു കാരണമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭൂമുഖത്ത്‌ ഏറ്റവും കൂടുതൽ മഴ പെയ്യുന്ന പ്രദേശം ഇവിടെയാണ്‌. ഹിമാലയ പർവതങ്ങളാൽ തടയപ്പെട്ട്‌ ഈ കാറ്റുകള്‍ പടിഞ്ഞാറേക്കു നീങ്ങുകയും സിക്കിം തുടങ്ങി കാശ്‌മീർവരെയുള്ള സാനുപ്രദേശങ്ങളിൽ ധാരാളമായി മഴ പെയ്യിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അറേബ്യന്‍ കടലിൽനിന്നും എത്തുന്ന മണ്‍സൂണ്‍ ദിശമാറി പടിഞ്ഞാറന്‍ കാറ്റുകളോ തെ.പ. കാറ്റുകളോ ആയി വീശുന്നു. പശ്ചിമഘട്ടങ്ങള്‍ കടക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ ഇവ നീരാവി ശോഷിതമായിത്തീരും. ശൈലവൃഷ്‌ടിയിലൂടെ പശ്ചിമതീരത്ത്‌ കനത്ത മഴ ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ മലനിരകള്‍ കടന്നെത്തുന്ന കാറ്റുകള്‍ പ്രായേണ ശുഷ്‌കമാകയാൽ ഡക്കാണ്‍ പ്രദേശത്ത്‌ മഴക്കുറവ്‌ അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഈ മേഖല ഒരു മഴനിഴൽ പ്രദേശമാണെന്നു പറയാം. അറേബ്യന്‍ കടലിൽനിന്നുള്ള മണ്‍സൂണിന്റെ ഒരു ശാഖ സൗരാഷ്‌ട്ര-കച്ച്‌ തീരങ്ങളിലൂടെ പശ്ചിമ രാജസ്ഥാനിലെ മരുപ്രദേശങ്ങളിലേക്കു വീശുന്നു. ഇവിടം കടന്ന്‌ ആരവല്ലി നിരകളിലെത്തുന്നതുവരെ ഈ കാറ്റുകള്‍ വർഷിക്കുന്നില്ല. വടക്കോട്ടും വ. കിഴക്കോട്ടുമായി നീങ്ങുന്ന ഈ കാറ്റുകള്‍ പഞ്ചാബിന്റെ പൂർവപ്രാന്തങ്ങളിൽവച്ച്‌ ഗംഗാസമതലം കടന്നെത്തുന്ന മിക്കവാറും ശുഷ്‌കമായ കിഴക്കന്‍ കാറ്റുമായി കൂടിക്കലർന്ന്‌ പഞ്ചാബ്‌, രാജസ്ഥാന്‍ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ കിഴക്കേ പകുതിയിലും പശ്ചിമ ഹിമാലയത്തിലും മഴ പെയ്യിക്കുന്നു; തുടർന്ന്‌ രണ്ടു ശാഖകളായി പിരിഞ്ഞ്‌, ഒന്നു പടിഞ്ഞാറോട്ടും മറ്റൊന്ന്‌ ഹിമാലയത്തിന്റെ തെ. പടിഞ്ഞാറന്‍ ചരിവുകളിലേക്കും വീശുന്നു.

തെ.പ. മണ്‍സൂണ്‍ കാലത്ത്‌ ഗംഗാസമതലത്തിനു തെക്കുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ താരതമ്യേന കുറഞ്ഞ വായുമർദം അനുഭവപ്പെടുന്നു. മണ്‍സൂണ്‍ കാറ്റുകളുടെ നേരിട്ടുള്ള സ്വാധീനം ഈ പ്രദേശങ്ങളിലില്ല. ജൂല. മാസത്തോടെ, ആഗ്രയിൽ തുടങ്ങി അലഹാബാദ്‌, ഹസാരിബാഗ്‌ എന്നിവിടങ്ങളിലൂടെ ഒറീസവരെ നീളുന്ന ഒരു നിമ്‌നമർദ മേഖല വ.പ.-തെ. കി. ദിശയിൽ രൂപംകൊള്ളുന്നു. ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ ഉരുത്തിരിയുന്ന ചുഴലിക്കാറ്റുകള്‍ ഈ നിമ്‌നമർദ മേഖലയിലൂടെ പടിഞ്ഞാറോട്ടോ വടക്കു പടിഞ്ഞാറോട്ടോ സഞ്ചരിക്കുന്നത്‌ കനത്ത മഴ പെയ്യുന്നതിനു കാരണമാകുന്നു. നാലോ അഞ്ചോ ചുഴലിക്കാറ്റുകള്‍ ഒന്നിനുപിറകിലൊന്നെന്ന ക്രമത്തിൽ ഉണ്ടാവുക സാധാരണമാണ്‌.

മണ്‍സൂണ്‍ കാറ്റുകളും അവമൂലമുണ്ടാകുന്ന കാലാവസ്ഥാപ്രക്രിയകളും അനിയതവും അനിശ്ചിതവുമാണ്‌. വന്‍ നാശം സംഭവിക്കുന്നതിന്‌ ഈ അനിശ്ചിതത്വം കാരണമാകാറുണ്ട്‌. സാധാരണയായി ജൂണ്‍, ജൂലാ. ആഗ. മാസങ്ങളിൽ നല്ല തോതിൽ മഴ പെയ്യുന്നു. സെപ്‌. മധ്യമാകുമ്പോഴേക്കും മണ്‍സൂണ്‍ പിന്‍വാങ്ങുന്നു. ഇതോടെ ഉത്തരേന്ത്യയിലും തുടർന്ന്‌ മറ്റു ഭാഗങ്ങളിലും മഴ കുറയുന്നു. അപചയകാലം. ഒ. ന. മാസങ്ങള്‍ മണ്‍സൂണിന്റെ അപചയകാലമാണ്‌. അറേബ്യന്‍ കടലിൽനിന്നുള്ള കാറ്റുകള്‍ രാജസ്ഥാന്‍, ഗുജറാത്ത്‌, ഡക്കാണ്‍ എന്നീ ക്രമത്തിൽ പിന്‍വാങ്ങുന്നു. ഇക്കാലത്ത്‌ ഇടവിട്ടുള്ള മഴ സാധാരണമാണ്‌. മണ്‍സൂണിന്റെ ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടൽ ശാഖ ഗംഗാസമതലത്തിൽനിന്നും പിന്‍വാങ്ങുന്നത്‌ ക്രമമായ രീതിയിലാണ്‌. ഒ. അന്ത്യത്തോടെ നിമ്‌നമർദമേഖല ഉള്‍ക്കടലിന്റെ മധ്യഭാഗത്തേക്ക്‌ പുനസ്ഥാപിതമാകുന്നു. ഡി. അന്ത്യത്തോടെ ഈ നിമ്‌നമർദമേഖല മധ്യരേഖയുടെ തെക്കുഭാഗത്തേക്കു നീങ്ങുന്നു. ഈ കാലയളവിൽ ഉത്തരേന്ത്യയൊട്ടാകെ ശുഷ്‌കമായ കാലാവസ്ഥയാണ്‌ അനുഭവപ്പെടുന്നത്‌. എന്നാൽ ഉപദ്വീപിന്റെ കിഴക്കേ തീരങ്ങളിൽ സാമാന്യം നല്ല മഴ ലഭിക്കുന്നു; ഈ ഭാഗങ്ങളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ മഴ പെയ്യുന്നത്‌ ഇക്കാലത്താണ്‌. ചുഴലിക്കാറ്റുകളിൽ നിന്നാണ്‌ കൂടുതൽ വർഷപാതം. ബംഗാള്‍ ഉള്‍ക്കടലിൽ രൂപംകൊള്ളുന്ന ചുഴലിക്കാറ്റുകള്‍ മിക്കപ്പോഴും ഉപദ്വീപിനെ മറികടന്ന്‌ അറേബ്യന്‍ സമുദ്രത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ഡി. അന്ത്യത്തിൽത്തന്നെ ഇന്ത്യ ഒട്ടാകെ വ. കി. മണ്‍സൂണിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ അകപ്പെട്ടുകഴിയുന്നു.

സസ്യജാലം

സസ്യജാലം-ഇന്ത്യ

താപനില, ആർദ്രത, വർഷപാതം, ഭൂപ്രകൃതി, മച്ചിന്റെ സ്വഭാവം തുടങ്ങിയവയുടെ സ്വാധീനംമൂലം വൈവിധ്യമേറിയ, സമൃദ്ധമായ സസ്യജാലമാണ്‌ ഇന്ത്യയ്‌ക്കുള്ളത്‌. ഇന്ത്യയിലെ നൈസർഗിക സസ്യവിതരണത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രധാനഘടകം വർഷപാതമാണ്‌. ഇതിന്റെ ഏറ്റക്കുറച്ചിലിനെ ആശ്രയിച്ച്‌ ഇന്ത്യയെ നാല്‌ പ്രധാന സസ്യമേഖലകളായി തരംതിരിക്കാം: 200 സെ.മീ.-ൽ കൂടുതൽ മഴ ലഭിക്കുന്നതും നിത്യഹരിതവനങ്ങളുള്ളതുമായ ആർദ്രമേഖല (west zone), 100 സെ.മീറ്ററിനും 200 സെ.മീറ്ററിനും ഇടയ്‌ക്ക്‌ മഴ ലഭിക്കുന്നതും മണ്‍സൂണ്‍ അഥവാ പത്രപാതിവനങ്ങളുള്ളതുമായ മധ്യമേഖല (Intermediate zone), 50 സെ. മീറ്ററിനും 100 സെ. മീറ്ററിനും മധ്യേ മഴ ലഭിക്കുന്നതും ശുഷ്‌കവനങ്ങളും കുറ്റിക്കാടുകളും ഉള്ളതുമായ ശുഷ്‌കമേഖല (arid zone), 50 സെ. മീറ്ററിൽ താഴെ മാത്രം മഴ ലഭിക്കുന്ന മരുഭൂമികളും അർധമരുഭൂമികളും ഉള്‍പ്പെടുന്ന മരുപ്രദേശം. പർവതപ്രദേശങ്ങളെ ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ടുള്ള വർഗീകരണമാണിത്‌.

സൈലന്റ്‌വാലി കാടുകള്‍-കേരളം
മഴക്കാടുകള്‍-മഹാരാഷ്‌ട്ര

നിത്യഹരിതവനങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയുടെ പശ്ചിമതീരങ്ങളിലാണ്‌ പ്രധാനമായും കാണപ്പെടുന്നത്‌. കിഴക്കന്‍ ഹിമാലയത്തിന്റെ താണ ചരിവുകളും അസമും പശ്ചിമ ബംഗാളും ഇതിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ വനങ്ങളിൽ ഏറിയകൂറും മണ്‍സൂണ്‍ മാതൃകയിലുള്ളതാണ്‌. ഇവയെ മൂന്ന്‌ പ്രധാന മേഖലകളായി തരംതിരിക്കാവുന്നതാണ്‌; മഴക്കൂടുതലുള്ള പശ്ചിമതീരം, വ.കിഴക്കുഭാഗം ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ബംഗാള്‍-അസം മേഖല, ഹിമാലയസാനുക്കള്‍. മിശ്രരീതിയിലുള്ള സസ്യങ്ങളുടെ വിതരണം ഈ മേഖലയുടെ ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്‌. ശുഷ്‌കവനങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയുടെ വരണ്ടഭാഗങ്ങളിലായിട്ടാണ്‌ കാണപ്പെടുന്നത്‌. ഡക്കാണ്‍, ഇന്ത്യയുടെ വ.കി. ഭാഗങ്ങള്‍ എന്നിവിടങ്ങളിലെ വരണ്ടപ്രദേശങ്ങള്‍ ഇതിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്നു.

വിവിധയിനങ്ങളിലുള്ള പനവർഗങ്ങള്‍ ഡക്കാണ്‍ പീഠഭൂമിയിലെ ഉയർന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ദേശ്യ(endemic)സസ്യജാലത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്നു. പശ്ചിമഘട്ടവും പശ്ചിമതീരവും ഉള്‍പ്പെടുന്ന മലബാർമേഖലയിൽ ഉഷ്‌മണമേഖലാ-സസ്യജാലത്തിനാണ്‌ പ്രാമുഖ്യം. നാളികേരം, അടയ്‌ക്ക, കുരുമുളക്‌, ഇഞ്ചി, വാഴപ്പഴം തുടങ്ങിയ സാമ്പത്തികപ്രാധാന്യമുള്ള വിഭവങ്ങള്‍ ഈ മേഖലയുടെ മധ്യഭാഗത്തും തീരപ്രദേശങ്ങളിലുമായി ഉത്‌പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഉന്നതമേഖലകളിലെ പ്രധാന വിഭവങ്ങള്‍ കാപ്പി, തേയില, റബ്ബർ എന്നിവയാണ്‌. വനപ്രദേശങ്ങളിൽ തേക്ക്‌, ഈട്ടി, ചന്ദനം തുടങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങള്‍ സുലഭമാണ്‌. ഈറക്കാടുകളും ഇവിടെ സമൃദ്ധമാണ്‌.

പഞ്ചാബ്‌, രാജസ്ഥാന്‍, കച്ച്‌, ഗുജറാത്തിന്റെ വടക്കന്‍ ഭാഗങ്ങള്‍ എന്നിവ ഉള്‍പ്പെടുന്ന സിന്ധുതടത്തിൽ ദേശ്യവൃക്ഷങ്ങള്‍ വിരളമാണെന്നു പറയാം. യമുനാനദി മുതൽ പശ്ചിമബംഗാള്‍-ഒറീസവരെ നീണ്ടുകിടക്കുന്ന ഗംഗാതടത്തിൽ വൈവിധ്യമാർന്ന സസ്യങ്ങള്‍ ഉള്‍പ്പെടുന്ന വനങ്ങള്‍ കാണപ്പെടുന്നു. അസം മേഖലയിലെ ബ്രഹ്മപുത്രാ-സുർമാതടങ്ങളിലെ സസ്യജാലത്തിൽ ഉയരംകൂടിയ പുൽവർഗങ്ങളും വിശാലപത്രിതവൃക്ഷങ്ങളും ഈറക്കാടുകളും സുലഭമാണ്‌.

ചെടികളെക്കുറിച്ച്‌ ഇന്നത്തെരീതിയിലുള്ള നമ്മുടെ അറിവിനുനിദാനം 17,18,19 നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ ഇന്ത്യയിലെത്തിയ യൂറോപ്യന്‍ പ്രകൃതിശാസ്‌ത്രജ്ഞരുടെ പഠനങ്ങളാണ്‌. ജെ.ഡി. ഹൂക്കർ പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തിയ എ സ്‌കെച്ച്‌ ഒഫ്‌ ദി ഫ്‌ളോറ ഒഫ്‌ ബ്രിട്ടിഷ്‌ ഇന്ത്യ ഇന്ത്യന്‍ സസ്യങ്ങളുടെ ശാസ്‌ത്രീയവിഭജനക്രമം അടിസ്ഥാനമാക്കി നൽകിയിട്ടുള്ള വിവരണം താഴെ ചേർക്കുന്നു: ആവൃതബീജികള്‍ (Angiosperms). 174 കെുടുംബങ്ങളും 17,000 സ്‌പീഷീസുകളും ആണ്‌ ഫൂക്കറുടെ കണക്കുപ്രകാരം ഇന്ത്യന്‍ ആവൃതബീജികളിൽ ഉള്‍പ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌. "പന്ന' (ferns വെർഗത്തിൽപ്പെടുന്ന 600 സ്‌പീഷീസുകളെയും ഉദ്ദേശം 15,900 സ്‌പീഷീസുകളിലുള്ള സ്‌പുഷ്‌പിസസ്യങ്ങളെയും അദ്ദേഹം ഇതോടൊപ്പം വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഓർക്കിഡേസീ, ലെഗൂമിനോസേ, ഗ്രാമിനേ തുടങ്ങിയ പത്ത്‌ പ്രധാന സസ്യകുടുംബങ്ങളാണ്‌ പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌. ഇവയിൽ ഓർക്കിഡേസീകുടുംബത്തിലേതു മാത്രമായി 1,600 സ്‌പീഷീസുകള്‍ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ലോകത്തുള്ളതിൽ ഏറ്റവും വലിയ സസ്യകുടുംബമായ കംപോസിറ്റേയ്‌ക്ക്‌ ഇന്ത്യന്‍ സസ്യലോകത്ത്‌ ഏഴാം സ്ഥാനം മാത്രമേ ലഭിച്ചിട്ടുള്ളു.

ഏകബീജപത്രികളും ദ്വിബീജപത്രികളും തമ്മിലുള്ള അനുപാതം ജീനസ്സുകള്‍ക്കുതമ്മിൽ ഏകദേശം 1:2:3-ഉം സ്‌പീഷീസുകള്‍ക്കു തമ്മിൽ 1:7-ഉം ആകുന്നു. തെങ്ങ്‌, പന തുടങ്ങിയവയുടെ ഉദ്ദേശം 100 സ്‌പീഷിസുകളും മുളയുടെ 120-ലേറെ സ്‌പിഷീസുകളും രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌. താരതമ്യേന വിസ്‌തൃതികുറഞ്ഞ സ്ഥലങ്ങളിൽ മാത്രമായി വിതരണം നിയന്ത്രിതമായിരിക്കുന്ന ചെടികളുടെ സ്‌പീഷീസുകളുടെയും ജീനസുകളുടെയും പഠനം എന്‍ഡെമിസം എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്നു. എന്‍ഡെമിക്‌ സ്‌പീഷീസുകള്‍ പൊതുവെ രണ്ടിനത്തിൽപ്പെടുന്നവയാണ്‌: പാലിയോഎന്‍ഡെമിക്‌സ്‌ അഥവാ എപ്പിബയോട്ടിക്‌സ്‌ (ഒരുകാലത്ത്‌ സമൃദ്ധമായിരുന്നതും ഇപ്പോള്‍ ഏതാണ്ട്‌ നാശത്തിന്റെ വക്കിലെത്തി നില്‌ക്കുന്നതുമായ ഗ്രൂപ്പുകളുടെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രതിനിധികള്‍), നിയോ-എന്‍ഡെമിക്‌സ്‌ (വികാസത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ ആയിരിക്കുന്ന ആധുനിക സസ്യങ്ങള്‍). ഇന്ത്യയിലെ ദ്വിബീജപത്രസസ്യങ്ങളെ സംബന്ധിക്കുന്ന വിവരങ്ങള്‍ മാത്രമേ ലഭ്യമായിട്ടുള്ളു.

ഹിമാലയന്‍ പർവതനിരകള്‍, സമതലപ്രദേശങ്ങള്‍, തീരദേശങ്ങള്‍ തുടങ്ങി ഇന്ത്യയുടെ വിവിധഭാഗങ്ങളിലെ കാലാവസ്ഥ വ്യത്യസ്‌തമാകയാൽ എന്‍ഡെമിക്‌സ്‌പീഷീസുകളും വ്യത്യസ്‌തങ്ങളായിരിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ ദ്വിബീജപത്രികളുടെ 171 കുടുംബങ്ങളുണ്ട്‌. ഇവയെ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു: (1) 20 സ്‌പീഷീസിൽ താഴെയുള്ള 79 കുടുംബങ്ങള്‍; (2) ഇരുപതോ അതിലധികമോ സ്‌പീഷീസുകള്‍ കാണപ്പെടുന്ന 27 കുടുംബങ്ങള്‍ (ഇവയിൽ 50%-ത്തിലധികം എന്‍ഡെമിക്‌ സ്‌പീഷീസുകള്‍ അല്ലാത്തവയാണ്‌) (3) ഇരുപതോ അതിലധികമോ സ്‌പീഷീകളുള്ള 65 കുടുംബങ്ങള്‍ (ഇവയിൽ 50%-ത്തിലേറെ എന്‍ഡെമിക്‌ സ്‌പീഷീസുകള്‍ ആണ്‌).

ആസ്റ്റ്രലിയ, മലേഷ്യ തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളുടെ സ്വാധീനം ഇന്ത്യന്‍ സസ്യങ്ങളിൽ കാണാവുന്നതാണ്‌. ഇന്ത്യന്‍ സസ്യലോകത്തിന്‌ ശ്രീലങ്ക മുതൽ മലേഷ്യയും മഡഗാസ്‌കറും വരെയുള്ള പ്രത്യേക ബന്ധങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതാണ്‌ നെപ്പെന്തസ്‌ എന്ന പ്രാണിഭോജിയുടെ വിതരണം. ഇന്ത്യന്‍ സസ്യങ്ങളും ആഫ്രിക്കന്‍ സസ്യങ്ങളും തമ്മിലും സുദൃഢമായ ബന്ധമാണുള്ളത്‌. ഏഷ്യന്‍ പ്രദേശങ്ങള്‍ക്ക്‌ ഇന്ത്യന്‍ സസ്യങ്ങളിലുള്ള സ്വാധീനത്തിന്‌ തെളിവാണ്‌ ഓക്‌സാലിഡേസീ, കോർണേസീ, സ്റ്റൈറക്കേസീ എന്നീ കുടുംബങ്ങള്‍. ഹാമാമെലിഡേസീ കുടുംബത്തിലെ സസ്യങ്ങള്‍ വ. അമേരിക്കയിൽ നിന്നാരംഭിച്ച്‌ ജപ്പാനിലൂടെ ജാവവഴി സിക്കിമിലും അവിടെനിന്നും അസമിൽ ഖാസിക്കുന്നുകളിലും എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഒന്നാമത്തെ ഇനത്തിൽപ്പെടുന്നവയാണ്‌.

വയൊലേസീ, പോളിഗാലേസീ, തൈമേലിയേസീ എന്നീ കുടുംബങ്ങളിലെ അംഗങ്ങള്‍ക്ക്‌ പരിമിതമായ വിതരണം മാത്രമേ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ. മാൽവേസീ, സ്റ്റെർക്യൂലിയേസീ, സീഡാൽപീനിയേസി തുടങ്ങിയ കുടുംബങ്ങളിലെ അംഗങ്ങള്‍ ഇവിടെ സമൃദ്ധമായി കാണപ്പെടുന്നവയാണ്‌. ഫൈക്കസ്‌ ജീനസ്സിൽപ്പെടുന്ന 86-ഓളം സ്‌പീഷീസുകളുടെ കാര്യം എടുത്തു പറയേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. ഫൈ. റിലിജിയോസ (അരയാൽ), ഫൈ. ബങ്‌ഗലന്‍സിസ്‌ (പേരാൽ) എന്നീ രണ്ടിനങ്ങള്‍ സവിശേഷശ്രദ്ധ അർഹിക്കുന്നവയാണ്‌. ദീർഘായുസ്സുള്ള പേരാലുകളുടെ തായ്‌ത്തടി നശിച്ച്‌, ചുറ്റുമുള്ള താങ്ങുവേരുകള്‍ തൂണുകള്‍പോലെ നിൽക്കുന്ന കാഴ്‌ച അപൂർവമല്ല. 250 വർഷം പഴക്കമുള്ള ഒരു കൂറ്റന്‍ പേരാൽ കൊൽക്കത്തയിലെ ഇന്ത്യന്‍ ബൊട്ടാണിക്കൽ ഗാർഡനിലുണ്ട്‌.

മിർട്ടേസീ കുടുംബത്തിലെ യൂജീനിയ (103 സ്‌പീഷീസ്‌) ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ജീനസാണ്‌. ആസ്റ്റ്രലിയ, തെ. അമേരിക്ക എന്നിവിടങ്ങിൽനിന്ന്‌ കൊണ്ടുവരപ്പെട്ടവയാണ്‌ യൂക്കാലിപ്‌റ്റസ്‌ മരങ്ങള്‍. കൃഷിയിലെ കളകളായി ഇന്ത്യയിൽ എത്തി ഇവിടെ വളർന്നുതുടങ്ങിയവയാണ്‌ കുക്കർബിറ്റേസീ, സൊളനേസീ, അമരന്തേസീ, കീനോപോഡിയേസീ, റുട്ടേസീ (ഒരു ഭാഗം മാത്രം) എന്നീ കുടുംബങ്ങളിലെ അംഗങ്ങള്‍. അക്വിഫോളിയേസീകുടുംബത്തിന്‌ ഇന്ത്യയിൽ ഐലക്‌സ്‌ എന്ന ഒരേയൊരു ജീനസേയുള്ളൂ. ഇതിന്‌ 34 സ്‌പീഷീസുകളുണ്ട്‌. തെ. അമേരിക്ക, ഏഷ്യ, ആഫ്രിക്ക, യൂറോപ്പ്‌ എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇവയെ കണ്ടെത്താന്‍ കഴിയും. ഇവയെല്ലാം രണ്ടാമത്തെ ഇനത്തിൽപ്പെടുന്നു.

മൂന്നാമത്തെ ഇനത്തിൽപ്പെടുന്ന 65 കുടുംബങ്ങള്‍ താഴെ പറയുന്നവയാണ്‌. റനൽകുലേസീ (165 സ്‌പീഷീസ്‌), മഗ്നോലിയേസീ (36), അനോനേസീ (129), ബെർബെറിഡേസീ (35), ക്രൂസിഫെറേ (178), ഫ്യൂമേറിയേസീ (66), പാപ്പാവെറേസീ (45), കപ്പാരിഡേസീ (65), ഫ്‌ളാക്കോർറ്റിയേസീ (21), കര്യോഫിലേസീ (107), ഹൈപെരിക്കേസീ (26), ഗട്ടിഫെറേ (40), ടേണ്‍സ്‌റ്റ്രീമീയേസി (39), ഡിപ്‌റ്റെറോകാർപേസീ (51), ബാള്‍സാമിനേസീ (242), ഐക്കാസിനേസീ (25), മെലിയേസീ (62), സെലാസ്റ്റ്രസീ (84), ഹിപ്പോക്രറ്റിയേസീ (27), റാംനേസീ (53), അംപെലിഡേസീ (69), ലീയേസീ (27), അസെറേസീ (20), അനക്കാർഡിയേസീ (67), പപ്പിലിയോണേസീ (867), റോസേസീ (257), സാക്‌സിഫ്രാഗേസീ (114), ക്രാസുലേസീ (64), മെലാസ്റ്റൊമേസീ (127), കോംബ്രിറ്റേസീ (52), ഒനാഗ്രസീ (39), സാമിഡേസീ (20), ബിഗോണിയേസീ (71), അംബെല്ലിഫെറേ (180), അരേലിയേസീ (56), കാപ്രിഫോളിയേസീ (55), റൂബിയേസീ (551), വലേറിനേസീ (20), കംപോസിറ്റേ (696), കംപാനുലേസീ (71), വാക്‌സിനിയേസീ (68), എറിക്കേസീ (146), പ്രിമുലേസീ (208), മിഴ്‌സിനേസീ (94), സപ്പോട്ടേസീ (32), എബനേസീ (58), സിംപ്ലൊക്കേസീ (51), ഒലിയേസീ (97), അപ്പോസൈനേസീ (89), അസ്‌ക്ലിപ്പിയഡേസീ (234), ലൊഗാനിയേസീ (40), ജെന്‍ഷ്യനേസീ (189), ബൊറാജിനേസീ (145), ലെന്റിബുലാരിയേസീ (30), ഗെസ്‌നേരിയേസീ (133), അക്കാന്തേസീ (514), ലേബിയേറ്റേ (421), പോളിഗോണേസീ (110), പൈപ്പറേസീ (104), ലാറേസീ (172), ലൊറാന്തേസീ (73), യുഫോർബിയേസീ (444), അർട്ടിക്കേസീ (109), കുപ്യൂലിഫെറേ (64), സാലിക്കേസീ (44).

മേല്‌പറഞ്ഞപ്രകാരമുള്ള ഒരു താരതമ്യപഠനം ഏകബീജപത്രികളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇന്നുവരെ നടത്തപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ഇവയുടെ ഉദ്ദേശം 38 കുടുംബങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിലുണ്ടാവുമെന്നാണ്‌ കണക്കാക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌. ഇവയിൽ ഓർക്കിഡേസീ (1600 സ്‌പീ.), ഗ്രാമിനേ (750 സ്‌പീ.), സൈപ്പറേസീ (377 സ്‌പീ.) എന്നിവയാണ്‌ പ്രധാനമായവ. ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നതിൽ ഏറ്റവും വലിയ സപുഷ്‌പി സസ്യകുടുംബമാണ്‌ ഓർക്കിഡേസീ. ലിലിയേസീ, അരേസീ, പാമേസീ എന്നീ കുടുംബങ്ങളിൽ നൂറോ അതിലേറെയോ സ്‌പീഷീസുകളുണ്ട്‌. കൊമേലിനേസീയിൽ എഴുപതും ജങ്കേസിയിൽ മുപ്പതും സ്‌പീഷീസുകളാണുള്ളത്‌. ഏകബീജപത്രികളുടെ മിക്കവാറുമുള്ള മറ്റെല്ലാ കുടുംബങ്ങളിലും 30 സ്‌പീഷീസിൽ താഴെയേയുള്ളൂ. ഒരു ജീനസും ഒരു സ്‌പീഷീസും മാത്രമുള്ള കുടുംബങ്ങളും അപൂർവമായി കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്‌. ജിംനോസ്‌പേമുകള്‍. ആകെയുള്ള ഏതാണ്ട്‌ 65 ജീനസുകളിൽ 14 എച്ചം മാത്രമേ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ. തണുപ്പിൽമാത്രം വളരാന്‍ കഴിവുള്ള ജിംനോസ്‌പേമുകള്‍ക്ക്‌ പറ്റിയ കാലാവസ്ഥ ഇന്ത്യയിൽ ഹിമാലയത്തിൽ മാത്രമേ കിട്ടുന്നുള്ളൂ എന്നതാണ്‌ ഇതിനു കാരണം. എന്നാൽ ഹിമാലയത്തിൽ ഇവ സമൃദ്ധമായി വളരുകയും പലപ്പോഴും വനങ്ങളായിത്തീരുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവയിൽ ഭൂരിഭാഗവും വൃക്ഷങ്ങളായതിനാലും സാമ്പത്തിക പ്രാധാന്യമുള്ളവയായതിനാലും വനവിജ്ഞാനികള്‍ ഇവയെ വളരെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ട്‌.

സൈക്കഡേൽസ്‌, കോണിഫെറേൽസ്‌, എഫിഡ്രൽസ്‌, നീറ്റേൽസ്‌ എന്നീ 4 ഗോതങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനം കോണിഫെറേൽസ്‌ ആണ്‌. സൈക്കഡേൽസ്‌ഗോത്രത്തിന്റെ ഇന്ത്യയിലുള്ള ഏകജീനസാണ്‌ സൈക്കസ്‌. ഇതിന്‌ 4 സ്‌പീഷീസുകളുണ്ട്‌. കോണിഫെറേൽസ്‌ ഗോത്രത്തിന്‌ 11 ജീനസുകളാണുള്ളത്‌. ഇതിൽ പോഡോകാർപ്പസ്‌ ജിനസൊഴിച്ച്‌ ബാക്കിയെല്ലാം ഹിമാലയത്തിൽമാത്രം വളരുന്നു. കി. ഹിമാലയത്തിലും പ. ഹിമാലയത്തിലും വളരുന്ന കോണിഫെറുകള്‍ക്ക്‌ തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്‌. 900 മീ. ഉയരത്തിൽ ആന്‍ഡമാന്‍സിലും, കി. ഹിമാലയത്തിലും വളരുന്ന ഒരു മനോഹരവൃക്ഷമാണ്‌ പോഡോകാർപ്പസ്‌ നിറീഫോളിയസ്‌. പോഡോകാർപ്പസിന്റെ മറ്റൊരു സ്‌പീഷീസ്‌ നീലഗിരിമുതൽ അസം വരെ പലയിടത്തും കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ വിതരണം തുടർച്ചയായല്ല (discontinuous distribution). എഫിഡ്രൽസിന്റെ ഏക പ്രതിനിധിയായ എഫിഡ്ര ജീനസിന്‌ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. 5 സ്‌പീഷീസുകളുള്ള ജീനസ്‌ നെറ്റം (gnetum) ആണ്‌ നെറ്റേൽസ്‌ (gnetales)ഗോത്രത്തിന്റെ പ്രതിനിധി.

റെറ്റിഡോഫൈറ്റുകള്‍. ഹിമാലയത്തിന്റെ നനവുകൂടുതലുള്ള കിഴക്കന്‍ പ്രദേശങ്ങളിൽ വിവിധയിനം പൂച്ചെടികള്‍ സമൃദ്ധമായി വളരുന്നു. എന്നാൽ പടിഞ്ഞാറോട്ടു പോകുന്തോറും അവയുടെ സ്‌പീഷീസുകളുടെയും അംഗങ്ങളുടെയും സംഖ്യ കുറഞ്ഞുവരുന്നു. കുളുവിലും കാശ്‌മീരിലും വളരെ കുറച്ചു സ്‌പീഷീസുകളെയുള്ളൂ. രാജസ്ഥാനിലും സൗരാഷ്‌ട്രയിലും ഇവ ഇല്ലെന്നുതന്നെ പറയാം. എന്നാൽ പശ്ചിമഘട്ടങ്ങളിൽ പന്നച്ചെടികള്‍ സമൃദ്ധമായി വളരുന്നു.

ദുർബലങ്ങളായ ചെറുസസ്യങ്ങള്‍ മുതൽ 12 മീറ്ററോ അതിലേറെയോ ഉയരമുള്ള വൃക്ഷങ്ങള്‍ വരെയായി വിവിധ വലിപ്പത്തിലും തരത്തിലുമുള്ള പന്നലുകള്‍ ഇന്ത്യയിൽ സുലഭമാണ്‌. 150-2,130 മീ. ഉയരമുള്ളയിടങ്ങളാണ്‌ "വൃക്ഷ'പ്പന്നലുകളുടെ ഉറവിടം. പല സ്‌പീഷീസുകളും മറ്റുവൃക്ഷങ്ങളിൽ അധിപാദപങ്ങളായി പുഷ്‌ടിപ്പെടുന്നു. ഒരു നല്ല പങ്ക്‌ ജലാശയങ്ങളുടെ കരയിലും, ചതുപ്പുപ്രദേശങ്ങളിലും വളരുന്നവയാണ്‌. കേരളത്തിലെ സമതലങ്ങളിലും സാമാന്യം ഉയർന്ന പ്രദേശങ്ങളിലും പന്നലുകള്‍ സുലഭമാണ്‌. പാറയിടുക്കിൽ വളരുന്നവയും അപൂർവമല്ല. വെള്ളത്തിൽ പൊങ്ങിക്കിടക്കുന്നവയും മുങ്ങിക്കിടന്നാൽപ്പോലും നശിക്കാതെ, നന്നായി വളരുന്നവയുമായ പന്നലുകളുമുണ്ട്‌.

സൈലൊട്ടെയ്‌ൽസ്‌, ലൈക്കൊപ്പോഡിയേൽസ്‌, സെലാജിനെലേൽസ്‌, ഐസായി റ്റേൽസ്‌, ഇക്വിസിറ്റേൽസ്‌, ഒഫിയൊഗ്ലൊസ്‌സേൽസ്‌, മറാട്ടിയേൽസ്‌, ഫിലിക്കേൽസ്‌, മാഴ്‌സീലിയേൽസ്‌, സാൽവീനിയേൽസ്‌ എന്നീ ഗോത്രങ്ങളെല്ലാം ഇന്ത്യയിൽ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അലങ്കാരത്തിനുവേണ്ടിയാണ്‌ ഇവയെ പ്രധാനമായും വളർത്തുന്നത്‌. അപൂർവമായി ഔഷധമൂല്യമുള്ളവയെയും ഇവയ്‌ക്കിടയിൽ കണ്ടെത്താം.

ദേശീയപുഷ്‌പം-താമര

ബ്രയൊഫൈറ്റുകള്‍. ഹെപ്പാറ്റിക്കേ (ലിവർവർട്ടുകള്‍), മസൈ (മോസുകള്‍) എന്നീ രണ്ടു പ്രധാന വിഭാഗങ്ങള്‍ ബ്രയൊഫൈറ്റുകള്‍ക്കുണ്ട്‌. ലിവർവർട്ടുകളെക്കാള്‍ എച്ചത്തിൽ കൂടുതലായും അധികം സ്ഥലങ്ങളിലും കാണപ്പെടുന്നത്‌ മോസുകളാണ്‌. തണുപ്പുകൂടിയ ഭാഗങ്ങളിൽ ഇവ താരതമ്യേന വളരെ കൂടുതലുണ്ടാവും. ഷിംല, മുസ്സൂറി, ഡാർജീലിംഗ്‌, ഷില്ലോങ്‌, ഊട്ടി എന്നീ സ്ഥലങ്ങളിലാണ്‌ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബ്രയൊഫൈറ്റുകള്‍ കാണപ്പെടുന്നത്‌. ഉയരം കൂടുന്തോറും ബ്രയൊഫൈറ്റ്‌ സസ്യസ്‌പീഷീസുകളുടെ എച്ചം കുറയുന്നു.

ഇന്ത്യയിലെ ലിവർട്ടുകളെപ്പറ്റി വിശദവും നിഷ്‌കൃഷ്‌ടവുമായ ഒരു പഠനം ഇനിയും നടത്തേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. മോസുകളുടെ സ്ഥിതിയും ഇതിൽനിന്നും വളരെയൊന്നും വ്യത്യസ്‌തമല്ല. പല സ്‌പീഷീസുകളും ജീനസുകളും പഠനവിധേയമായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും രാജ്യത്തിന്റെ ചുരുക്കം ഭാഗങ്ങളിൽനിന്നു മാത്രമാണ്‌ അവ ശേഖരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌. ഏറ്റവും സാധാരണമായ മോസുകളെപോലും തിരിച്ചറിയാനും അവയെക്കുറിച്ചു മനസ്സിലാക്കാനും ഉതകുന്ന ചെക്ക്‌ലിസ്റ്റുകളും മറ്റും ഇനിയും ഉണ്ടാകേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.

ആൽഗകള്‍. വേര്‌, ഇല തുടങ്ങിയ ഭാഗങ്ങള്‍ വ്യതിരിക്തമല്ലാത്ത വലിയ ഒരു വിഭാഗം സസ്യങ്ങളാണ്‌ ആൽഗകള്‍ എന്നറിയപ്പെടുന്നവ. ക്‌ളാമിഡോ മൊണാസ്‌, പ്രാട്ടോസൈഫണ്‍, ബോട്രിഡിയം തുടങ്ങിയ ഏകകോശജീവികള്‍ മുതൽ ബഹുകോശജീവികള്‍വരെ ഇക്കൂട്ടത്തിൽപ്പെടുന്നു. ഉഷ്‌ണമേഖല മുതൽ ആർട്ടിക്‌ വരെയുള്ള വിവിധ കാലാവസ്ഥകളിൽ ശുദ്ധജലം, ലവണജലം, നനഞ്ഞ മച്ച്‌, ചുവരുകള്‍, ചുടുകട്ടകള്‍, മരപ്പട്ടകള്‍, തടികള്‍, ഇലകള്‍ തുടങ്ങിയവയിലും ആൽഗകളെ കണ്ടെത്താം.

സമുദ്രജീവികളായ പല ആൽഗകളും ശുദ്ധജലജീവികളായ അപൂർവം ചിലതും ഭക്ഷ്യയോഗ്യമാണ്‌. ചില ജീനസുകളിൽനിന്നും, ടിഷ്യു കള്‍ചറിന്‌ പോഷകമാധ്യമമായി ഉപയോഗിച്ചുവരുന്ന അഗർ എന്ന വസ്‌തു ഉദ്‌പാദിപ്പിച്ചെടുക്കുന്നുമുണ്ട്‌. ഇന്ത്യയിൽ അഗറിന്റെ പ്രതിവർഷോത്‌പാദനം 13 മെട്രിക്‌ടണ്‍ ആണെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിൽ 28% പല സ്‌പീഷീസിലുമുള്ള ഉണക്കിയ "സീവീഡു'കളിൽനിന്നാണ്‌.

സൈക്കസ്‌

ഫങ്‌ഗസുകള്‍. 19-ാം ശ.-ത്തിന്റെ അവസാനത്തോടെ മാത്രമേ ഇന്ത്യയിൽ ഫങ്‌ഗസ്സുകളെപ്പറ്റി ശാസ്‌ത്രീയമായി പഠിക്കാന്‍ ആരംഭിച്ചുള്ളൂ. 1875 വരെ ഇന്ത്യന്‍ ഫങ്‌ഗസ്സുകളെപ്പറ്റി പഠിച്ചിരുന്നത്‌ അവയെ യൂറോപ്പിലയച്ചിട്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ 1875-നുശേഷം ഈ സ്ഥിതി മാറി. കച്ചിങ്ങ്‌ഹാം, ബാർക്ലേ, ഇ.ജെ. ബട്‌ലർ എന്നിവർ ഈ രംഗത്ത്‌ മുന്‍പന്തിയിൽ ആയിരുന്നവരാണ്‌. ഫങ്‌ഗൈ ആന്‍ഡ്‌ ഡിസീസ്‌ ഇന്‍ പ്‌ളാന്റ്‌സ്‌ എന്ന മഹത്തായ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കർത്താവാണദ്ദേഹം. ഫങ്‌ഗസുകള്‍ക്കുള്ള നാഷനൽ ഹെർബേറിയത്തിന്‌ അടിസ്ഥാനമിട്ടതും അദ്ദേഹമായിരുന്നു. കഴിഞ്ഞ 40 വർഷമായി ഇന്ത്യന്‍ മൈക്കോളജിസ്റ്റുകള്‍ ഫങ്‌ഗസുകളുടെ വർഗീകരണപഠനത്തിൽ വർധിച്ച പങ്കുവഹിച്ചുവരുന്നു.

ഇന്ത്യയിൽ കാലാവസ്ഥയിലെ വൈവിധ്യംമൂലം യൂറോപ്പിലും ഉഷ്‌മമേഖലാപ്രദേശങ്ങളിലും വിവിധയിനം ഫങ്‌ഗസുകളെ കണ്ടെത്താം. എന്നാൽ ഇതുവരെയും ഇവയെക്കുറിച്ചുള്ള പര്യവേക്ഷണങ്ങള്‍ ഭാഗികമായി മാത്രമേ നടത്തിയിട്ടുള്ളൂ. അയ്യായിരത്തോളം എച്ചം മാത്രമാണ്‌ ഇതുവരെയായി രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌.

ലൈക്കനുകള്‍. ഇന്ത്യയിലെ പർവതപ്രദേശങ്ങളിൽ സമൃദ്ധമായി കണ്ടുവരുന്ന ആൽഗകളും ഫംഗസുകളും ചേർന്ന ഒരു വിഭാഗം. വ്യത്യസ്‌ത സ്വഭാവങ്ങളുള്ള രണ്ടു ജീവികളെ സഹജീവനബന്ധത്തിൽ(symbiotic partnership)പെടുത്തുന്നു എന്നതാണ്‌ ലൈക്കനുകളുടെ ഏറ്റവും താത്‌പര്യമുളവാക്കുന്ന സ്വഭാവം. ഉദാ. ബള്‍ബോത്രിക്‌സ്‌ ബള്‍ബോക്കീറ്റ (Bulbothrix bulbochaeta), റൈമീലിയ സെട്രറ്റ (Rimelia Cetrata). ഇന്ത്യയിലും ആന്‍ഡമാന്‍സിലും കൂടി 800-ലേരെ സ്‌പീഷീസുകള്‍ അറിയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ അപൂർവം ചില സ്‌പീഷീസുകള്‍ക്ക്‌ സാമ്പത്തികപ്രാധാന്യമുണ്ട്‌. ആസ്‌ത്‌മ, മറ്റു ശ്വാസകോശത്തകരാറുകള്‍, മൂത്രസംബന്ധിയായ രോഗങ്ങള്‍, ചുഴലി (epilepsy), പേപ്പട്ടിവിഷബാധ, മഞ്ഞപ്പിത്തം എന്നിവയ്‌ക്കു പറ്റിയ ഔഷധങ്ങള്‍ ഇവയുടെ കൂട്ടത്തിലുണ്ട്‌. സുഗന്ധദ്രവ്യനിർമാണത്തിനും മദ്യനിർമാണത്തിനും തുകൽ ഊറയ്‌ക്കിടുന്നതിനും ഇവ പ്രയോജനപ്പെടുന്നു.

മ്യാന്‌മാർ, മലേഷ്യ, തെ.പ. ചൈന, പൂർവ ചൈന, പശ്ചിമേഷ്യ, ആഫ്രിക്ക എന്നീ മേഖലകളിലെ പലയിനം ചെടികളും ഇന്ത്യയിൽ സുലഭമാണ്‌, ലോകത്തിന്റെ ഇതരഭാഗങ്ങളിൽനിന്നും ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്ന്‌ വളർത്തിയെടുത്ത ചെടികളെയും ധാരാളമായി കാണാവുന്നതാണ്‌.

ജന്തുവർഗങ്ങള്‍

ആന

വൈവിധ്യംനിറഞ്ഞ ജന്തുജാലമാണ്‌ ഇന്ത്യയ്‌ക്കുള്ളത്‌. ഇവയിൽ നട്ടെല്ലില്ലാത്തവയുടെ (Invertebrates) അംഗസംഖ്യ വളരെ കൂടുതലാണ്‌. മിക്കവയേക്കുറിച്ചുമുള്ള പഠനങ്ങള്‍ അടുത്തകാലത്തുമാത്രമേ ആരംഭിച്ചിട്ടുള്ളൂ. ഭൂമുഖത്ത്‌ അറിയപ്പെട്ടിട്ടുള്ള മൊത്തം സ്‌പീഷീസുകളുടെ (ഉദ്ദേശം 9,20,000) എട്ടേകാൽ ശതമാനത്തിലധികം (ഏകദേശം 76,000) ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌ (1959), ഇന്ത്യയിലെ നട്ടെല്ലുള്ള ജീവികളിൽ (vertebrates) മിക്കവയും പഠനവിധേയമായിക്കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ നട്ടെല്ലില്ലാത്തവയിൽ പകുതിയിലധികം ഇനിയും നിരീക്ഷണവിധേയമായിട്ടില്ല എന്നാണ്‌ ഊഹിക്കുന്നത്‌. പാകിസ്‌താന്‍, നേപ്പാള്‍, മ്യാന്‌മാർ, ശ്രീലങ്ക എന്നീ രാജ്യങ്ങളും ഇന്ത്യയും ജന്തുക്കളുടെ വിതരണത്തിൽ അവിഭാജ്യങ്ങളായിരിക്കുന്നതിനാൽ ഈ ഭൂഭാഗങ്ങളെ ഒരുമിച്ച്‌ ഒരു "ഘടക'മായാണ്‌ കണക്കാക്കുന്നത്‌. ഇന്ത്യന്‍ജന്തുക്കള്‍ക്ക്‌ പ്രാദേശികമായ പല സവിശേഷതകളുമുണ്ട്‌. പരിതഃസ്ഥിതികളുമായി ഇണങ്ങിച്ചേരാന്‍ വേണ്ട അനുകൂലനങ്ങള്‍ വികസിച്ചതാണ്‌ ഇതിനു കാരണം. കുത്തിയൊഴുകുന്ന അരുവികളിലെ മത്സ്യങ്ങള്‍ പാറകളിൽ പറ്റിപ്പിടിക്കാന്‍ ഉതകുന്ന മുഖാംഗങ്ങള്‍ (suckers) ഉള്ളവയാണ്‌; ഇരുണ്ട ഗുഹകളിൽകഴിയുന്ന ജീവികളിൽ കച്ചിനുപകരം ദീർഘങ്ങളായ സ്‌പർശിനികള്‍ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയെല്ലാം അനുകൂലനസ്വഭാവങ്ങള്‍ക്ക്‌ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്‌. ഇപ്രകാരം വ്യത്യസ്‌തസാഹചര്യങ്ങള്‍ വിവിധങ്ങളായ ജന്തുജാലങ്ങള്‍ക്ക്‌ ജന്മമേകിയിരിക്കുന്നു. (ഉദാ. മരുഭൂമിയിലെ ജന്തുക്കള്‍, ചതുപ്പ്‌ നിലങ്ങളിലെ ജന്തുക്കള്‍, നദികള്‍, കുളങ്ങള്‍, കായലുകള്‍ തുടങ്ങിയവയിലെ ജന്തുക്കള്‍എന്നിവ) നേഫാ പ്രദേശത്തു കാണപ്പെടുന്ന പെരിപ്പാറ്റസ്‌ (Typhioperipatus williamsoni) എന്ന ചെറുജീവി സവിശേഷശ്രദ്ധ അർഹിക്കുന്ന ഒന്നാണ്‌. കോടിക്കണക്കിനു വർഷങ്ങള്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടും ഇതിനു യാതൊരു മാറ്റവും സംഭവിച്ചിട്ടില്ല. ഒച്ചിന്റേതിനോടു സാദൃശ്യമുള്ളതും പട്ടുപോലെ മിനുത്തതുമായ ശരീരമാണ്‌ ഇതിനുള്ളത്‌. ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ ചെറുപുഴുവിനെപ്പോലെ തോന്നുന്ന പെരിപ്പാറ്റസ്‌ ഇന്ത്യയിലെ അവശിഷ്‌ട ജന്തുക്കള്‍ക്ക്‌ ഉത്തമദൃഷ്‌ടാന്തമാണ്‌.

ഭൂതലത്തിനെ 6 നൈസർഗിക ജന്തുമേഖലകള്‍ (Zoogeo graphical regions) ആയി സ്ലേറ്റർ വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു (1858). അടിസ്ഥാനപരമായി ഇന്നും ഈ വർഗീകരണം തന്നെയാണ്‌ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌. റെഗിയോ പാലിയാർട്ടിക്ക, റെഗിയോ എത്യോപ്പിക്ക, റെഗിയോ ഇന്തിക്ക, റെഗിയോ ആസ്റ്റ്രലിയാന, റെഗിയോ നിയാർട്ടിക്ക, റെഗിയോ നിയോട്രാപ്പിക്ക എന്നിവയാണ്‌ ഈ മേഖലകള്‍. ബ്യൂഫർട്ട്‌ (1951) ഇതിന്‌ ചില പരിഷ്‌കാരങ്ങള്‍ വരുത്തിയതാണ്‌ ഇപ്പോള്‍ പ്രയോഗത്തിലുള്ളത്‌.

ആർട്ടോജിയ, നോട്ടോജിയ, നിയോജിയ എന്നീ മൂന്ന്‌ പ്രധാന വിഭാഗങ്ങള്‍ 7 റീജനുകളും കുറേയേറെ സബ്‌ റീജനുകളും ആയി വർഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇന്ത്യന്‍ ജന്തുക്കളിൽ പാലിയാർട്ടിക്കും ഓറിയന്റലും ആയ ഘടകങ്ങളുടെയും വളരെ ചെറിയതോതിൽ ആഫ്രിക്കന്‍ (എത്യോപ്യന്‍), തെ. അമേരിക്കന്‍ (നിയോട്രാപ്പിക്കൽ) എന്നീ ഘടകങ്ങളുടെയും സ്വാധീനം തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌.

അതിസൂക്ഷ്‌മജീവികളായ പ്രാട്ടോസോവകള്‍ മുതൽ ഏറ്റവും വലിയ സസ്‌തനികള്‍വരെ എല്ലായിനത്തിൽപെട്ടവയേയും ഇന്ത്യന്‍ ജന്തുലോകത്തിൽ കണ്ടെത്താം. റോട്ടിഫെറ(Rotifera)പോലെയുള്ള ചില ഫൈലങ്ങളിൽ അപൂർവം സ്‌പീഷീസുകള്‍ മാത്രമേയുള്ളൂ; എന്നാൽ മത്സ്യങ്ങള്‍, പക്ഷികള്‍, സസ്‌തനികള്‍ തുടങ്ങിയവയിൽ നൂറുകണക്കിനും മൊളസ്‌കുകള്‍, ഇന്‍സെക്‌റ്റുകള്‍ എന്നിവയിൽ ആയിരക്കണക്കിനും സ്‌പീഷീസുകള്‍ കാണാം. ഇക്കാരണത്താൽ ഇവയെ മൊത്തത്തിൽ നട്ടെല്ലുള്ളവയും ഇല്ലാത്തവയും (Invertebrata and Chordata) എന്ന്‌ രണ്ട്‌ പ്രധാന വിഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കാം. എല്ലാ ഫൈലങ്ങളുടെയും പ്രതിനിധികള്‍ ഇവിടെയുണ്ട്‌. ഇവയുടെ ഇനംതിരിച്ചുള്ള വിവരണം താഴെ ചേർക്കുന്നു. അകശേരുകികള്‍ (Invertebrates).

പ്രാട്ടോസോവ. അതിസൂക്ഷ്‌മങ്ങളായ ഏകകോശ ജീവികളാണ്‌ ഇതിലുള്‍പ്പെടുന്നത്‌. ഏറ്റവും ലളിതമായ ശരീരഘടനയോടുകൂടിയ ഇവയെക്കുറിച്ച്‌ നമുക്കുള്ള പരിജ്ഞാനം വളരെ പരിമിതമാണ്‌. മച്ചിലും വെള്ളത്തിലും (ശുദ്ധജലവും സമുദ്രജലവും) കാണപ്പെടുന്ന സ്വതന്ത്രജീവികളും കശേരുകികളോ അകശേരുകികളോ ആയ മറ്റു ജന്തുക്കളുടെ ശരീരത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന പരോപജീവികളും പ്രാട്ടോസോവകളിലുണ്ട്‌. മലമ്പനി, വയറുകടി തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങള്‍ക്കു കാരണം ഇതിൽ രണ്ടാമത്തെ ഇനത്തിൽപ്പെട്ടവയാണ്‌. അമീബ, യുഗ്‌ളിന, പരമേസിയം, നോട്ടിലൂക്ക തുടങ്ങിയ സ്വതന്ത്ര പ്രാട്ടോസോവകള്‍ക്ക്‌ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്‌.

പോറിഫെറ (സ്‌പഞ്‌ജുകള്‍). ശുദ്ധജലത്തിലും സമുദ്രജലത്തിലും ജീവിക്കുന്ന പ്രാകൃതദശയിലുള്ള സ്‌താനബദ്ധ ജീവികളാണ്‌ ഇവ. ചെറുതും വലുതുമായ സംഘങ്ങള്‍ ആയി ഇവ രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു. ഓരോ സംഘത്തിന്റെയും ആകൃതി വ്യത്യസ്‌തമായിരിക്കും. ഉരുണ്ട്‌ പന്തുപോലെയോ, കപ്പുപോലെയോ ശാഖോപശാഖകളായോ ഉള്ള പല ആകൃതികളും ഇവയിൽ കാണാനുണ്ട്‌. പോറിഫെറ എന്നുതന്നെ പേരുള്ള ഒരു വർഗവും അതിൽ കാൽകേരിയ, ഹെക്‌സാക്‌റ്റിനെല്ലിഡ, ഡെമോസ്‌പഞ്‌ജിയ എന്ന്‌ മൂന്ന്‌ ഉപവർഗങ്ങളും ഇതിനുണ്ട്‌. ഈ ഫൈലത്തിൽപ്പെട്ട ഉദ്ദേശം 300 സ്‌പീഷീസുകള്‍ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.

സീലന്ററേറ്റ. കേന്ദ്രശരീരകുഹരമുള്ള സമുദ്ര ജലജീവികള്‍ അടങ്ങിയ ഫൈലം. ഹൈഡ്ര, ജല്ലിഫിഷ്‌, കടൽ അനിമോണുകള്‍, കോറലുകള്‍ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ ഉദ്ദേശം 800 സ്‌പീഷീസുകള്‍ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്‌.

നൈഡേറിയ (Cnidaria), എനൈഡേറിയ (Acnidaria) എന്നീ രണ്ട്‌ ഉപഫൈലങ്ങളിൽ, നൈഡേറിയയ്‌ക്ക്‌ ഹൈഡ്രാസോവ, സ്‌കൈഫോസോവ, ആക്‌റ്റിനോസോവ എന്നീ വർഗങ്ങളും, എനൈഡേറിയയിൽ റ്റീനോഫോറ വർഗവും ഉള്‍പ്പെടുന്നതാണ്‌ സീലന്ററേറ്റഫൈലത്തിന്റെ വർഗീകരണം. ഇവയിൽപ്പെട്ട എല്ലാ നൈഡൈറിയന്‍ വർഗങ്ങളുടെയും പ്രതിനിധികള്‍ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്‌.

പ്‌ളാറ്റിഹെൽമിന്തസ്‌ (പരന്ന വിരകള്‍). വ്യതിരിക്ത ശരീരകുഹരമില്ലാത്തതും പരന്നതുമായ ശരീരത്തോടുകൂടിയ പുഴുക്കളാണ്‌ ഈ ഫൈലത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്നത്‌. സ്വതന്ത്രജീവികളും പരോപജീവികളും ഇവയുടെ കൂട്ടത്തിലുണ്ട്‌. ഇതിന്റെ മൂന്ന്‌ വർഗങ്ങളിൽപ്പെടുന്ന ജീവികള്‍ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.

ടർബലേറിയ. പൊതുവേ സ്വതന്ത്രജീവികളായ ഇവ അപൂർവമായി മറ്റു ജീവികളോടൊപ്പം സഹജീവന സ്വഭാവം പുലർത്തിയും പരോപജീവികളായും കഴിയുന്നുണ്ട്‌. കരയിലും ശുദ്ധജലത്തിലും കടലിലും ഒരു പോലെ ഇവയെ കണ്ടെത്താം. പ്ലാനേറിയ, ബൈപേലിയം, പെൽമറ്റോപ്‌ളനാ, ഡോളിക്കോപ്ലാന എന്നിവയാണ്‌ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ജീനസുകള്‍.

ട്രമറ്റോഡ. പരോപജീവികളായ വിരകള്‍. മറ്റു ജീവികളുടെ ശരീരത്തിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ചുകഴിയുന്ന ഇവ ബാഹ്യപരോപജീവികളോ ആന്തര പരോപജീവികളോ ആകാം. മോണോജീനിയ, ഡൈജീനിയ, അസ്‌പിഡോ ഗാസ്റ്റ്രിയ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ഗോത്രങ്ങളിലെ ജീവികളെ ഇവിടെ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌.

സെസ്റ്റൊഡ (നാടവിരകള്‍). നാടയുടെ ആകൃതിയിൽ നീണ്ടിരിക്കുന്ന ശരീരത്തിന്റെ ഒരറ്റത്ത്‌ തലകാണപ്പെടുന്നു. തലയിൽ "സക്കറു'കളും "മുള്ളു'കളും ധാരാളമായുണ്ട്‌. ശരീരം നിരവധി ഖണ്ഡങ്ങളായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പൂർണവളർച്ചയെത്തിയ ജീവികള്‍ കശേരുകികളുടെ കുടലിനുള്ളിൽ വാസമുറപ്പിക്കുന്നു. റ്റീനിയാ സോളിയം, റ്റീനിയാ സദിനേറ്റ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ കുടലിനുള്ളിൽ കഴിയുന്ന നാടവിരകളാണ്‌. മനുഷ്യന്റെയും മറ്റു സസ്‌തനികളുടെയും കരളിനുള്ളിൽ കാണപ്പെടുന്നവയാണ്‌ എക്കൈനോകോക്കസ്‌ ഗ്രാനൂലോസസ്‌. ഇതിന്റെ ലാർവ "ഹൈഡറ്റിഡ്‌ സിസ്റ്റ്‌' (Hydatid cyst)എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

ആഷ്‌ഹെൽമിന്തസ്‌. വിരകളെപ്പോലെയുള്ള ഈ ജീവികളുടെ ശരീരം മിക്കവാറും അഖണ്ഡമായിരിക്കും. അപൂർവമായിമാത്രം ഉപരിതലഖണ്ഡനം ദൃശ്യമാകാറുണ്ട്‌. സ്വതന്ത്രജീവികളും പരോപജീവികളും ഇക്കൂട്ടത്തിലുണ്ട്‌. റോട്ടിഫെറ, ഗാസ്റ്റ്രാട്രക്ക, കൈനോറിങ്ക, പ്രയാപ്യൂലിഡ, നിമറ്റോഡ, നിമറ്റോമോർഫ എന്നീ ആറ്‌ പ്രധാന വർഗങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. കുളങ്ങളിലും തടാകങ്ങളിലും കാണപ്പെടുന്ന സൂക്ഷ്‌മ ജീവികളാണ്‌ റോട്ടിഫെറുകള്‍. ചലനത്തിനും ഭക്ഷണസംഭരണത്തിനുംവേണ്ടി ഇവ "സിലിയ' ഉള്ള ഒരു ഫലകം (trochal disc)) ഉപയോഗിക്കുന്നു. വിരകളെപ്പോലുള്ള ശുദ്ധജല സൂക്ഷ്‌മജീവികളുടെ ഒരു വർഗമാണ്‌ ഗാസ്റ്റ്രാട്രക്ക, റോട്ടിഫെറുകളോട്‌ സാദൃശ്യമുള്ള ഇവയുടെ ശരീരം അഖണ്ഡമാണ്‌. സിലിയ ഇല്ലാത്ത സൂക്ഷ്‌മജീവികളാണ്‌ കൈനോറിങ്കയിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്നത്‌. 13-14 ഖണ്ഡങ്ങള്‍ ചേർന്നതാണ്‌ ശരീരം. ഖണ്ഡനം ബാഹ്യമായി മാത്രം കാണപ്പെടുന്നു. ആഴംകുറഞ്ഞ സമുദ്രഭാഗങ്ങളുടെ (Littoral zone) അടിത്തട്ടിൽ ആണ്‌ ഇവ ജീവിക്കുന്നത്‌. സാമാന്യം വലിപ്പമുള്ള കടൽജീവികളുടെ വർഗമാണ്‌ പ്രയാപ്യൂലിഡ, വ്യതിരിക്തമായ ഉടലും (trunk)അകത്തേക്കു വലിക്കാവുന്ന ശുണ്ഡിക(proboscis)യും ഇവയുടെ പ്രത്യേകതകളാണ്‌. വെള്ളത്തിലോ കരയിലോ സ്വതന്ത്രമായോ പരോപജീവികളായോ ജീവിക്കുന്ന ചെറുവിരകളാണ്‌ നിമറ്റോഡുകള്‍. പല കശേരുകികളിലും ധാരാളമായി കണ്ടുവരുന്ന "വിര'കള്‍ (Round worms) അെസ്‌കാരിസ്‌ ജീനസിൽപെടുന്നു. അസ്‌കാരിസ്‌ ലംബ്രികോയ്‌ഡസ്‌ മനുഷ്യന്റെ കുടലുകളിലാണ്‌ വളരുന്നത്‌. കൊക്കപ്പുഴു(Ancylostoma duodenale), ഗിനിപ്പുഴു (Dracunculus medinesis) കൃമി (Enterobius vermicularis) ചൊട്ടപ്പുഴു (Trichuris trichiura)എന്നിവയും മനുഷ്യനെ ബാധിക്കുന്നവയാണ്‌. മനുഷ്യനിൽ മന്ത്‌ ഉണ്ടാകുന്നതിനു കാരണം വുച്ചെറെറിയ ബാങ്ക്‌റഫ്‌റ്റി എന്ന നിമറ്റോഡാണ്‌. കുതിരയുടെയും കഴുതയുടെയും അന്നനാളത്തിൽ സാധാരണയായി കാണപ്പെടുന്ന ഒരു പരോപജീവിയാണ്‌ സ്റ്റ്രാങ്‌ഗൈലസ്‌ ഇക്വിനസ്‌. വിളനാശം വരുത്തുന്ന നിമറ്റോഡുകളെ മച്ചിൽ ധാരാളമായി കാണാം. കരയിലും വെള്ളത്തിലും (ശുദ്ധജലത്തിലും സമുദ്രജലത്തിലും) കാണുന്ന, നീണ്ടു നൂലുപോലെയുള്ള ജീവികളുടെ ഒരു ചെറു സമൂഹമാണ്‌ നിമറ്റോമോർഫ. ഇവ മിക്കവാറും ക്രമമില്ലാത്ത ചുരുളുകളായാണ്‌ കാണപ്പെടുന്നത്‌.

അക്കാന്തോ കെഫല. ആന്തര-പരോപ ജീവികളാണ്‌ ഇവയെല്ലാം. വളരെ നീളമുള്ള ഈ പുഴുക്കളുടെ പുറത്തേക്കു തള്ളാവുന്ന ശുണ്ഡികയിൽ അനേകം "കൊളുത്തു'കള്‍ (hooks) കൊണാം. "റോഹു' (Labeo rohita) എന്ന ശുദ്ധജലമത്സ്യത്തിന്റെ അന്നനാളത്തിൽ കഴിയുന്ന അക്കാന്തോഗൈറസ്‌, പന്നികളെ ബാധിക്കുന്ന എക്കൈനോറിങ്കസ്‌ ഗൈഗാസ്‌, കരയിലെ സസ്‌തനികളിൽ, വിശിഷ്യ റോഡന്റുകളിൽ കാണപ്പെടുന്ന മോണിലിഫോർ മിസ്‌ എന്നിവ ഈ ഫൈലത്തിൽപ്പെടുന്നു.

എന്റോപ്രാക്‌റ്റ. ഒറ്റയ്‌ക്കോ സംഘങ്ങളായോ (colony) കാണപ്പെടുന്ന ചെറുജീവികളാണ്‌ ഇവ. ശരീരത്തിൽ, ചെടിയുടെ തണ്ടിനോടു സദൃശമായ ഒരു ഭാഗം കാണാവുന്നതാണ്‌. സിലിയയുള്ള ഗ്രാഹികളുടെ (tentacie) ഒരു വലയമായ ലോഫൊഫോർ ഇവയുടെ പ്രത്യേകതയാണ്‌. നമ്മുടെ ശുദ്ധജലതാടകങ്ങളിൽ അർനാറ്റെല്ലാ (urnatella) എന്നൊരു ജീനസ്‌ വളരുന്നുണ്ട്‌. അനലിഡ. സ്വതന്ത്രജീവികളായ ഇവയുടെ ശരീരം വലയാകൃതിയിലുള്ള ഖണ്ഡങ്ങള്‍കൊണ്ടാണ്‌ നിർമിതമായിട്ടുള്ളത്‌. ഇതിൽ രണ്ട്‌ വർഗങ്ങള്‍ കാണപ്പെടുന്നു: കീറ്റൊപ്പോഡയും ഹിറുഡീനിയയും. കീറ്റൊപ്പോഡയിൽ മൂന്നു ഗോത്രങ്ങളുണ്ട്‌. പോളിഗോർഡിയസ്‌, പ്രാട്ടോഡ്രലസ്‌, സാക്കോസിറസ്‌ എന്നീ കടൽവിരകളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ആർക്കിഅനലിഡ എന്ന ചെറുഗോത്രമാണ്‌ ഒന്നാമത്തേത്‌. ഈ മൂന്നു ജീനസുകളെയും ഇന്ത്യയുടെ പൂർവതീരങ്ങളിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. രണ്ടാമത്തെ ഗോത്രമായ പോളിക്കീറ്റയുടെ 450 സ്‌പീഷീസുകള്‍ ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌. ശുദ്ധജലത്തിലും, കായലുകളിലും, കടലിലുമായി ഇവ ജീവിക്കുന്നു. മച്ചെരകളുടേതാണ്‌ മൂന്നാമത്തെ ഗോത്രമായ ഒലിഗോക്കീറ്റ. ഇവയുടെ എട്ടു കുടുംബങ്ങളും മെഗാസ്‌ കോലസിഡേയാണ്‌.

അട്ടകളുടെ വർഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഹിറുഡീനിയയുടെ 4 കുടുംബങ്ങളും 50 സ്‌പീഷീസുകളും ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌. ഇതിന്റെ മൂന്നു ഗോത്രങ്ങളിൽ അക്കാന്തോബ്‌ഡെല്ല ഇന്ത്യയിൽ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടില്ല. റിങ്കോബ്‌ഡെല്ലയുടെ രണ്ട്‌ കുടുംബങ്ങളും ഉദ്ദേശം 23 സ്‌പീഷീസുകളും ഏറിങ്കോബ്‌ഡെല്ലയുടെ രണ്ടു കുടുംബങ്ങളും 27-ഓളം സ്‌പീഷീസുകളും ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്‌. ആർത്രാപ്പോഡ. ജന്തുലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഈ ഫൈലത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്ന ജീവികള്‍ പലതരത്തിൽ സാമ്പത്തിക പ്രാധാന്യമുള്ളവയാണ്‌. വിളനാശം വരുത്തുന്ന ചെല്ലി, ചാഴി തുടങ്ങിയവ മുതൽ മലമ്പനിയും മന്തും പരത്തുന്ന കൊതുകുകള്‍വരെ ഇക്കൂട്ടത്തിൽപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഈ ഫൈലത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നത്‌ സിഫോസ്യൂറ, ഒണൈക്കൊഫോറ, അരാക്‌നിഡ, ക്രസ്റ്റേഷ്യ, ഡിപ്ലോപ്പോഡ, കൊലോപ്പോഡ, ഇന്‍സെക്‌റ്റ എന്നീ വർഗങ്ങളാണ്‌.

സിഫോസ്യൂറ. അരശുഞണ്ടുകള്‍ (King crabs). ഇെന്ത്യയുടെ കിഴക്കന്‍ തീരങ്ങളിൽ റ്റാക്കിപ്‌ളിയസ്‌ ഗൈഗാസ്‌ കാഴ്‌സിനോസ്‌, കോർപിയസ്‌ റോട്ടന്‍ഡിക്കോഡ എന്നീ രണ്ടു സ്‌പീഷീസുകള്‍ കാണപ്പെടുന്നു.

ഒണൈക്കൊഫോറ (പെരിപ്പാറ്റസ്‌): ഉത്തര-പൂർവ ഇന്ത്യയിലെ അബോർ കുന്നുകളിൽ ഒരേയൊരു സ്‌പീഷീസ്‌ (Typhlo peripartis williamsoni)ജീവിക്കുന്നു. അനേക ദശലക്ഷം വർഷങ്ങളായി പരിണാമവ്യതിയാനങ്ങള്‍ക്കു വഴിപ്പെടാതെ അവശേഷിക്കുന്ന ഒരു ജീവിയാണിത്‌. ഒച്ചുപോലുള്ള ചെറിയ കരജീവിയാണ്‌ ഇത്‌.

അരാക്‌നിഡ. തേളുകള്‍, ചിലന്തികള്‍, ഉച്ചികള്‍, ചെള്ളുകള്‍ എന്നിവ ഈ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു. തേളുകളുടെ 90 സ്‌പീഷീസുകളോളം ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌. ബുഥൂസ്‌ റ്റാമുലസ്‌ (Buthus tamulus), പെലാമ്‌നിയസ്‌ (Palamnaeus), സെ്‌കോർപിയോ (scorpio) എന്നിവയാണ്‌ സാധാരണ കാണപ്പെടുന്നവ. 16 കുടുംബങ്ങളും 290 സ്‌പീഷീസുകളുമുള്ള ഒരു വലിയ ഗോത്രമാണ്‌ ചിലന്തികളുടേത്‌. 11 ജീനസുകളും 41 സ്‌പീഷീസുകളുമുള്ള രണ്ട്‌ കുടുംബങ്ങളാണ്‌ ഉച്ചികള്‍(ticks)ക്കുള്ളത്‌. ചെള്ളുകളെപ്പറ്റി സമഗ്രമായ ഒരുപഠനം ഇതുവരെയും ഇവിടെ നടന്നിട്ടില്ല. 50 സ്‌പീഷീസിലേറെയുള്ള ഒരു കുടുംബത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രമേ കാര്യമായ പഠനം നടന്നിട്ടുള്ളൂ.

ക്രസ്റ്റേഷ്യ. ഞണ്ട്‌, കൊഞ്ച്‌, റാള്‍ (Lobster), കക്കകള്‍ (Barnacles), തെടിച്ചെള്ള്‌ ((Wood-louse) തുടങ്ങിയവയെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന വർഗം. മിക്കവാറും എല്ലാംതന്നെ ജല ജീവികളാണ്‌. 5 ഉപവർഗങ്ങള്‍, 20 ഗോത്രങ്ങള്‍, 1,000-ത്തിലേറെ സ്‌പീഷീസുകള്‍-ഇത്രയും ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌.

ഡിപ്‌ളോപ്പോഡ. ആയിരംകാലന്‍ അട്ടകള്‍. ഉദ്ദേശം 20 കുടുംബങ്ങളും 90 ജീനസുകളും 300 സ്‌പീഷീസുകളും ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌.

കൈലൊപ്പോഡ. പഴുതാരകള്‍. ഇവിടെ സർവസാധാരണമായ ജീനസാണ്‌ സ്‌കോളോപെന്‍ഡ്ര.

ഇന്‍സെക്‌റ്റ. ഷഡ്‌പദികളായ ചെറുപ്രാണികള്‍. ജന്തുക്കളിൽ ഏറ്റവുമധികം അംഗസംഖ്യയുള്ളത്‌ ഇവയ്‌ക്കാണ്‌. ഇന്ത്യയിൽമാത്രം ഏതാണ്ട്‌ 50,000 സ്‌പീഷീസുകള്‍ പഠനവിധേയമായി കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ കൂടുതലും മനുഷ്യന്‌ ഉപദ്രവകാരികളാണെങ്കിലും തേനീച്ച, അരക്കുപ്രാണി, പട്ടുനൂൽപ്പുഴു എന്നിവയെപ്പോലെ ഉപകാരപ്രദങ്ങളായ വളരെയധികം പ്രാണികളെയും കണ്ടെത്താന്‍ കഴിയും. ഈ വർഗത്തിൽ ആകെയുള്ള 29 ഗോത്രങ്ങളിൽ ഒന്നൊഴികെ എല്ലാം ഇന്ത്യയിലുമുണ്ട്‌.

മൊളസ്‌ക. ഇന്‍സെക്‌റ്റ കഴിഞ്ഞാൽ എച്ചത്തിൽ തൊട്ടടുത്തുനില്‌ക്കുന്നത്‌ മൊളസ്‌കയാണ്‌. ഇന്ത്യയിൽ ഇതിന്റെ 11,000-ത്തോളം സ്‌പീഷീസുകള്‍ കാണപ്പെടുന്നു. 6 വർഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഇവയിൽ മുത്തുച്ചിപ്പി (pearl oyster) പോലെയുള്ളവ വളരെയധികം സാമ്പത്തിക പ്രാധാന്യമുള്ളവയാണ്‌. നാശംചെയ്യുന്നവയും കുറവല്ല. ഒച്ചുകള്‍, കക്കകള്‍ (univalves and bivalves), ചിപ്പികള്‍, കണവ, നീരാളി തുടങ്ങിയവയൊക്കെ ഈ ഫൈലത്തിലെ അംഗങ്ങളാണ്‌.

എക്കിനൊഡെർമറ്റ. തികച്ചും സമുദ്രജീവികളായ ഇവ നമ്മുടെ കടലുകളിൽ സർവസാധാരണമാണ്‌. ഇവയുടെ 500-ലേറെ സ്‌പീഷീസുകള്‍ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. കടൽ-ലില്ലി (sea-lilies), കെടൽവെള്ളരിക്ക (sea-cucumber), നക്ഷത്രമത്സ്യങ്ങള്‍, കടൽപെന്‍സിൽ (sea-urchins), ബ്രിറ്റിൽ സ്റ്റാറുകള്‍ തുടങ്ങിയവയെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ഈ ഫൈലം 5 വർഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവയും ഇന്ത്യയിൽ ബഹുലമാണ്‌. കശേരുകികള്‍ (Vertebrates).

കോർഡേറ്റ. ജീവിതത്തിൽ എപ്പോഴെങ്കിലുമോ ജീവിതകാലം മുഴുവനുമോ സുപ്രധാനങ്ങളായ ചില പൊതുസ്വഭാവങ്ങള്‍ പ്രകടമാക്കുന്ന ജന്തുക്കളെ ഒരുമിച്ചു ചേർത്തിരിക്കുന്ന ഈ വിഭാഗത്തിന്‌ 5 ഉപഫൈലങ്ങളുണ്ട്‌. ഹെമികോർഡ (acorn worms), യെൂറൊകോർഡ (ascidians) ഏെക്രനിയ (lancelets), ഏെനാത (cyclostomes), നൊതോസ്റ്റൊമാറ്റ ((fishes, amphibians, reptiles, birds and mammals) യഥാർഥത്തിൽ ഏനാതയും നാതോസ്റ്റൊമാറ്റയും ചേർന്നാണ്‌ കശേരുകികള്‍(Vertebrata)ക്ക്‌ രൂപംകൊടുക്കുന്നത്‌.

ഹെമികോർഡ. വിരകളെപ്പോലുള്ള ചെറിയ സമുദ്രജീവികള്‍. കാലുകളില്ലാത്ത ഇവയുടെ ശരീരം സിലിയ കൊണ്ട്‌ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. 2-250 സെ.മീ. നീളം വരും. വളരെ കുറച്ചു സ്‌പീഷീസുകളും ഒരു ജീനസും ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഗ്‌ളോസോബലാനസ്‌, ബലാനോഗ്‌ളോസസ്‌ എന്നിവ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്‌.

യൂറൊകോർഡ (റ്റ്യൂണിക്കേറ്റ). അസിഡിയനുകള്‍. സ്വതന്ത്രമായി ജീവിക്കുന്നവയും (pelagic) പറ്റിപ്പിടിച്ചുകഴിയുന്നവയും (pelagic) ആയ അസിഡിയനുകളുടെ ഗോത്രങ്ങളും കുടുംബങ്ങളും ഇന്ത്യന്‍കടലുകളിൽ സുലഭമാണ്‌. ഹേഡ്‌മേനിയ (sessile) എന്ന ജീനസ്‌ ഇന്ത്യയിൽ സുപരിചിതമാണ്‌. ഇതിന്റെ 4 സ്‌പീഷീസുകള്‍ ഉണ്ട്‌. അസിഡിയ, ക്‌ളാവലീന, ബ്രാട്രില്ലസ്‌ എന്നീ ജീനസുകള്‍ പറ്റിപ്പിടിച്ചു കഴിയുന്നവയാണ്‌. സ്വതന്ത്രജീവികളാണ്‌ പൈറൊസോമ, സാൽപ എന്നീ ജീനസുകളിൽപ്പെടുന്നവ.

ഏക്രനിയ. കുന്തംപോലെ കൂർത്ത്‌ അർധതാര്യമായ ശരീരത്തോടുകൂടിയ ഈ ചെറുജീവികള്‍ കടൽക്കരയോടടുത്ത്‌, മച്ചിൽ പുതഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. ഉഷ്‌ണമേഖലയിലെയും മിതോഷ്‌ണമേഖലയിലെയും കടലുകളിലാണ്‌ ഇവ സാധാരണയായി കാണപ്പെടുന്നത്‌. ധാരാളം സ്‌പീഷീസുകളുള്ള രണ്ടു ജീനസുകള്‍ ഇന്ത്യയിൽ സുലഭമാണ്‌. ഒരു യൂറോപ്യന്‍ സ്‌പീഷീസിനെയും ഈയടുത്ത കാലത്ത്‌ അറബിക്കടലിൽനിന്നും കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്‌.

നാതോസ്റ്റൊമാറ്റ. താടിയെല്ലുകളുള്ള എല്ലാകശേരുകികളും ഈ ഉപഫൈലത്തിൽപ്പെടുന്നു. പിസസ്‌ (മത്സ്യങ്ങള്‍), ആംഫിബിയ (തവള, സാലമാണ്ടർ തുടങ്ങിയ ഉഭയജീവികള്‍), റപ്‌റ്റീലിയ (ഇഴജന്തുക്കള്‍), ഏവ്‌സ്‌ (പക്ഷികള്‍), മമേലിയ (സസ്‌തനികള്‍) ഇങ്ങനെ 5 വർഗങ്ങള്‍ ഈ ഉപഫൈലത്തിനുണ്ട്‌. ഇവയിൽ "മത്സ്യങ്ങളു'ടെ സ്ഥാനം "സീരീസ്‌' എന്ന ശ്രണിയിലേക്ക്‌ ഉയർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ 7 വർഗങ്ങളുണ്ട്‌. ഇവയിൽ 4 എച്ചം മാത്രമേ ഇന്നു ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവയായുള്ളൂ; ബാക്കിയെല്ലാം നാമാവശേഷമായിക്കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

പിസസ്‌ (Pisces). ഇെന്ത്യയിൽ ഇന്നു കാണപ്പെടുന്ന മത്സ്യങ്ങള്‍ മൂന്നു വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നവയാണ്‌: എലാസ്‌മോബ്രാങ്കൈ, ഹോളോകെഫാലി, റ്റീലിയ സ്റ്റോമി, തരുണാസ്ഥിമത്സ്യങ്ങളായ സ്രാവ്‌, തെരണ്ടി തുടങ്ങിയവയാണ്‌ എലാസ്‌മോബ്രാങ്കൈ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നത്‌. ഇതിന്റെ 5 ഗോത്രങ്ങളും 16 കുടുംബങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. കൈമെറകള്‍ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ഹോളോകെഫാലിയിലെ ഒരു ഗോത്രവും രണ്ട്‌ കുടുംബങ്ങളുമുണ്ട്‌. യഥാർഥത്തിലുള്ള അസ്ഥി-മത്സ്യങ്ങളുടെ വിഭാഗമായ റ്റീലിയസ്റ്റോമിയിലെ 34 ഗോത്രങ്ങളും 183 കുടുംബങ്ങളുമുണ്ട്‌. ഡിപ്‌നോയ്‌ വർഗ(lung-fish)ത്തിൽപ്പെട്ട ഒറ്റ മത്സ്യം പോലും ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല.

തെ. ഇന്ത്യയിലും ശ്രീലങ്കയിലും സാധാരണമായി കാണപ്പെടുന്ന ഒരു ശുദ്ധജലമത്സ്യ(etroplus)മൊണ്‌ കരിമീന്‍. കടൽമത്സ്യങ്ങള്‍ക്ക്‌ വളരെ വിസ്‌തൃതമായ വിതരണമാണുള്ളത്‌. ഇന്തോ-പസഫിക്‌, അത്‌ലാന്തിക്‌ എന്നീ സമുദ്രങ്ങളിൽ ഒരുപോലെ കാണപ്പെടുന്ന വിവിധ ജീനസുകളെ കണ്ടെത്താന്‍ വിഷമമില്ല. ദേശാടന (migratory) സ്വഭാവമുള്ള മത്സ്യങ്ങളും ഇന്ത്യയിൽ സുലഭമാണ്‌. ഹിൽസ ഐലിഷ, ആങ്‌ഗ്വിലബങ്‌ഗലന്‍സിസ്‌ (ഒരിനം ആരൽ) എന്നിവ ഇതിനുദാഹരണങ്ങളാകുന്നു.

ആംഫിബിയ. വെള്ളത്തിൽനിന്നു കരയിലേക്കുള്ള ജീവന്റെ പരിവർത്തനഘട്ടത്തെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്ന ഈ ജീവികള്‍ പൂർണമായി കരയിലോ ജലത്തിലോ മാത്രം കഴിയുന്നില്ല. ഇതിന്റെ ഫലമായി, സാഹചര്യങ്ങളോട്‌ പരിപൂർണമായ അനുകൂലനം നേടിയെടുക്കാനും ഇവയ്‌ക്കു കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ആംഫിബിയകളെ മൂന്നു ഗോത്രങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു ഗോത്രങ്ങളുടെയും പ്രതിനിധികള്‍ ഇന്ത്യയിൽ സുലഭമാണ്‌. 250-ലേറെ സ്‌പീഷീസുകള്‍ ഇന്ന്‌ അറിയപ്പെടുന്നവയായുണ്ട്‌.

എപ്പോഡ ഗോത്രത്തിലെ ഇക്തിയോഫിസ്‌, യൂറിയോടിഫ്‌ളസ്‌, ഹെർപീന്‍, ജിജനോഫിസ്‌ എന്നീ 4 ജീനസുകളും 8 സ്‌പീഷീസുകളും ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇക്തിയോഫിസ്‌ ഗ്‌ളൂട്ടിനോസസ്‌ മലബാർ, ഹിമാലയത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗങ്ങള്‍, അസം, ശ്രീലങ്ക, മ്യാന്‌മാർ, തായ്‌ലണ്ട്‌, ഇന്തോനേഷ്യ എന്നിവിടങ്ങളിൽ സാധാരണമാണ്‌. കാഡേറ്റ ഗോത്രത്തിൽപ്പെടുന്നവയാണ്‌ ന്യൂട്ടുകളും സാലമാണ്ടറുകളും. ലോകത്തുമൊത്തമുള്ള 150-ഓളം സ്‌പീഷീസുകളിൽ "ബർമീസ്‌ ന്യൂട്ട്‌'(Tylototrition verrucosus)മൊത്രമേ ഇന്ത്യന്‍ ഭൂവിഭാഗങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ. തവളകളുടെതായ (frogs and toads) മെൂന്നാമത്തെ ഗോത്ര(Equadata)ത്തിലെ 6 കുടുംബങ്ങളെ ഇന്ത്യയിൽ കണ്ടെത്താം.

റപ്‌റ്റീലിയ. ശീതരക്തജീവികളായ ഇവ പൂർണമായും കരജീവികളാണ്‌. ശരീരം ശല്‌കങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആകെയുള്ള 19 ഗോത്രങ്ങളിൽ 4 എച്ചം മാത്രമേ ഇന്ന്‌ അവശേഷിച്ചിട്ടുള്ളൂ. മറ്റുള്ളവ ഫോസിലുകള്‍ മുഖേനയാണറിയപ്പെടുന്നത്‌. ശേഷിക്കുന്നവയിൽ ഒരു ഗോത്രമൊഴിച്ച്‌ മറ്റെല്ലാറ്റിന്റെയും പ്രതിനിധികള്‍ ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌.

ഇന്ത്യയിൽ സുലഭമായി കാണപ്പെടുന്ന വിവിധതരം മുതലകള്‍, ചീങ്കച്ചികള്‍, ആമകള്‍, ലിസെഡുകള്‍, പാമ്പുകള്‍ ഇവയെല്ലാം ഇതിനുദാഹരണങ്ങളാണ്‌. ഉടുമ്പ്‌ (Varanus) അെരണ(Mabuya) എന്നിവ ഇന്ത്യയിൽ സർവ സാധാരണമാണ്‌.

400-ലേറെ സ്‌പീഷീൽപ്പെട്ട പാമ്പുകള്‍ ഇവിടെയുണ്ട്‌. ഇതിൽ അഞ്ചിൽ ഒരുഭാഗം വിഷമുള്ളവയാണ്‌. പച്ചിലപ്പാമ്പ്‌, ചേര, ശംഖുവരയന്‍, മൂർഖന്‍, അണലി എന്നിവയൊക്കെ ഇവിടെ സാധാരണമാണ്‌. ഏറ്റവുമധികം വിഷമുള്ളയിനങ്ങളിൽപ്പെടുന്നവയാണ്‌ കടൽപാമ്പുകളായ "വലകടിയന്‍'മാർ. ഇവയുടെ 25 സ്‌പീഷീസികളുണ്ട്‌. ഏവ്‌സ്‌. വൈവിധ്യംനിറഞ്ഞതും സമൃദ്ധവുമാണ്‌ ഇന്ത്യയിലെ പക്ഷിവർഗം. 1,200-ലേറെ സ്‌പീഷീസുകള്‍ ഇന്ത്യയിലുള്ളതായി രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ലോകത്താകെയുള്ള സ്‌പീഷീസുകളുടെ എച്ചം 8,600 ആണ്‌. ഇവയുടെ സബ്‌സ്‌പീഷീസുകള്‍ (geographical races) കെൂടിയാകുമ്പോള്‍ ഇത്‌ 2,060-നു മേൽവരും. ഇവയിൽ 1,750-ഓളം നമ്മുടെ അതിർത്തിക്കുള്ളിൽ സ്ഥിരമായി കഴിയുന്നവയാണ്‌; ബാക്കിയുള്ളവ ദേശാന്തരഗമനം (migration)നടത്തുന്നവയും. ആകെയുള്ള 28 പക്ഷിഗോത്രങ്ങളിൽ 20 എച്ചവും ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.

മയിൽ-ദേശീയ പക്ഷി

മമേലിയ. ഇന്ത്യയിലെ സസ്‌തനിവർഗം വളരെ വൈവിധ്യമേറിയതാണെങ്കിലും ചില വിഭാഗങ്ങള്‍ ഇവിടെ ഒട്ടുംതന്നെ കാണപ്പെടുന്നില്ല. എക്കിഡ്‌ന, പ്‌ളാറ്റിപ്പസ്‌ എന്നീ മുട്ടയിടുന്ന സസ്‌തനികള്‍ (monotremata)കങ്കാരു, ഒപ്പോസം, കൊവാല എന്നീ മാഴ്‌സൂപ്പിയലുകള്‍; ജിറാഫ്‌, സീബ്ര, ഹിപ്പൊപ്പൊട്ടാമസ്‌ തുടങ്ങിയ അംഗുലേറ്റകള്‍; സീൽ, വാള്‍റസ്‌ എന്നീ ജലസസ്‌തനികള്‍ (pinnipedia) തുടങ്ങിയവ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. (നോ: സസ്‌തനികള്‍). 186 ജീനസുകളും, 458 സ്‌പീഷീസുകളും, 920 സബ്‌-സ്‌പീഷീസുകളും ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇന്‍സെക്‌റ്റിവോറ, ഡെർമപ്‌റ്റെറ, കൈറോപ്‌റ്റെറ, പ്രമേറ്റ്‌സ്‌, ഫോളിഡോട്ട, കാർനിവോറ, പ്രാബോസിഡിയ, സൈറീനിയ, പെരിസോഡാക്‌റ്റില, ആർട്ടിയോഡാക്‌റ്റില, ലാഗൊമോർഫ, റോഡന്‍ഷ്യ, സീറ്റേസിയ എന്നീ ഗോത്രങ്ങളിൽപ്പെടുന്നവയാണ്‌ ഇന്ത്യയിലെ സുപ്രധാന സസ്‌തനികള്‍.

ഇന്ത്യയിൽ സാധാരണമായുള്ള സസ്‌തനികളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരിനമാണ്‌ കടുവ. ഇതാണ്‌ ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ മൃഗം. വനപ്രദേശങ്ങളിലും പുൽമേടുകളിലും കണ്ടുവരുന്നു. ഹിമാലയസാനുക്കളിലാണ്‌ ഇവ ധാരാളമായുള്ളത്‌. കടുവ പ്രധാനമായി ആടുമാടുകള്‍, മാന്‍ വർഗങ്ങള്‍ എന്നിവയെയാണ്‌ ഇരയാക്കുന്നത്‌. പ്രായപൂർത്തിയായ കടുവകള്‍ നരഭോജികളായും മാറാറുണ്ട്‌. പുള്ളിപ്പുലികളുടെ(panther) നാല്‌ സ്‌പീഷീസുകള്‍ ഇന്ത്യയിൽ കാണപ്പെടുന്നു: സാധാരണ പുള്ളിപ്പുലി, കറുത്ത പുള്ളിപ്പുലി, ആൽബിനോ പുലികള്‍, ഹിമാലയത്തിൽ മാത്രം കണ്ടുവരുന്ന ഹിമപ്പുലികള്‍. ചെമ്പുലി വർഗങ്ങള്‍ മിക്കവാറും നാമാവശേഷമായിരിക്കുന്നു. ഏഷ്യന്‍ സിംഹത്തിന്റെ സ്ഥിതിയും ഭിന്നമല്ല. വ. ഇന്ത്യയിൽ ഒരു കാലത്ത്‌ ധാരാളമായി കണ്ടുവന്നിരുന്ന സിംഹങ്ങള്‍ ഇന്ന്‌ ഗുജറാത്തിലെ ഗിർവനങ്ങളിൽ മാത്രമായി ചുരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സംരക്ഷണപദ്ധതികള്‍മൂലം ഇന്ന്‌ അവയുടെ സംഖ്യ വർധിച്ചു തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്‌. 1880-ൽ ഒരു ഡസനായി ചുരുങ്ങിയിരുന്ന ഗിർ സിംഹങ്ങളുടെ ഇന്നത്തെ സംഖ്യ മുന്നൂറിലധികമാണ്‌. ദക്ഷിണേന്ത്യന്‍ വനങ്ങളിലാണ്‌ ആനകള്‍ ധാരാളമായുള്ളത്‌. ഒറീസയിലും അസമിലും ഇവയെ കണ്ടുവരുന്നു. കാണ്ടാമൃഗങ്ങള്‍ വംശനാശത്തിലെത്തിയതായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന്‌ അസം സംസ്ഥാനത്തിലെ വന്യമൃഗസംരക്ഷണകേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഇവയുടെ സംഖ്യ പെരുകികൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

കരടികള്‍, ഹരിണവർഗങ്ങള്‍ എന്നിവയും ഇന്ത്യയിൽ ധാരാളമായുണ്ട്‌. കറുത്ത കരടികളുടെ സംഖ്യ താരതമ്യേന കൂടുതലാണ്‌. ഹിമക്കരടികള്‍, തവിട്ടു കരടികള്‍, കറുത്ത ഏഷ്യാറ്റിക്‌ കരടികള്‍ എന്നിവ ഹിമാലയത്തിന്റെ പശ്ചിമഭാഗങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ചീറ്റപ്പുലിയുടെ ഒരു സ്‌പീഷീസ്‌ മാത്രമേ ഇന്ത്യയിൽ ഉള്ളൂ. കഴുതപ്പുലിയും ഇവിടത്തെ വനങ്ങളിൽ ധാരാളമായുണ്ട്‌. ചെന്നായ്‌ക്കളുടെ രണ്ട്‌ ഇനങ്ങള്‍ കണ്ടുവരുന്നു. ഇവയിൽ ഇടതൂർന്ന രോമമുള്ള ആദ്യത്തെ ഇനം പശ്ചിമ ഹിമാലയത്തിലും വലിപ്പം കുറഞ്ഞ രണ്ടാമത്തെ ഇനം ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ മറ്റുഭാഗങ്ങളിലും ആണുള്ളത്‌. എല്ലായിടത്തും കണ്ടുവരുന്ന ഒരു മൃഗമാണ്‌ കുറുനരി. ഇവയുടെ നാല്‌ സ്‌പീഷീസുകളാണുള്ളത്‌. കാട്ടുപൂച്ചകളുടെയും നിരവധി വർഗങ്ങളുണ്ട്‌.

പന്നികളുടെ രണ്ടു സ്‌പീഷീസുകളും (wild bear Pygmy hog) വിവിധയിനം മാനുകളും(mouse deer, spotted deer, barking deer, sambar deer) ഇന്ത്യയിൽ കണ്ടുവരുന്നു. കസ്‌തൂരിമാന്‍ കാശ്‌മീരിൽ മാത്രമേ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ.

ഇന്ത്യന്‍ കാട്ടുപോത്ത്‌ കർണാടക പ്രദേശത്തെ ബന്ദിപ്പൂർ, തമിഴ്‌നാട്ടിലെ മുതുമലൈ എന്നീ വന്യമൃഗ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടുവരുന്നു. നീലക്കാളകള്‍ പശ്ചിമബംഗാള്‍, മലബാർ എന്നിവിടങ്ങളിലൊഴികെ മറ്റെല്ലായിടത്തും കാണപ്പെടുന്നു. ഐബക്‌സ്‌, പിരിയന്‍ കൊമ്പുള്ള കാട്ടാട്‌ എന്നിവ ഹിമാലയത്തിൽ ധാരാളമായുണ്ട്‌.

വളർത്തുമൃഗങ്ങളിൽ ആടുമാടുകള്‍, പന്നി, പട്ടി, പൂച്ച, മുയൽ, കുതിര, കോവർകഴുത, കഴുതകള്‍, ഒട്ടകം എന്നിവ ഉള്‍പ്പെടുന്നു.

നാശോന്മുഖമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന പല സ്‌പീഷീസുകളെയും സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്‌ വന്യമൃഗസംരക്ഷണ പദ്ധതികള്‍ അത്യാവശ്യമായിരിക്കുന്നു. "വന്യമൃഗസങ്കേതങ്ങള്‍' ഇന്ത്യയിൽ പല ഭാഗങ്ങളിലും രൂപപ്പെടുത്തികഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്‌. 441 വന്യമൃഗസംരക്ഷണകേന്ദ്രങ്ങളും, 80 നാഷനൽ പാർക്കുകളും ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌. ഗുജറാത്തിലെ ഗീർവനങ്ങള്‍, പശ്ചിമബംഗാളിലെ ജൽദാപാര, അസമിലെ കാസിരങ്‌ഗ, കേരളത്തിലെ തേക്കടി എന്നിവ എടുത്തുപറയേണ്ട പ്രധാന സാങ്ക്‌ച്വറികളാണ്‌. ഈ പാർക്കുകളും സാങ്ക്‌ച്വറികളും വന്യജീവിസംരക്ഷണം മാത്രമല്ല നടത്തുന്നത്‌. പ്രകൃതിഭംഗി വർധിപ്പിക്കുന്ന ചെടികളും മറ്റും നൈസർഗികമായി വളരുന്ന ഈ സ്ഥലങ്ങള്‍ പ്രകൃതിസാഹചര്യങ്ങളിൽ ജന്തുക്കളുടെ ചേഷ്‌ടകള്‍ മനസ്സില്‌കാകുന്നതിനും സഹായകമാകുന്നുണ്ട്‌. വിസ്‌തൃതമായ ഇത്തരം സംരക്ഷിതവനങ്ങള്‍ കാലാവസ്ഥ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും സഹായകമാണ്‌. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ പക്ഷിയായ മയിലും ദേശീയമൃഗമായ കടുവയും മറ്റു പക്ഷിമൃഗാദികള്‍ക്കൊപ്പം ഈ സാങ്ക്‌ച്വറികളിൽ സ്വൈരവിഹാരം നടത്തുന്നു.

ജനങ്ങള്‍

ജനവിതരണം

ജനസംഖ്യാടിസ്ഥാനത്തിൽ, ലോകരാഷ്‌ട്രങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ, ഇന്ത്യയുടെ സ്ഥാനം രണ്ടാമതാണ്‌. 2001-ലെ കണ ക്കനുസരിച്ച്‌, ഇന്ത്യയിലെ ജനസംഖ്യ 102,87,37,436 ആയിരുന്നു. ഏറ്റവും അധികം ജനങ്ങളുള്ള സംസ്ഥാനമായ ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജംസംഖ്യ 16,61,97,921 ആയിരിക്കെ, ത്രിപുര, മണിപ്പൂർ, മേഘാലയ, നാഗാലന്‍ഡ്‌, സിക്കിം, ഗോവ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും ഇത്‌ 50 ലക്ഷത്തിൽ താഴെയാണ്‌. കേന്ദ്ര ഭരണ പ്രവിശ്യകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ജനസംഖ്യയിൽ മുന്നിട്ടുനില്‌ക്കുന്നത്‌ ഡൽഹി (1,38,50,507) ആണ്‌. മറ്റുള്ളവ പത്തുലക്ഷത്തിൽ കുറഞ്ഞ ജനസംഖ്യയുള്ളവയാണ്‌. ലോകജനസംഖ്യയിലെ 16.7 ശ.മാ. പേരെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ഇന്ത്യയിൽ 20-ാം ശ.-ത്തിന്റെ തുടക്കത്തിലുണ്ടായിരുന്ന 23,83,96,327 തിൽനിന്ന്‌ 21-ാം ശ.-ത്തിന്റെ ആരംഭത്തോടെ 102,87,37,436 പേരായി ജനസംഖ്യ വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. 1911-21 ദശകം ഒഴിച്ച്‌, 1901-2001 കാലത്തെ ഓരോ ദശാബ്‌ദത്തിലും ഇന്ത്യയിൽ ഗണ്യമായ ജനപ്പെരുപ്പം ഉണ്ടായിട്ടുള്ളതിന്‌ കാനേഷുമാരിക്കണക്കുകള്‍ സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യയിലെ വിവിധ പരമ്പരാഗതവേഷങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പെയിന്റിങ്‌-രാജാരവിവർമ

ഇന്ത്യയിലെ ജനസംഖ്യ 1951-ൽ 36.1 കോടി ആയിരുന്നത്‌ 1961-ൽ 43.9 കോടിയും 1971-ൽ 54.8 കോടിയുമായി വർധിച്ചു. 1951-61 ദശകത്തിൽ 21.64 %-വും 1961-71 കാലത്ത്‌ 24.8 %-വും വർധനവുണ്ടായി. 1991-ലെ ജനസംഖ്യ (84,64,21,039) 1951-ലേതിന്റെ രണ്ടരമടങ്ങിലേറെയായിരുന്നു. സംസ്ഥാനാടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോള്‍ 1951-61 ദശകത്തിൽ ജമ്മു-കാശ്‌മീരിൽ 9%-വും അസമിൽ 35 %-വും ജനവർധനവുണ്ടായി. ബാംഗ്ലദേശ്‌ രൂപീകൃതമായതിനെത്തുടർന്നുണ്ടായ അഭയാർഥി പ്രവാഹത്തിലൂടെയാണ്‌ അസംജനപ്പെരുപ്പത്തിനിരയായത്‌. ഇതേ കാരണത്താൽ, ഏകദശകത്തിൽ, ത്രിപുരയിലെ ജനസംഖ്യയിൽ 79% വർധനവുണ്ടായി. 1961-71 കാലത്ത്‌ രാജ്യത്തിലെ സമസ്‌ത മേഖലകളിലും സാമാന്യമായ ജനപ്പെരുപ്പം അനുഭവപ്പെട്ടു. ഈ കാലയളവിൽ ജനനമരണനിരക്കുകളിൽ കാര്യമായ വ്യതിചലനം ഉണ്ടായില്ല. 1951-61 ദശകത്തിൽ ജനനനിരക്ക്‌ (1000 പേർക്ക്‌) 41.7-ഉം മരണനിരക്ക്‌ 22.8-ഉം ആയിരുന്നത്‌, 2001-ൽ യഥാക്രമം 24.8, 8.9 എന്നീ തോതുകളിലേക്ക്‌ എത്തിയിട്ടുണ്ട്‌.

1991-2001 ദശകത്തിലെ ശതമാനക്കണക്കിലുള്ള ജനവർധനവ്‌ പരിശോധിച്ചാൽ ഏറ്റവും കുറവ്‌ കേരള(9.43) ത്തിലായിരുന്നുവെന്നുകാണാം. നാഗാലന്‍ഡിൽ ഇത്‌ 64.53 ആയിരുന്നു. ഡൽഹി (47.02), ചണ്ഡീഗഢ്‌ (40.28), സിക്കിം (33.06) എന്നിവിടങ്ങളിലും ഗണ്യമായ ജനപ്പെരുപ്പമുണ്ടായി. ആന്ധ്രപ്രദേശ്‌, തമിഴ്‌നാട്‌ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങള്‍ക്ക്‌ ജനവർധനവിനെ ഫലപ്രദമായി നിയന്ത്രിക്കാനായി. ജനസാന്ദ്രതയിലും ലോകരാഷ്‌ട്രങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ ഇന്ത്യ മുന്‍നിരയിലാണ്‌. മൊത്തമായി നോക്കുമ്പോള്‍ ഇന്ത്യയിലെ ജനസാന്ദ്രത ച.കി.മീറ്ററിന്‌ 324 ആണ്‌. 2001-ലെ കണക്കനുസരിച്ച്‌ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ജനസാന്ദ്രതയുള്ള സംസ്ഥാനം പ. ബംഗാള്‍ (903) ആയിരുന്നു; ബിഹാർ (881), കേരളം (819) എന്നിവയാണ്‌ തൊട്ടുപിന്നിൽ. ഡൽഹി (9,340), ചണ്ഡീഗഢ്‌ (7,900), പോണ്ടിച്ചേരി (2,034), ലക്ഷദ്വീപ്‌ (1,895) ദാമന്‍-ദിയൂ (1,413) എന്നീ കേന്ദ്രഭരണപ്രവിശ്യകള്‍ ജനസാന്ദ്രതയിൽ സംസ്ഥാനങ്ങളെക്കാള്‍ മുന്നിട്ടുനിന്നിരുന്നു. ഹിമാചൽപ്രദേശ്‌, മണിപ്പൂർ, മേഘാലയ, ജമ്മു-കാശ്‌മീർ, സിക്കിം, ആന്തമാന്‍-നിക്കോബാർ, മിസോറാം, അരുണാചൽപ്രദേശ്‌ എന്നിവ. ച.കി.മീറ്ററിന്‌ 120-ൽ താഴെ മാത്രം ജനസാന്ദ്രതയുള്ളവയാണ്‌

പൊതുവേ നോക്കുമ്പോള്‍ ഇന്ത്യയിൽ സ്‌ത്രീകളെക്കാള്‍ സംഖ്യാബലമുള്ളത്‌ പുരുഷന്മാർക്കാണ്‌. ആയിരം പുരുഷന്മാർക്ക്‌ 933 സത്രീകള്‍ എന്ന തോതാണ്‌ 2001-ലെ സെന്‍സസ്‌ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്‌. കേരളം ഇതിനൊരപവാദമാണ്‌; ഈ സംസ്ഥാനത്തെ സ്‌ത്രീപുരുഷാനുപാതം 1058:1000 ആണ്‌. ജമ്മു-കാശ്‌മീർ, പഞ്ചാബ്‌, ഹരിയാന, ഉത്തർപ്രദേശ്‌, പ.ബംഗാള്‍, അസം, നാഗാലന്‍ഡ്‌ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സംഖ്യ സ്‌ത്രീകളുടേതിനെക്കാള്‍ നന്നെ കൂടുതലാണ്‌. എന്നാൽ തമിഴ്‌നാട്‌, ആന്ധ്രപ്രദേശ്‌, കർണാടക എന്നീ ദക്ഷിണസംസ്ഥാനങ്ങളിലും ഹിമാചൽപ്രദേശ്‌, മണിപ്പൂർ എന്നിവിടങ്ങളിലും സ്‌ത്രീ-പുരുഷാനുപാതം താരതമ്യേന കൂടുതലാണ്‌. 20-ാം ശ.-ത്തിന്റെ തുടക്കം മുതലേ ഇന്ത്യയിൽ സ്‌ത്രീ-അനുപാതം 1000-ൽ താഴെയായി തുടർന്നു പോന്നു. 1961-ൽ 972 ആയിരുന്നത്‌ ക്രമമായി കുറഞ്ഞ്‌ 1941-ൽ 945-ലെത്തി; 1991-ൽ സ്‌ത്രീ പുരുഷാനുപാതം 926 ആയിരുന്നു. ഭൂപ്രകൃതിയിൽ കേരളത്തോടും ഭരണപരമായി പോണ്ടിച്ചേരിയോടും ബന്ധപ്പെട്ടിട്ടുള്ള മാഹി(1148)യാണ്‌ സ്‌ത്രീ പുരുഷാനുപാതത്തിൽ ഏറ്റവും മുന്നിലുള്ള ജില്ല. കേരള(1058)ത്തിനെക്കാള്‍ കൂടിയ ലിംഗാനുപാത(Sex-ratio)മുള്ള മറ്റ്‌ എട്ടു ജില്ലകള്‍ കൂടി രാജ്യത്തെ വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലായി നിലവിലുണ്ട്‌.

ഭാരതത്തിലെ ജനങ്ങളിൽ 27.82% നഗരങ്ങളിൽ പാർക്കുന്നു. നഗരവാസികളുടെ ശതമാനക്കണക്ക്‌, മഹാരാഷ്‌ട്ര 31, തമിഴ്‌നാട്‌ 30, ഗുജറാത്ത്‌ 28, നാഗാലന്‍ഡ്‌ 10, ഒറീസ്സ 08, ഹിമാചൽ പ്രദേശ്‌ 07, എന്നിങ്ങനെ വ്യതിചലിച്ചുകാണുന്നു. 1971-ൽ നഗരാധിവാസങ്ങളുടെ എച്ചം 2,636 ആയിരുന്നു; 2001-ൽ ഇതിന്റെ ഇരട്ടിയോളമായി വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. മൊത്തമുള്ള 28.612 കോടി നഗരവാസികളിലെ 24.77%-വും ഇരുപതിനായിരത്തിലേറെ ജനസംഖ്യയുള്ള നഗരങ്ങളിലാണു വസിക്കുന്നത്‌; ഇവരിൽത്തന്നെ 17.32% ആളുകളും ഒരു ലക്ഷത്തിലേറെ ജനസംഖ്യയുള്ള വന്‍നഗരങ്ങളിൽ പാർക്കുന്നവരാണ്‌. 2001-ലെ കണക്കനുസരിച്ച്‌ ഇന്ത്യയിലെ പ്രയുതനഗരങ്ങളുടെ (Million City)എച്ചം 27 ആയിരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഗ്രറ്റർ മുംബൈ (119.78 ലക്ഷം) ഡൽഹി (98.79 ലക്ഷം) കൊൽക്കത്ത (45.73 ലക്ഷം), ചെന്നൈ (43.4 ലക്ഷം), ബാംഗ്ലൂർ (43.01 ലക്ഷം) ഹൈദരാബാദ്‌ (36.37 ലക്ഷം), അഹമ്മദാബാദ്‌ (35.20 ലക്ഷം) കാണ്‍പൂർ (25.51 ലക്ഷം) പൂണെ (25.38 ലക്ഷം) എന്നിവയാണ്‌ ജനസംഖ്യാപരമായി മുന്‍നിരയിൽ നില്‌ക്കുന്നത്‌. രാജ്യത്തിലെ ജനങ്ങളിൽ 7.13% പേരും 27 മഹാനഗരങ്ങളിൽ ഞെരുങ്ങിപ്പാർക്കുന്നുവെന്നാണ്‌ കണക്കുകള്‍ വ്യക്തമാക്കുന്നത്‌.

ജനനമരണനിരക്കുകള്‍ നഗരങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും വ്യത്യസ്‌തമായി കാണപ്പെടുന്നു; ജനനവും മരണവും നഗരങ്ങളിലേതിനെക്കാള്‍ കൂടിയതോതിലുണ്ടാവുന്നത്‌ ഗ്രാമങ്ങളിലാണ്‌. ഇന്ത്യയിലെ പൊതു ജനന നിരക്ക്‌ 25-ഉം മരണ നിരക്ക്‌ 8.1-ഉം ആണ്‌. ശിശുമരണത്തിന്റെ തോത്‌ ആയിരത്തിന്‌ 63 ആണ്‌. ഇന്ത്യയിലെ ജനങ്ങളുടെ ശരാശരി ജീവിതദൈർഘ്യം പുരുഷന്മാർക്ക്‌ 63.87, സ്‌ത്രീകള്‍ക്ക്‌ 66.91 എന്നീ ക്രമത്തിൽ വർധിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. രാജ്യത്തിലെ 11 % ജനങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന കേരളം, തമിഴ്‌നാട്‌, ഡൽഹി, ഗോവ, നാഗാലന്‍ഡ്‌, ആന്തമന്‍ നിക്കോബാർ, ചണ്ഡീഗഢ്‌, പോണ്ടിച്ചേരി എന്നിവിടങ്ങളിലെ മൊത്തത്തിലുള്ള ഗർഭധാരണ നിരക്ക്‌ (fertility rate) 2.1 % ആയി നിയന്ത്രിതമായിട്ടുണ്ട്‌. ആന്ധ്രപ്രദേശ്‌, കർണാടക, മഹാരാഷ്‌ട്ര, ഒറീസ്സ, പഞ്ചാബ്‌, പ. ബംഗാള്‍, ഹിമാചൽ പ്രദേശ്‌, അരുണാചൽപ്രദേശ്‌, മണിപ്പൂർ, സിക്കിം എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ലക്ഷദ്വീപ്‌, ദാമന്‍-ദിയൂ എന്നീ കേന്ദ്രഭരണ പ്രവിശ്യകളിലും നിയന്ത്രണ നടപടികള്‍ വിജയിക്കുന്നതിന്റെ സുചകമെന്നോണം, ഗർഭധാരണനിരക്ക്‌ 2.4 മുതൽ 2.8 വരെയായി കുറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്‌. എന്നാൽ, ഈ നിരക്ക്‌ 3 മുതൽ 4.7 വരെയായി തുടരുന്ന 8 സംസ്ഥാനങ്ങളും 4 കേന്ദ്രഭരണ പ്രവിശ്യകളും ഇനിയും ബാക്കി നില്‌ക്കുന്നു. ഇവയിൽ രാജ്യത്തെ 35.6% ജനങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ബിഹാർ, മധ്യപ്രദേശ്‌, രാജസ്ഥാന്‍, ഉത്തർപ്രദേശ്‌ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളും ഉള്‍ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

നാഷണൽ സാമ്പിള്‍ സർവേ പ്രകാരം, 2004-05 വർഷത്തിൽ, ഇന്ത്യയിൽ ഏതെങ്കിലും തൊഴിലിൽ ഏർപ്പെട്ടുപോന്നവരുടെ മൊത്തം സംഖ്യ 45.9 കോടി ആയിരുന്നു. ഇവരിൽ 2.6 കോടിമാത്രമാണ്‌ സംഘടിത തൊഴിലാളികള്‍. ശേഷിക്കുന്ന 43.3 കോടി അസംഘിടിത തൊഴിലാളികളിൽ 26.8 കോടി കാർഷിക വൃത്തികളിലും 2.6 കോടി നിർമാണ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വ്യവസായ സേവന മണ്ഡലങ്ങളിൽ പണിയെടുക്കുന്നവരിൽ 13.9 കോടിയും അസംഘടിത തൊഴിലാളികളാണ്‌ എന്ന സൂചനയാണ്‌ ഇതിൽ നിന്ന്‌ ലഭ്യമാകുന്നത്‌. 2001-ലെ സെന്‍സസ്‌ പ്രകാരം രാജ്യത്തിലെ വനിതകളിൽ 25.6 %, ഏതെങ്കിലും തൊഴിലിൽ ഏർപ്പെടുന്നവരാണ്‌. ഇതനുസരിച്ച്‌ രാജ്യത്ത്‌ തൊഴിലെടുക്കുന്നവരിൽ 12.722 കോടി സ്‌ത്രീകളുണ്ട്‌. ഇവരിൽ ഭൂരിപക്ഷവും ഗ്രാമമേഖലകളിലേതാണ്‌. ഇന്ത്യയിലെ സംഘടിത തൊഴിലാളികളിൽ 17.8% വനിതകളാണ്‌. നഗരത്തിലെ വനിതാ ജീവനക്കാരിൽ ബഹുഭൂരിപക്ഷവും സേവന രംഗത്താണുള്ളത്‌.

ഇന്ത്യയിലെ സാക്ഷരതാ നിലവാരത്തിൽ ക്രമമായ വർധനവാണുള്ളതെന്ന്‌ സെന്‍സസ്‌ കണക്കുകള്‍ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാജ്യത്തിലെ മൊത്തത്തിലുള്ള സാക്ഷരതാനിരക്ക്‌ 64.84 % ആണ്‌; പുരുഷന്മാരിലെ 75.26 % പേരും സ്‌ത്രീകളിലെ 53.67 % പേരും സാക്ഷരരാണ്‌. സാക്ഷരതയിൽ ഒന്നാംസ്ഥാനം നിലനിർത്തുന്നത്‌ കേരളം (90.86%) ആണ്‌; മിസോറാം (88.80%), ലക്ഷദ്വീപ്‌ (86.66%) എന്നിവിടങ്ങളാണ്‌ തൊട്ടുപിന്നിൽ. സാക്ഷരതാശതമാനത്തിൽ നന്നെ പിന്നാക്കം നില്‌ക്കുന്നത്‌ ബിഹാർ (47.00), ഝാർഖണ്ഡ്‌ (53.56), ജമ്മു-കാശ്‌മീർ (55.52) എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളാണ്‌. വനിതാ സാക്ഷരതയിലും ഒന്നാംസ്ഥാനം കേരള(87.72)ത്തിനാണ്‌. രാജ്യത്തിലെ ജില്ലകളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ സാക്ഷരത നേടിയിട്ടുള്ളത്‌ മിസോറാമിലെ അയ്‌സ്‌വാള്‍ (96.64) സെർച്ചിപ്പ്‌ (96.16) എന്നിവയാണ്‌; കോട്ടയം (95.90) മൂന്നാമതും മാഹി (95.78) നാലാമതും നില്‌ക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്യ്രാനന്തരകാലഘട്ടത്തിൽ ഇന്ത്യയിലെ സാക്ഷരത വെറും 18.33% ആയിരുന്നു.

നൂറുക്കണക്കിനു ജനവർഗങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ഭാരതത്തിൽ വളരെ സങ്കീർണമായ ജാതിവ്യവസ്ഥ നിലനിന്നിരുന്നു; ഈ സാമൂഹിക ദുരവസ്ഥയ്‌ക്ക്‌ ഇനിയും അറുതിവന്നിട്ടില്ല. രാജ്യത്തിലെ 95.9% ജനങ്ങളും ഭരണഘടനയിലൂടെ അംഗീകാരം സിദ്ധിച്ചിട്ടുള്ള 22 ഭാഷകളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊന്ന്‌ കൈ കാര്യം ചെയ്യുന്നവരാണ്‌. രാഷ്‌ട്രഭാഷയായ ഹിന്ദിയുടെ ഉപയോഗം ഏറെക്കുറെ സാർവത്രികമായി കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എന്നിരിക്കിലും രാജ്യത്തിലെ പിന്നോക്കമേഖലകളിൽ നിരവധി പ്രാദേശിക ഭാഷകള്‍ പ്രചാരത്തിൽ തുടരുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ ജനങ്ങളിൽ 8.2 % വിഭിന്ന ആദിവാസി സമൂഹങ്ങളെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന പട്ടിക വർഗക്കാരാണ്‌; പട്ടികജാതിക്കാരുടെ സംഖ്യ 16.3 ശ.മാ.-മാണ്‌. ഇവരിൽ നല്ലൊരു പങ്കിനെയും സംസ്‌കാരത്തിന്റെ മുഖ്യധാരയിൽ എത്തിക്കുന്നതിൽ സ്വാതന്ത്യ്രാനന്തര ഭാരതത്തിന്‌ ഭാഗികവിജയമേ നേടാനായിട്ടുള്ളൂ. ഭാഷയിലും വേഷവിധാനങ്ങളിലും ആചാരാനുഷ്‌ഠാനങ്ങളിലുമുള്ള വൈവിധ്യം ഭാരതത്തിന്റെ മുഖമുദ്രയായ "നാനാത്വത്തിലെ ഏകത്വ'ത്തിന്റെ ഉത്തമ നിദർശനമായി തുടരുന്നു. ഹൈന്ദവ ഭൂരിപക്ഷമുള്ള രാജ്യമാണ്‌ ഇന്ത്യ. ന്യൂനപക്ഷ മതവിശ്വാസികളിൽ മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ക്കാണ്‌ സംഖ്യാബലം (13.44%); ക്രിസ്‌ത്യാനികള്‍ (2.33%), സിക്കുകാർ (1.84%), ബൗദ്ധർ (0.68%), ജൈനർ (0.38%) മറ്റുള്ളവർ (0.65%) എന്നിങ്ങനെയാണ്‌ വിഭിന്ന മതവിശ്വാസികളുടെ വിതരണ ക്രമം. പ്രത്യേകമത വിഭാഗങ്ങളിലൊന്നുംപ്പെടാത്തവരും (ആദിവാസികളിലെയും പട്ടിക ജാതികളിലെ വലിയൊരു വിഭാഗം ഉള്‍പ്പെടെ) വലിയൊരു ശതമാനം വരും.

ജനവർഗങ്ങള്‍

പുരാതനശിലായുഗം മുതല്‌കേ ഇന്ത്യയിൽ ജനവാസമുണ്ടായിരുന്നതിന്‌ പ്രാക്കാല പഠനങ്ങള്‍ തെളിവുനല്‌കുന്നു. ഉത്തരപൂർവദേശങ്ങളിൽനിന്നു ലഭിച്ചിട്ടുള്ള പ്രാകൃതശിലായുധങ്ങള്‍ അഞ്ചുലക്ഷം വർഷം മുമ്പ്‌ ചൈന, മ്യാന്മാർ, മലയ, ജാവ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ആദിമമനുഷ്യന്‍ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ആയുധങ്ങളുമായി രൂപസാമ്യമുള്ളവയാണ്‌. ദക്ഷിണപശ്ചിമഭാഗങ്ങളിൽനിന്നു കിട്ടിയ ശിലായുധങ്ങള്‍ക്ക്‌ യൂറോപ്പ്‌, സമീപപൂർവപ്രദേശം, ആഫ്രിക്ക എന്നിവിടങ്ങളിലെ പുരാതനായുധങ്ങളുമായാണ്‌ സാദൃശ്യം. ഇവയ്‌ക്കു പുറമേ മധ്യനവീനശിലായുഗങ്ങളിലെ ആയുധങ്ങളും കണ്ടു കിട്ടിയിട്ടുണ്ട്‌. എന്നാൽ ഈ ശിലായുഗങ്ങളെ കാലാനുക്രമമായി തരംതിരിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ പില്‌ക്കാലത്ത്‌ (ബി.സി. 2500-1500) മോഹന്‍ജൊദരോയിലും ഹരപ്പയിലും വികസിച്ചുനിന്ന സിന്ധുതടനാഗരീകത വളർത്തിയെടുത്ത ജനപദങ്ങളെ കൃത്യമായി നിർണയിക്കാന്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. മധ്യേഷ്യയിൽനിന്നുവന്ന ആര്യന്മാരുടെ അധിനിവേശത്തോടെ സിന്ധുതടസംസ്‌കാരം അപ്രത്യക്ഷമായി. അതോടെ വിവിധ ജനവർഗങ്ങള്‍ തമ്മിൽ സങ്കലനം ആരംഭിക്കുകയും അത്‌ പില്‌ക്കാലത്ത്‌ കൂടുതൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണമാവുകയും ചെയ്‌തു.

ഗോണ്ടി വർഗത്തിൽപ്പെട്ട ആദിവാസികള്‍

ഇന്ത്യയിലെ ആധുനിക ജനസംഖ്യയിൽ കുറഞ്ഞും ഏറിയും കടന്നുകൂടിയിട്ടുള്ള ആറ്‌ നരവർഗപ്രഭവങ്ങളെക്കിറിച്ച്‌ ബിരിജാശങ്കർഗുഹ എന്ന നരവംശശാസ്‌ത്രജ്ഞന്‍ വ്യവച്ഛേദിച്ച്‌ നിർണയിച്ചിട്ടുണ്ട്‌ (Racial Elements in the population 1945);

(1) നീണ്ട തല, ഇത്തരം പൊക്കം, സ്ഥൂലമോ കൃശമോ അല്ലാത്ത ശരീരം, ഇരുണ്ടനിറം, ചുരുണ്ട മുടി എന്നീ ലക്ഷണങ്ങളുള്ള മെഡിറ്ററേനിയന്‍ വർഗം. മധ്യധരണ്യാഴിപ്രദേശങ്ങളിൽനിന്ന്‌ സിന്ധുതടസംസ്‌കാരകാലത്തിനുമുമ്പ്‌ ഇന്ത്യയിൽകടന്ന്‌ ക്രമേണ ദക്ഷിണാഭിമുഖമായി പ്രയാണംചെയ്‌ത്‌ ഉപദ്വീപഭാഗങ്ങളിൽ അധിവാസമുറപ്പിച്ച ദ്രവിഡജനവിഭാഗങ്ങള്‍ എന്നീ ജനവർഗങ്ങളിലുള്‍പ്പെടുന്നുവെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. (2) ഗുജറാത്ത്‌-മഹാരാഷ്‌ട്രാ മേഖലകളിലെ വീതിയുള്ള തലയും അല്‌പം ഊതനിറംകലർന്ന തൊലിയും ഉന്തിനില്‌ക്കുന്ന മൂക്കും രോമബഹുലമായ ശരീരഭാഗങ്ങളുമുള്ള ജനവർഗം ആൽപൈനുകളും (Alpines) ദെിനാരിക്കുകളും (Dinarics)ആർമനോയിഡുകളും (Armenoids) കലർന്ന ഒരു സങ്കരമാണ്‌; അറേബ്യന്‍ പ്രദേശങ്ങളിലെ, പൃഥുലക പാലന്മാരായി (Brachycephalic)വർഗീകരിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ജനവർഗം ബംഗാള്‍, ഒറീസ തുടങ്ങിയ ഭൂഭാഗങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, കർണാടക-തമിഴ്‌നാട്‌ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ചിന്നിച്ചിതറി കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്‌. ഇവരോട്‌ അകന്ന ബന്ധമുള്ളവരാണ്‌ സിറിയന്മാരോടും ആർമീനിയന്മാരോടും സാജാത്യമുള്ള മഹാരാഷ്‌ട്രയിലെ പാഴ്‌സികള്‍. (3) നോർഡിക്‌ (Nordic)പ്രഭവന്മാരെന്ന്‌ വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ദീർഘകപാലന്മാരായ ഒരു വർഗത്തെ പശ്ചിമോത്തരപ്രദേശങ്ങളിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ആദ്യംപറഞ്ഞ രണ്ടുവിഭാഗക്കാരെയുംപോലെ ഇവരും ബെബർചുരം കടന്ന്‌ ചരിത്രാതീതകാലത്തെന്നോ ഇന്ത്യയിൽ വന്നതാകാം. പൊക്കമുള്ള ദേഹം, നീണ്ടമുഖവും നീണ്ടമൂക്കും, ഇരുണ്ടതല്ലാത്ത നിറം എന്നിവയാണ്‌ ഇവരുടെ സവിശേഷതകള്‍. (4) വടക്കും കിഴക്കും ഉള്ള അതിർത്തിപ്രാന്തങ്ങളിലെ ജനവർഗങ്ങള്‍ മംഗൊളോയിഡുകളാണ്‌. ഇവർക്ക്‌ അല്‌പം ഊതനിറമാണ്‌. മിതമായ ഉയരവും ചെറിയ മുഖവും ഉന്തിനില്‌ക്കുന്ന താടിയെല്ലുകളുമുള്ള ഇവർക്ക്‌ മുഖത്തും ശരീരഭാഗങ്ങളിലും രോമം കുറവാണ്‌. (5) ആന്‍ഡമാന്‍ ദ്വീപസമുഹങ്ങളിലെ നീഗ്രിറ്റൊവർഗക്കാരാണ്‌ ഇനിയൊന്ന്‌. ഇവർ ഉയരം കുറഞ്ഞവരും അല്‌പകേശന്മാരുമാണ്‌. (6) പശ്ചിമ മധ്യഭാരത പ്രദേശങ്ങളിലും കുറെയൊക്കെ ദക്ഷിണേന്ത്യന്‍ പർവതഭൂമികളിലും കാണുന്ന ഗിരിവർഗജനവിഭാഗങ്ങളാണ്‌ മറ്റൊരു പ്രധാനവർഗം. നീണ്ട തലയും പരന്ന മൂക്കും കറുത്തനിറവുമുള്ള ഇവർക്ക്‌ ഉയരം കുറവാണ്‌. ആസ്റ്റ്രലിയന്‍ ആദിവാസിവർഗക്കാരുമായി ഇവർക്കുള്ള സാജാത്യത്തെ ആസ്‌പദമാക്കി ഇവരെ പ്രാട്ടോ ആസ്റ്റ്രലോയ്‌ഡ്‌ വർഗമെന്ന്‌ വിളിക്കുന്നു.

സാകല്യേനയുള്ള ആധുനികഭാരതീയ ജനസമൂഹം വളരെ സങ്കീർണമാണെന്നും അവഗണിക്കാന്‍ പാടില്ലാത്ത പ്രാദേശികവിപരിണാമങ്ങള്‍ ജനങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെന്നും അല്‌പംകൂടി സാമാന്യവത്‌കരിച്ചു പറഞ്ഞാൽ ഒരേ ജനവർഗത്തിന്റെ അടിത്തട്ടുകളിലും മുകള്‍ത്തട്ടുകളിലും ഉള്ള ആളുകളിൽത്തന്നെ സാരമായ വർഗവ്യതിയാനങ്ങള്‍ കാണാന്‍ കഴിയുമെന്നും ജനവർഗ വിശകലനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. നരവംശശശാസ്‌ത്രജ്ഞന്മാർക്ക്‌ പുറമേ ജൈവരസതന്ത്രജ്ഞന്മാർ രക്തഗ്രൂപ്പുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ചില വർഗീകരണങ്ങള്‍ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. എന്നാൽ ഈ പ്രക്രിയകള്‍ക്ക്‌ സർവസമ്മതമായ ഒരു വർഗവിഭജനപദ്ധതി ആവിഷ്‌കരിക്കാനായിയെന്ന്‌ പറയാവതല്ല. എച്ചിയാലൊടുങ്ങാത്ത ഗിരിവർഗവിഭാഗങ്ങളും അവയുടെ അവാന്തരശാഖകളും മറ്റും ഒരു വർഗീകരണസമീപനത്തിനും ഇതുവരെ വഴങ്ങിയിട്ടില്ല. ഉദാഹരണമായി ബിഹാറിലും ഒറീസയിലും മധ്യപ്രദേശിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന സന്താള്‍വർഗക്കാരുടെ അധിവാസങ്ങള്‍ ബംഗാളിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും കാണാനുണ്ട്‌. ജനസംഖ്യാവിതരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങള്‍ക്ക്‌ ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള ഒരു ഏകതാനത സാർവത്രികമായി ഉണ്ടാക്കാന്‍ കഴിയാത്തിടത്തോളംകാലം ഭാരതീയ ജനവർഗങ്ങളുടെ നരവംശശാസ്‌ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള വിഭജനം ദുഷ്‌ കരമായിത്തുടരുകയേ ഉള്ളൂ എന്നാണ്‌ ഈ ശിക്ഷണത്തിൽ ഗവേഷണപഠനങ്ങള്‍ നടത്തിയിട്ടുള്ളവരുടെ പൊതുനിഗമനം.

ഭാഷയും സാഹിത്യവും

ഇന്ത്യയിൽ 179 ഭാഷകളും 544 ഭാഷാഭേദങ്ങളും ഉള്ളതായി ജോർജ്‌ ഗ്രീയേഴ്‌സണ്‍ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ഇവയെ നാല്‌ ഗോത്രങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു: ദ്രാവിഡ, ആര്യദ്രാവിഡഗോത്രങ്ങളാണ്‌ പ്രധാനപ്പെട്ടവ. ആസ്റ്റ്രിക്‌-സിനോതിബത്തന്‍ ഭാഷകള്‍ ചെറിയൊരു ശതമാനം ജനങ്ങളിൽ മാത്രമായി ഒതുങ്ങിനില്‌ക്കുന്നു. ഹിമാലയസാനുക്കളിൽ അങ്ങിങ്ങു പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്ന 116-ഓളം ഗിരിഭാഷകള്‍ സിനോതിബത്തന്‍ ഗോത്രത്തിൽപ്പെടുന്നവയാണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. ആര്യദ്രാവിഡഗോത്രങ്ങളിൽ ഉള്‍പ്പെടാത്ത സ്വതന്ത്രഭാഷകളാണ്‌ സാന്താളി, മുണ്ഡാരി, മണിപ്പുരി, ഖാസി, ഗോണ്ഡി തുടങ്ങിയവയെന്ന്‌ ഒരു വാദവുമുണ്ട്‌. ഇന്ത്യന്‍ ജനതയുടെയും അവരുടെ സംസ്‌കാരത്തിന്റെയും വികാസപരിണാമങ്ങളിൽ വിവിധ ഭാഷാവർഗങ്ങളുടെ സങ്കരം ദൃശ്യമാണ്‌. വിവിധ ഭാഷകള്‍ പരസ്‌പരം സ്വാധീനിച്ചിരുന്നു, മൂവായിരം വർഷങ്ങളോളം ഈ പ്രക്രിയ ശക്തമായി തുടർന്നുപോന്നു. തത്‌ഫലമായി ഈ ഭാഷകള്‍ക്കു പൊതുവായ ഒരു ഭാരതീയത്വം കൈവരികയും ചെയ്‌തിട്ടുണ്ട്‌.

ആര്യഭാഷകള്‍ കഴിഞ്ഞാൽ ആദ്യമായി സാഹിത്യവികാസം സിദ്ധച്ചതു ദ്രാവിഡഭാഷകള്‍ക്കാണ്‌. മറ്റു ഭാഷകള്‍ പിന്നെയും ഏറെക്കാലത്തേക്ക്‌ ലിഖിതസാഹിത്യമില്ലാതെ തുടർന്നു. സംസ്‌കൃതത്തിനും ആധുനിക ആര്യഭാഷകള്‍ക്കും ഇടയിൽനില്‌ക്കുന്ന മധ്യ ഇന്തോ-ആര്യന്‍ഭാഷാഭേദങ്ങള്‍ എല്ലാംതന്നെ പ്രാകൃതമെന്നും അപഭ്രംശമെന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷാഭേദങ്ങളിൽപ്പെടുന്നു. പുരാതനകാലം മുതൽ എ.ഡി. ഒന്നാംശതകം വരെ ശാസനങ്ങള്‍ പ്രാകൃതത്തിലാണ്‌ എഴുതപ്പെട്ടിരുന്നത്‌. ഇവയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടവ അശോകന്റെ മുപ്പതോളം ശാസനങ്ങളാണ്‌. കാലനിർണയനം ചെയ്യപ്പെട്ട ആദ്യത്തെ ഭാരതീയസാഹിത്യരേഖകളാണിവ. പുരാതനകാലം മുതൽ സംസ്‌കൃതനാടകകാരന്മാർ തങ്ങളുടെ കൃതികളിൽ പ്രാകൃതത്തിന്റെ വിവിധഭേദങ്ങള്‍ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതായി കാണാം. എന്നാൽ ഈ ഭാഷാ ഭേദങ്ങള്‍ ജനജീവിതത്തെയോ ഭാഷയുടെ സാമൂഹികസ്ഥാനത്തെയോ പ്രതിഫലിപ്പിച്ചിരുന്നില്ല. പ്രാകൃതത്തിൽ മാത്രമായി രചിക്കപ്പെട്ട ചില നാടകങ്ങളും ഇല്ലാതില്ല. ഇവയിൽ രാജശേഖരന്റെ കർപ്പൂരമഞ്‌ജരി (എ.ഡി. 900) ആണ്‌ മുന്നിട്ടുനില്‌ക്കുന്നത്‌.

പ്രാകൃതത്തിൽ മഹാകാവ്യങ്ങളും ആഖ്യാനകവിതകളും രചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതിന്റെ തെളിവുകളാണ്‌ ഗുണാഢ്യന്റെ ബൃഹദ്‌കഥയും പ്രവരസേനന്റെ സേതുബന്ധനവും മറ്റും. പ്രാകൃതത്തിന്റെ ഒരു വകഭേദമായ അപഭ്രംശത്തിൽ ഭാഷാപരമായ ചില പ്രത്യേകതകള്‍ ഉള്ളതിനാൽ അതിനെ പ്രത്യേകമായി പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്‌. അശ്വഘോഷന്റെ സാരിപുത്രപ്രകരണം എന്ന നാടകത്തിലാണ്‌ അപഭ്രംശം ആദ്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതെന്ന്‌ പണ്ഡിതന്മാർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. ഭാസന്റെ പഞ്ചരാത്രത്തിൽ (എ.ഡി. മൂന്നാം ശതകം) അപഭ്രംശരൂപങ്ങള്‍ കാണാന്‍ കഴിയും. അതുപോലെ വിശാഖദത്തന്റെ മുദ്രാരാക്ഷസത്തിലുമുണ്ട്‌ അപഭ്രംശത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങള്‍. കാളിദാസന്റെ വിക്രമോർവശീയത്തിൽ അപഭ്രംശത്തിലുള്ള 16 ശ്ലോകങ്ങള്‍ ഉണ്ട്‌.

മതം, നീതിശാസ്‌ത്രം, സന്‍മാർഗം തുടങ്ങിയവ പ്രതിപാദിക്കുന്ന പല കഥാകാവ്യങ്ങളും അപഭ്രംശത്തിലുണ്ട്‌. ജൈനമതാചാര്യന്മാരുടെ ജീവിതം ചിത്രീകരിക്കുന്ന ആഖ്യാനകാവ്യങ്ങളും വിരളമല്ല. ജൈനേതരസാഹിത്യങ്ങളിൽ വിദ്യാപതിയുടെ കീർത്തിലത (14-ാം ശ.) ആണ്‌ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നത്‌.

അപഭ്രംശത്തിൽനിന്നാണ്‌ ആധുനിക ഇന്തോ-ആര്യന്‍ ഭാഷകള്‍ ഉരുത്തിരിഞ്ഞുയർന്നത്‌. അവയിൽ അസമിയ, ബംഗാളി, ഗുജറാത്തി, ഹിന്ദി, കാശ്‌മീരി, മറാഠി, ഒറിയ, പഞ്ചാബി, സിന്ധി, ഉർദു, നേപ്പാളി എന്നിവയ്‌ക്കാണ്‌ പ്രാമുഖ്യം. (നോ: ഇന്തോ-ആര്യന്‍ ഭാഷകള്‍).

ദ്രാവിഡഭാഷകള്‍. ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷകളാണ്‌ പൊതുവിൽ ദ്രാവിഡഭാഷകള്‍ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്‌. ഇവയിൽ തമിഴ്‌, തെലുഗു, കന്നട, മലയാളം എന്നിവയാണ്‌ പ്രധാനപ്പെട്ടവ. ഈ ഓരോന്നിനും സ്വന്തമായ ലിപിയും സമ്പന്നമായ സാഹിത്യപാരമ്പര്യവുമുണ്ട്‌. മറ്റൊരു ദ്രാവിഡഭാഷയായ തുളുവിന്‌ സ്വന്തമായ ലിപിയില്ല. മലയാളലിപി മുമ്പ്‌ തുളുവിന്റേതുകൂടിയായിരുന്നു. ഇപ്പോള്‍ തുളുവിനു കന്നട ലിപിയാണ്‌ ഉപയോഗിച്ചുപോരുന്നത്‌.

ദ്രാവിഡഭാഷകളിൽ ഏറ്റവും പുരാതനമായ ഭാഷ തമിഴാണ്‌. ഉദ്ദേശം 20 നൂറ്റാണ്ടുകള്‍ക്കുമുമ്പ്‌ തമിഴ്‌ ദക്ഷിണേന്ത്യയുടെ മൊത്തം ഭാഷയായിരുന്നു എന്ന്‌ അഭ്യൂഹിക്കപ്പെടുന്നു. അന്നുമുതൽ ധാരമുറിയാതെ തുടർന്നുപോന്നതാണ്‌ തമിഴ്‌ സാഹിത്യപാരമ്പര്യം. സംഘകാലം മുതലാണ്‌ ഇത്‌ ആരംഭിക്കുന്നത്‌. തെലുഗുവും കന്നടയും ആദ്യകാലത്ത്‌ ഏറെക്കുറെ സദൃശമായിരുന്നു. ആദ്യം തെലുഗുവും പിന്നീട്‌ കന്നടയും തമിഴിൽനിന്നു പിരിഞ്ഞു എന്ന്‌ കന്നഡിന്‍ പറയുന്നു. 11-ാം ശ.-ത്തിൽ നന്നയ്യയുടെ മഹാഭാരതവിവർത്തനത്തോടുകൂടിയാണ്‌ തെലുഗു സാഹിത്യം ആവിർഭവിച്ചതെന്ന്‌ പറയാം. സമ്പന്നമായ ഒരു സാഹിത്യം ആധുനിക തെലുഗിന്‌ സ്വായത്തമായിരിക്കുന്നു. കന്നടയിൽ ക്രിസ്‌തുവർഷത്തിന്റെ ആദ്യശതകങ്ങള്‍ വരെ സാഹിത്യകൃതികളൊന്നും തന്നെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എ.ഡി. 450-ലെ ചില കന്നട ശാസനങ്ങള്‍ കണ്ടുകിട്ടിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അവ സാഹിത്യവിഭാഗത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടുന്നവയല്ല. ഒന്‍പതാം ശ. മുതല്‌ക്കാണ്‌ കന്നട സാഹിത്യം രൂപപ്പെട്ടുവന്നത്‌. പമ്പ (എ.ഡി. 10-ാം ശ.) ആണ്‌ കന്നട കവിതയുടെ പിതാവ്‌. കേരളം എട്ടാം ശ. മുതൽ ഭാഷാപരമായി വേർപിരിഞ്ഞതിന്റെ ഫലമായാണ്‌ മലയാളം എന്ന ഭാഷ രൂപപ്പെട്ടത്‌. ദ്രാവിഡഗോത്രത്തിൽ ഏറ്റവുമൊടുവിൽ വികാസമാർജിച്ച ഭാഷയാണ്‌ മലയാളം. തമിഴിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ വളർന്നുവന്ന മലയാളം പില്‌ക്കാലത്ത്‌ സംസ്‌കൃതവുമായി ഏറെ ബന്ധപ്പെട്ടു. ആധുനിക മലയാളം സാഹിത്യസമ്പന്നമാണ്‌.

ഭാഷാശാസ്‌ത്രപഠനം. ആധുനികരീതിയിലുള്ള ഭാഷാശാസ്‌ത്രപഠനം ഇന്ത്യയിൽ ആരംഭിച്ചത്‌ 18-ാം ശ.-ത്തിന്റെ അവസാനദശകങ്ങളിലാണ്‌; അതിനുനേതൃത്വം വഹിച്ചതാകട്ടെ യൂറോപ്യന്മാരായ ഏതാനും പണ്ഡിതരായിരുന്നു. 1784-ൽ വില്യം ജോണ്‍സ്‌ കൊൽക്കത്ത കേന്ദ്രമാക്കി ഏഷ്യാറ്റിക്‌ സൊസൈറ്റി എന്ന സ്ഥാപനം ആരംഭിച്ചതോടെ പൗരസ്‌ത്യഭാഷാപഠനം അതിന്റെ മുഖ്യ ലക്ഷ്യങ്ങളിലൊന്നായിത്തീർന്നു. ജോണ്‍സിനെപ്പോലെ (1746-94) ഈ വിജ്ഞാനശാഖയുടെ വികാസത്തിനുവേണ്ടി യത്‌നിച്ചവരാണ്‌ ചാള്‍സ്‌ വിൽകിന്‍സ്‌ (1750-1836), ഹെന്‌റി കോള്‍ബ്രൂക്ക്‌ (1765-1837) എന്നിവർ. സംസ്‌കൃതം, ഗ്രീക്‌, ലത്തീന്‍, ഐറേനിയന്‍, ജർമാനിക്‌, കെൽറ്റിക്‌ എന്നീ ഭാഷകളുടെ ഗോത്രപരമായ സാജാത്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നതിനും താരതമ്യ ഭാഷാശാസ്‌ത്രപഠനത്തിനും ആധുനിക ഗവേഷണസിദ്ധാന്തങ്ങള്‍ക്കും ഈ പണ്ഡിതന്മാർ തുടക്കം കുറിച്ചു. വില്യം ജോണ്‍സ്‌ ശാകുന്തളം, മനുസ്‌മൃതി എന്നിവയും ചാള്‍സ്‌ വിൽകിന്‍സ്‌ ഭഗവദ്‌ഗീതയും ഇംഗ്ലീഷിലേക്കു വിവർത്തനം ചെയ്‌തു. കോള്‍ബ്രൂക്ക്‌ 1805-ൽ കൊൽക്കത്തയിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച സംസ്‌കൃതവ്യാകരണം (ഇംഗ്ലീഷ്‌) ആണ്‌ ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിൽ വിദേശഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ കൃതി.

19-ാം ശ.-ത്തിന്റെ ആദ്യദശകങ്ങളിൽ സെറാംപൂരിലെ (ബംഗാള്‍) ബാപ്‌ടിസ്റ്റ്‌മിഷനറി ആയ വില്യംകാരി ചില ഭാരതീയ പണ്ഡിതന്മാരുടെ സഹായത്തോടുകൂടി ഉത്തരേന്ത്യന്‍ഭാഷകള്‍ സംസ്‌കൃതജന്യങ്ങളാണെന്നു സ്ഥാപിക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചു. 1856-ൽ റോബർട്ട്‌ കാള്‍ഡ്‌വെൽ തെന്നിന്ത്യന്‍ ഭാഷകളുടെ ഗോത്രത്തിന്‌ ദ്രാവിഡം എന്ന സംജ്ഞനല്‌കി. ഏതാണ്ടിതേകാലയളവിൽ മാക്‌സ്‌മുള്ളർ മുണ്ഡാഗോത്രമെന്ന പുതിയൊരു ഭാഷാകുടുംബത്തെ കണ്ടെത്തി. ഇന്ത്യയിൽ സിനോ-തിബത്തന്‍ എന്നൊരു ഭാഷാഗോത്രം കൂടിയുണ്ടെന്ന്‌ ബ്രിയാന്‍ ഹോഡ്‌ജ്‌സണ്‍ എന്ന ഗവേഷകന്‍ സമർഥിച്ചു. ഖാസി-മോണ്‍ഖെർ ഗോത്രവും മുണ്ഡാ (അഥവാ കോള്‍) വംശവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെപ്പറ്റി സി.ജെ. എഫ്‌.എസ്‌. ഫോർബ്‌സ്‌ പഠനം നടത്തിയതും ഏതാണ്ടിക്കാലത്താണ്‌.

19-ാം ശ.-ത്തിന്റെ മധ്യദശകങ്ങളിൽ, ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷകളുടെ വംശബന്ധങ്ങള്‍ നിർണയിക്കുന്നതിൽ യൂറോപ്യന്മാരായ ശബ്‌ദഗമശാസ്‌ത്രജ്ഞന്മാർ വിജയം വരിച്ചു. ഭാഷാഗോത്രങ്ങളെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തി അവർ നടത്തിയ വർഗീകരണം ഇങ്ങനെയാണ്‌:

(i) ആര്യന്‍ (ഇന്തോ-ആര്യന്‍); (ii) ദ്രാവിഡം; (iii) ആസ്റ്റ്രിക്‌ ഗോത്രത്തിൽപ്പെട്ട ആസ്റ്റ്രാ-ഏഷ്യാറ്റിക്‌ തായ്‌വഴിയിലെ മുണ്ഡാ അഥവാ കോള്‍ ഭാഷകള്‍. (iv) സിനോ-തിബത്തന്‍ (തിബത്തോ-ചൈനീസ്‌). ഈ ഗോത്രവിഭജനത്തിന്റെ കർത്താക്കളായി അറിയപ്പെടുന്നത്‌ എഴ്‌സ്‌കൈന്‍ പെരി, ആർ.എ.എസ്‌. സ്റ്റീവന്‍സണ്‍ എന്നിവരാണ്‌. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്‌. ജോണ്‍ബീമ്‌സ്‌ ഭാരതീയശബ്‌ദശാസ്‌ത്രം (Outlines of Indian philology)രചിച്ചത്‌. തുടർന്ന്‌ ഭാഷാസാഹിത്യ ചരിത്രങ്ങളായും ശബ്‌ദശാസ്‌ത്ര നിബന്ധങ്ങളായും ഒട്ടേറെ കൃതികള്‍ പ്രസിദ്ധീകൃതങ്ങളായി.

അംഗീകൃതഭാഷകള്‍. ഇന്ത്യന്‍ ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം പട്ടികയിൽ 22 ഭാഷകള്‍ക്ക്‌ ഔദ്യോഗികാംഗീകാരം നല്‌കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌: അസമിയ, ബംഗാളി, ഗുജറാത്തി, ഹിന്ദി, കർണാടകം, കാശ്‌മീരി, മലയാളം, മറാത്തി, ഒറിയ, പഞ്ചാബി, സംസ്‌കൃതം, തമിഴ്‌, തെലുങ്ക്‌, ഉർദു, കൊങ്കണി, മണിപ്പൂരി, നേപ്പാളി, സിന്ധി, ബോഡോ, ഡോഗ്രി, മൈഥിലി, സന്താവി. ഇന്ത്യയുടെ ഔദ്യോഗികഭാഷയായി ഹിന്ദിയോടൊപ്പം ഇംഗ്ലീഷിനും സ്ഥാനം കല്‌പിച്ചിരിക്കുന്നു. സംസ്‌കൃതം ഇന്നു സംസാരിക്കപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിലും ഇന്ത്യയിൽ അതിന്റെ പ്രാധാന്യം നിലനില്‌ക്കുന്നുണ്ട്‌. ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാംപട്ടികയിൽ തുടക്കത്തിൽ ഉള്‍പ്പെടാത്ത ചില ഭാഷകള്‍കൂടി ഔദ്യോഗികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടണമെന്ന്‌ പ്രസക്ത ഭാഷക്കാർ വാദിച്ചുവന്നു; ഉദാഹരണമായി സിന്ധി ഭാഷ. അഭയാർഥികളായി വന്ന 7 ലക്ഷത്തോളം പേർ സംസാരിച്ചിരുന്ന ഭാഷയാണിത്‌. ഈ വാദങ്ങള്‍ അംഗീകരിച്ച്‌ ഭരണഘടനാഭേദഗതികളിലൂടെ എട്ടുഭാഷകള്‍ കൂടി ഉള്‍പ്പെടുത്തപ്പെട്ടതോടെയാണ്‌ ഷെഡ്യൂള്‍ ചെയ്യപ്പെട്ടവ 22 ആയത്‌. ഭാഷാസാഹിത്യങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചുള്ള കൂടുതൽ വിവരങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷാഗോത്രങ്ങള്‍, വ്യത്യസ്‌തഭാഷകള്‍, ഓരോ വികസിതഭാരതീയ ഭാഷയിലെയും സാഹിത്യങ്ങള്‍, ഇന്തോ-ആംഗ്ലിയന്‍ സാഹിത്യം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രത്യേക ലേഖനങ്ങളിൽ ഉള്‍പ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.

മതം

വിവിധ മതങ്ങളുടെയും മതസഹിഷ്‌ണുതയുടെയും നാടാണ്‌ ഇന്ത്യ. ഇവിടെ ഹിന്ദുമതം, ബുദ്ധമതം, ജൈനമതം, സിക്കുമതം, ക്രിസ്‌തുമതം, ഇസ്‌ലാംമതം, സരതൂഷ്‌ട്രമതം, യഹൂദമതം എന്നിവ വളരെക്കാലമായി പ്രാബല്യത്തിലിരിക്കുന്നു. ഒരു മതത്തിന്റെയും ഭാഗമാകാന്‍ ആഗ്രഹിക്കാത്തവരും ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌.

ഹിന്ദുമതം. ജനസംഖ്യയുടെയും പ്രാചീനതയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഹിന്ദുമതത്തിനാണ്‌ പ്രാമുഖ്യം കൈവന്നിട്ടുള്ളത്‌. ഇന്ത്യയിലെ പ്രാചീനഗ്രന്ഥങ്ങളായ വേദങ്ങളിലോ പുരാണേതിഹാസങ്ങളിലോ ഹിന്ദുശബ്‌ദം പ്രയോഗിച്ചു കാണുന്നില്ല. ഹിന്ദുമതം സനാതനമതം എന്ന്‌ മറ്റൊരുപേരിൽ വ്യവഹരിക്കപ്പെട്ടു തുടങ്ങുന്നതുപോലും ആധുനികകാലത്തു മാത്രമാണ്‌. വേദങ്ങള്‍ അനാദികള്‍ അഥവാ സനാതനങ്ങളാണ്‌ എന്ന വിശ്വാസമുള്ളതുകൊണ്ടാണ്‌ പാരമ്പര്യാഭിമാനസൂചകമായ ഈ വ്യവഹാരം ആരംഭിച്ചത്‌. വ്യാപ്‌തികൊണ്ടും വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അവസ്ഥാവിശേഷംകൊണ്ടും ഹിന്ദുമതത്തിന്‌ ശരിയായ ഒരു നിർവചനം ഇന്നും സാധ്യമല്ലാതെയാണിരിക്കുന്നത്‌. എല്ലാവരും സാമാന്യമായി അംഗീകരിച്ചിട്ടുള്ള ഒരു പൊതുവിശ്വാസസംഹിതയോ ഒരു പൊതു ആചാരസംഹിതയോ ഒരു പൊതു ആരാധനാസമ്പ്രദായമോ, ക്രിസ്‌തുമതത്തിനും ഇസ്‌ലാം മതത്തിനും മറ്റും ഉള്ളതുപോലെ ഹിന്ദുമതത്തിന്‌ ഇല്ലെന്നുള്ളതാണ്‌ വാസ്‌തവം. ഹിന്ദുമതത്തെ ഒരു മതം എന്നു പറയുന്നതിനെക്കാള്‍ പ്രായേണ ഒരേ ദേവതാഗണത്താൽ ബദ്ധമായ സമ്മിശ്രവിശ്വാസങ്ങളുടെ സമുദായം എന്നു വിവിക്ഷിക്കുന്നതായിരിക്കും കൂടുതൽ ശരി. രണ്ടഗ്രങ്ങളിൽ നില്‌ക്കുന്ന ഹിന്ദുമതവിശ്വാസികളുടെ ആചാരാനുഷ്‌ഠാനങ്ങള്‍ തമ്മിലുള്ള അന്തരം ചിലപ്പോള്‍ ഇസ്‌ലാം-ക്രിസ്‌തുമതങ്ങള്‍ക്കു തമ്മിലോ യഹൂദ-സരതൂഷ്‌ട്രമതങ്ങള്‍ക്കു തമ്മിലോ ഉള്ള അന്തരത്തെക്കാള്‍ കൂടുതലാണെന്ന്‌ കാണുവാനും പ്രയാസമില്ല. പരസ്‌പരം രഞ്‌ജിപ്പില്ലാത്ത അനേകം സിദ്ധാന്തങ്ങളെ ഹിന്ദുമതം ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. ലോകത്തിലെ പ്രാചീനമായ മതങ്ങളിൽ ഒന്ന്‌ എന്ന വിശേഷഖ്യാതി ഹിന്ദുമതത്തിനുണ്ട്‌.

സ്വാമിനാരായണ്‍ അക്ഷർധാം ക്ഷേത്രം-ഡൽഹി

ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ പ്രാരംഭംമുതലുള്ള വികാസപരിണാമചരിത്രത്തെ പല ഘട്ടങ്ങളായി തിരിക്കാവുന്നതാണ്‌. പ്രാഗ്‌ദ്രാവിഡം ആണ്‌ ആദ്യത്തേത്‌. വളരെ പ്രാകൃതങ്ങളായ വിശ്വാസങ്ങളാണ്‌ ആ ഘട്ടത്തിൽ ഇവിടെ പ്രചരിച്ചിരുന്നത്‌. തമിഴ്‌നാട്‌, കേരളം, അസം, അന്തമാന്‍ദ്വീപുകള്‍ എന്നിവിടങ്ങളിലെ മലവാരങ്ങളിൽ നീഗ്രിറ്റോവംശജരെ ഇന്നും കാണാനുണ്ട്‌. പ്രാട്ടോ ആസ്റ്റ്രലോയ്‌ഡ്‌ വർഗക്കാർ ഇവിടെ മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ജനവർഗങ്ങളുമായി കൂടിക്കഴിയുകയാൽ ജനവർഗപരമായും ഇന്ത്യയെ സ്വാധീനിക്കുവാന്‍ അവർക്കു സാധിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. മരണാനന്തരം ആത്മാവു നിലനില്‌ക്കുന്നു എന്ന വിശ്വാസം, ജന്തുക്കള്‍ മരിച്ചശേഷം കർമാനുസാരിയായി വീണ്ടും ജന്‍മമെടുക്കുന്നു എന്ന ആശയം, നാഗ-വാനര-ഗജാദി ജന്തുക്കളോടുള്ള ആരാധനാമനോഭാവം, ലിംഗപൂജ, അശ്വത്ഥപൂജ എന്നിങ്ങനെ ഹിന്ദുമതത്തിൽ ഇന്നു നിലവിലുള്ള പല അംശങ്ങളും ഈ പ്രാഗ്‌ ദ്രാവിഡജനവർഗങ്ങളിൽനിന്നാണ്‌ കിട്ടിയിട്ടുള്ളത്‌. ലിംഗം, ഗംഗ എന്നീ പദങ്ങളുടെ ഉത്‌പത്തിപോലും പ്രാട്ടോ ആസ്റ്റ്രലോയ്‌ഡുകളിൽ നിന്നാണെന്നു വ്യക്തമായിട്ടുണ്ട്‌. അണ്ഡത്തിൽനിന്നു പ്രപഞ്ചമുണ്ടായി എന്ന സങ്കല്‌പത്തെ ആസ്‌പദമാക്കിയുള്ള പ്രപഞ്ചോത്‌പത്തികഥകള്‍ക്കും ജാതകകഥകള്‍ക്കും പഞ്ചതന്ത്ര-ഹിതോപദേശകഥകള്‍ക്കും വിഷ്‌ണുവിന്റെ മത്സ്യ-കൂർമാവതാര കഥകള്‍ക്കും നിദാനം ഈ ചരിത്രാതീതകാല ജനവർഗത്തിനിടയിലുണ്ടായിരുന്ന വിശ്വാസങ്ങളായിരിക്കണം.

ഭാരതത്തിൽ എഴുതപ്പെട്ട ചരിത്രകാലം ആരംഭിക്കുന്നതു മോഹന്‍ജൊദരോ (3000 ബി.സി.) സംസ്‌കാരത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തോടുകൂടിയാണ്‌. മോഹന്‍ജൊദരോവിലെ ഭഗ്നാവശിഷ്‌ടങ്ങളിൽനിന്ന്‌ മാതൃദേവത, ശിവലിംഗങ്ങള്‍, യോഗാസനത്തിലിരിക്കുന്ന ദേവത, രക്ഷാമുദ്രകള്‍, മൃഗങ്ങളുടെ രൂപങ്ങള്‍ എന്നിവ കണ്ടുകിട്ടിയിട്ടുള്ളതുകൊണ്ട്‌ പ്രാഗ്‌ദ്രാവിഡഘട്ടത്തിലെ ചില അംശങ്ങള്‍ തുടർന്നുവന്നിട്ടുള്ളതായും ശക്തിപൂജയ്‌ക്ക്‌ മതാനുഷ്‌ഠാനങ്ങളിൽ സ്ഥാനം ലഭിച്ചിട്ടുള്ളതായും കരുതാം. മോഹന്‍ജൊദരോസംസ്‌കാരത്തിന്റെ ശില്‌പികള്‍ ആര്യന്മാർക്കു മുമ്പ്‌ ഭാരതത്തിലേക്കു കുടിയേറിപ്പാർത്ത ദ്രാവിഡജനവർഗമായിരുന്നു. മധ്യധരണ്യാഴിതീരങ്ങളിൽനിന്നു വന്നുചേർന്ന ഇവരിൽ ഒരു വിഭാഗം ദക്ഷിണാഭിമുഖമായി സഞ്ചരിച്ച്‌ തെക്കേഇന്ത്യയിലും വാസമുറപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള ഹിന്ദുമതവിശ്വാസങ്ങളിൽ ഈ പുരാതന ദ്രാവിഡകാലഘട്ടത്തിന്റെ മുദ്രകള്‍ പലതും കാണുന്നുണ്ട്‌. തന്ത്രം, സന്യാസം മുതലായവ ദൃഷ്‌ടാന്തങ്ങളായിപ്പറയാം. പൂജ എന്ന പദവും പൂജാവിധികളും ദ്രാവിഡജനതയുടെ സംഭാവനയാണെന്ന്‌ തെളിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്‌. കാൽദിയന്‍-ബാബിലോണിയന്‍ ജനതകളുടെ സംസ്‌കാരവുമായി ഈ ദ്രാവിഡസംസ്‌കാരം ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നു.

ക്രിസ്‌തുവിന്‌ 2,000 കൊല്ലങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പ്‌ മധ്യേഷ്യയിൽനിന്ന്‌ ഇന്ത്യയിൽവന്നു കുടിപാർത്ത ഇന്തോയൂറോപ്യന്‍വർഗലക്ഷണമുള്ള ആര്യന്മാരുടെ വൈദികകാലം അടുത്തഘട്ടമായി പരിഗണിക്കാം. വൈദികമതത്തിന്‌ പുരാതനഗ്രീസിലെയും റോമിലെയും സ്‌കാന്‍ഡിനേവിയയിലെയും മതങ്ങളുമായി ബന്ധം കാണുന്നു. ആര്യന്മാർ ഇന്ത്യയിൽ കുടിയേറിപ്പാർത്തപ്പോള്‍ അവരുടെ ദേവന്മാരും ആരാധനാക്രമങ്ങളും ഇവിടെ ക്രമേണ പ്രചാരം നേടിത്തുടങ്ങി. വൈദികമതത്തിന്റെ ആദിരൂപം സരളമായ പ്രകൃത്യാരാധനയാണ്‌. ക്ഷേത്രങ്ങളോ വിഗ്രഹങ്ങളോ അന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. എവിടെ വേണമെങ്കിലും യാഗശാല പണിയാം. അനേകം ദേവതകളെപ്പറ്റി വേദങ്ങളിൽ പ്രസ്‌താവിക്കുന്നുണ്ട്‌. അദിതി, ആദിത്യന്മാർ, അഗ്നി, അര്യമാവ്‌, അശ്വികള്‍, ദ്യോവ്‌, മരുത്തുക്കള്‍, മിത്രന്‍, പർജന്യന്‍, പൃഥ്വി, രുദ്രന്‍, സരണ്യു, സൂര്യന്‍, ഉഷസ്സ്‌, വരുണന്‍, വായു, വിപസ്വാന്‍, യമന്‍ എന്നിവരാണ്‌ അതിൽ മുഖ്യന്മാർ. അനേകം ദേവതകളിൽ വിശ്വാസമുറപ്പിച്ചിട്ടുള്ള ആര്യന്‍മാരുടെ സൂക്തങ്ങളിൽ ഏകദേവതാവിശ്വാസത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പരാമർശങ്ങളും കാണാനുണ്ട്‌. ലിംഗപൂജയെ ഋഗ്വേദത്തിൽ നിന്ദിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. മന്ത്രവാദവും ആഭിചാരവും വിലക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പക്ഷേ പിന്നീട്‌ അഥർവവേദകാലമായപ്പോഴേക്കും ഈ വകയെല്ലാം ഹിന്ദുമതവിശ്വാസസംഹിതയുടെ ഭാഗങ്ങളായിത്തീർന്നു. വൈദികമതത്തിൽ ധർമത്തിന്‌ ഏറ്റവും പ്രമുഖമായ സ്ഥാനമാണ്‌ കൊടുത്തിട്ടുള്ളത്‌. ഋതം എന്ന വാക്കിൽ ആര്യന്മാരുടെ എല്ലാ ധർമസങ്കല്‌പങ്ങളും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ബി.സി. ആറാം ശതകത്തിൽ ഇന്ത്യയിലുടലെടുത്ത ജൈന,ബൗദ്ധമതങ്ങള്‍ മറ്റൊരു ഘട്ടത്തെ കുറിക്കുന്നു. ഇവ രണ്ടും വേദങ്ങളെ പ്രമാണമായി സ്വീകരിക്കാതിരുന്നതുമൂലം അവൈദികങ്ങളായി പറയപ്പെടുന്നു. ബുദ്ധ-ജൈനമതങ്ങളെ നാസ്‌തിക മതങ്ങള്‍ എന്നു വ്യവഹരിക്കുന്നു.

ഹിന്ദുമതചരിത്രത്തിൽ അടുത്തതായി കാണുന്നത്‌ പൗരോഹിത്യാധിപത്യകാലമാണ്‌. ബ്രാഹ്മണപൗരോഹിത്യത്തിന്‌ പ്രാബല്യം സിദ്ധിച്ച ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ (600 എ.ഡി.) വേദങ്ങളിൽ വിശ്വാസം, യാഗാദ്യനുഷ്‌ഠാനങ്ങള്‍, ചാതുർവർണ്യം എന്നീ മൂന്ന്‌ കാര്യങ്ങളിൽ നിഷ്‌ടപാലിച്ചുകൊണ്ടാണ്‌ ഈ മതസിദ്ധാന്തങ്ങള്‍ പ്രചരിച്ചത്‌. ഹിന്ദുമതത്തിൽ ജാതിവ്യവസ്ഥ ദൃഢമായിത്തീരുന്നതിന്‌ ഇത്‌ വഴിതെളിച്ചു. മനുസ്‌മൃതി, യാജ്ഞവല്‌ക്യസ്‌മൃതി എന്നിവയും ശ്രൗത-ഗൃഹ്യ-ധർമസൂത്രങ്ങളുമാണ്‌ ഈ വ്യവസ്ഥയുടെ ആധാരഗ്രന്ഥങ്ങളായിത്തീർന്നത്‌.

ബ്രാഹ്മണമതത്തെത്തുടർന്നുണ്ടായ "പൗരാണിക' ഘട്ടത്തിൽ ശൈവവൈഷ്‌ണവമതഭേദങ്ങള്‍ സംജാതമായി. ശൈവവൈഷ്‌ണവമതങ്ങള്‍ക്കു പ്രചാരം സിദ്ധിച്ചകാലത്ത്‌ ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ മുഖ്യമായ ധാര ഭക്തിയായിരുന്നു. ഭക്തിപ്രസ്ഥാനത്തിൽ ദാദു, കബീർ, ഗുരുനാനാക്‌, മധ്വന്‍, രാമാനുജന്‍, ചൈതന്യന്‍, ആള്‍വാർമാർ, നായനാർമാർ എന്നിവർ പ്രത്യേകം സ്‌മരണീയരാണ്‌. ഇവരിൽ ദാദു, കബീർ, ഗുരുനാനാക്‌ എന്നിവരുടെ ശൈലികളിൽ ഇസ്‌ലാമികസ്വാധീനം തെളിഞ്ഞുകാണാം.

ആധുനിക കാലഘട്ടത്തെ ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ പരിഷ്‌കരണഘട്ടമെന്നു പറയാം. മതചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഒടുവിലത്തെചലനം ദേശീയ ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ അരങ്ങേറ്റമാണ്‌. ശിഥിലമായിക്കിടക്കുന്ന ഹിന്ദുമതത്തിലെ എല്ലാ രൂപഭേദങ്ങളെയും അത്യന്തം വിശിഷ്‌ടങ്ങളായി കരുതുകയും അവയെ സമന്വയിപ്പിച്ച്‌ ഏകോപിപ്പിച്ചു കൊണ്ടുവരുകിയും ചെയ്‌ത സന്ദർഭമാണിത്‌. ബ്രഹ്മസമാജം, ആര്യസമാജം, രാമകൃഷ്‌ണ മിഷന്‍ എന്നീ സ്ഥാപനങ്ങളാണ്‌ മുഖ്യമായും ഈ ഉദ്‌ഗ്രഥനപ്രക്രിയയിൽ സാരമായ പങ്കുവഹിച്ചത്‌.

ഇപ്രകാരം വികാസപരിണാമചരിത്ര വിശകലനത്തിൽ ഹിന്ദുമതം അനേകം ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ കടന്നുവന്നതായും അനേകം നൂതനധാരകള്‍ ഉള്‍ക്കൊണ്ടതായും കാണുന്നു. എങ്കിലും അനുസ്യൂതത്വവും ചില പ്രത്യേകസിദ്ധാന്ത വിശ്വാസങ്ങളും ചേർന്ന്‌ അത്‌ ഇതരമതങ്ങളിൽനിന്നു വേറിട്ടു നിലകൊള്ളുന്നു. വേദങ്ങളോടുള്ള ആദരം, ഏതെങ്കിലും ഒരു ദൈവത്തിൽ വിശ്വാസം, വർണാശ്രമധർമം, നിത്യനൈമിത്തികകർമാനുഷ്‌ഠാനം, ആചാര്യഭക്തി, ജീവബ്രഹ്മബന്ധം, പുനർജന്മം എന്നീ ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ കാതലായ കാര്യങ്ങള്‍ ഇന്നും അവികലമായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.

മഹാബോധി ബുദ്ധക്ഷേത്രം-ഗയ

ബുദ്ധമതം. ബുദ്ധമതം സ്ഥാപിച്ചത്‌ ബുദ്ധന്‍ (ബി.സി. 567-487) എന്ന നാമത്തിൽ ആരാധ്യനായിട്ടുള്ള സിദ്ധാർഥനാണ്‌. നാല്‌ പ്രധാന തത്ത്വങ്ങളിൽ അധിഷ്‌ഠിതമാണ്‌ ബുദ്ധമതം: (1) ലോകം ദുരിതങ്ങളുടെയും ദുഃഖങ്ങളുടെയും ആസ്ഥാനമാണ്‌; (2) എല്ലാ ദുഃഖങ്ങള്‍ക്കും കാരണം ആഗ്രഹങ്ങള്‍ (തൃഷ്‌ണകള്‍) ആണ്‌; (3) ആഗ്രഹങ്ങള്‍ ഇല്ലാതാക്കിയാലേ ആനന്ദം കൈവരികയുള്ളൂ; (4) ആനന്ദലബ്‌ധിക്കുള്ള ഉപായം അഷ്‌ടമാർഗങ്ങളെ അനുസരിക്കലാണ്‌. നല്ല വീക്ഷണം, നല്ല വാക്ക്‌, നല്ല ജീവിതരീതി, നല്ല മനസ്ഥിതി, നല്ല ഉപദേശം, നല്ല പെരുമാറ്റം, നല്ല പ്രവൃത്തി, സന്തോഷം എന്നിവയാണ്‌ ബുദ്ധന്‍ ഉപദേശിച്ച അഷ്‌ടമാർഗങ്ങള്‍. ജാതി, മതം, വർഗം, ധനിക-ദരിദ്രഭേദം എന്നിവയിലൊന്നിനും ഈ മതത്തിൽ സ്ഥാനമില്ല. ഇത്രയും ഉത്‌കൃഷ്‌ടാദർശനിബദ്ധമാണ്‌ ബുദ്ധമതമെങ്കിലും പരമ്പരയാ ഇതിനെ അവൈദികമതമായിട്ടാണ്‌ കരുതിപ്പോന്നത്‌. ദൈവം, ആത്മാവ്‌ എന്നിവയെപ്പറ്റി പ്രസ്‌താവിച്ചിട്ടുള്ള വേദങ്ങളെ ഈശ്വരവാക്യമായി അനുസരിക്കുന്ന ഹിന്ദുക്കള്‍ക്ക്‌ അവയെപ്പറ്റി ഒന്നും പ്രസ്‌താവിക്കാത്ത ബുദ്ധമതം വേദബാഹ്യമായി തോന്നിയതിൽ ആശ്ചര്യപ്പെടുവാനില്ല. ബുദ്ധമതതത്ത്വങ്ങളിൽ പലതും സ്വീകാര്യമായിത്തോന്നിയ ഹിന്ദുമതത്തിന്‌ കാലക്രമത്തിൽ ആ മതത്തെ ലയിപ്പിക്കുവാനുള്ള താത്‌പര്യമുണ്ടാവുകയും ബുദ്ധനെ വിഷ്‌ണുവിന്റെ ഒരവതാരമായി സങ്കല്‌പിക്കുകയും ചെയ്‌തു എന്നത്‌ മതചരിത്രത്തിലെ ഒരു വസ്‌തുതയാണ്‌. അഹിംസാധിഷ്‌ഠിതമായ ആദർശങ്ങള്‍ ഭാരതത്തിന്റെ ആത്മാവിൽ വേണ്ടത്ര ഉറപ്പിച്ചത്‌ ബുദ്ധമതമാണ്‌.

ജൈനമതം. ബുദ്ധമതത്തോടൊന്നിച്ച്‌ രൂപംകൊണ്ടതാണ്‌ ജൈനമതം. ഹിന്ദുമതത്തിലെ പല പ്രധാന സിദ്ധാന്തങ്ങളും ഈഷദ്‌ വ്യതിയാനങ്ങളോടെ ഇതിൽ കാണാന്‍ കഴിയും. ഈ മതത്തിന്റെ ആചാര്യന്മാരായി 24 തീർഥങ്കരന്മാരുണ്ടായിരുന്നെന്നും ഒടുവിലത്തെ ആളാണ്‌ വർധമാനമഹാവീരനെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ഒരു നാഭിയുടെയും മേരുദേവിയുടെയും പുത്രനായി ഋഷഭനെന്ന പേരിൽ ഭാഗവതത്തിൽ പ്രസ്‌താവിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള യോഗിയാണ്‌ ആദ്യത്തെ തീർഥങ്കരനെന്നു വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ വസ്‌തുക്കളും അനശ്വരമാണെന്ന്‌ ഈ മതം സിദ്ധാന്തിക്കുന്നു. ത്രിവിധകരണങ്ങളാലുമുള്ള ഹിംസ നിഷേധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജന്മം മാറിമാറിയെടുക്കുമ്പോഴും ആത്മാവ്‌ ബോധം നിലനിർത്തുന്നുണ്ടെന്ന്‌ ഈ മതം സിദ്ധാന്തിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ട്‌സംവത്സരത്തെ ഇടവിടാതുള്ള തപസ്സുകൊണ്ട്‌ നിർവാണം പ്രാപിക്കാമെന്നാണ്‌ അവരുടെ വിശ്വാസം. കാലക്രമത്തിൽ ജൈനമതം ദുർബലമായിത്തീർന്നു. ഇന്ന്‌ ഇന്ത്യയിൽ വളരെകുറച്ച്‌ അനുയായികള്‍ മാത്രമേ ഈ മതത്തിനുള്ളൂ.

ദിൽവാര ജൈനക്ഷേത്രം-രാജസ്ഥാന്‍

സിക്കുമതം. ഗുരുനാനാക്‌ ഒരു പുതിയ മതത്തിന്റെ സ്ഥാപകനായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു; ഹിന്ദുമതത്തിന്റെതന്നെ ഒരു ശാഖയായി കരുതപ്പെടാവുന്ന സിക്കുമതമാണ്‌ അത്‌. പഞ്ചാബിൽ ജനിച്ച ഗുരുനാനാക്‌ (1469-1538) ഇന്ത്യയിലും, പേർസ്യ, തുർക്കിസ്‌താന്‍, ഇറാഖ്‌, മെക്ക എന്നിവിടങ്ങളിലും പര്യടനം നടത്തുകയുണ്ടായി. തദ്വാരാ താന്‍ സമാർജിച്ച വിശാലവീക്ഷണം ഹിന്ദു-ഇസ്‌ലാം മതങ്ങളുടെ സമന്വയനത്തിന്‌ അദ്ദേഹത്തെ പ്രരിപ്പിച്ചു. തദുപജ്ഞമായ സിക്കുമതത്തിന്റെ ആധാരഗ്രന്ഥമാണ്‌ ഗ്രന്ഥസാഹബ്‌. അതിൽ അദ്ദേഹം രചിച്ച അനേകം പദ്യങ്ങളടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്‌. ഗുരുനാനാക്കിന്റെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്തുടർച്ചക്കാരായ 9 ഗുരുക്കന്മാരുടെയും ശ്രമഫലമായിട്ടാണ്‌ സിക്കുമതം ഇന്നത്തെനിലയിൽ വികാസം പ്രാപിച്ചത്‌. സ്വർഗപ്രാപ്‌തിയോ മോക്ഷലാഭമോ അല്ല ജീവിതലക്ഷ്യമെന്നും അവനവനിലുള്ള ഏറ്റവും നല്ലതിനെ വികസിപ്പിച്ചെടുക്കുകയാണ്‌ മനുഷ്യ കർത്തവ്യമെന്നും സിക്കുമതം ഉദ്‌ഘോഷിക്കുന്നു. സിക്ക്‌ ഗുരുക്കന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ നമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും നല്ലത്‌ ഈശ്വരന്‍തന്നെയാണ്‌. നോ: സിക്കുമതം

സുവർണക്ഷേത്രം-പഞ്ചാബ്‌

ക്രിസ്‌തുമതം. എ.ഡി. 52-ൽ ക്രിസ്‌തുവിന്റെ പന്ത്രണ്ടു ശിഷ്യന്മാരിൽ ഒരാളായ വിശുദ്ധ തോമസ്‌ കേരളക്കരയിൽ വരികയും ക്രിസ്‌തുവിന്റെ സുവിശേഷം ഇവിടെ പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്‌തു എന്നു വിശ്വസിച്ചുപോരുന്നു. എ.ഡി. 345-ൽ ക്‌നായി തൊമ്മന്‍ എന്നൊരു കച്ചവടക്കാരന്‍ ഒരു മെത്രാനും കുറെ പുരോഹിതന്മാരുള്‍പ്പെടെ നാനൂറിൽപ്പരം ആളുകളുമായി കേരളക്കരയിൽ എത്തിയെന്നും, അന്നത്തെ കേരളാധിപന്‍ മഹോദയപുരത്ത്‌ അവർക്ക്‌ കുടിയേറിപ്പാർക്കാന്‍ അനുവാദം നല്‌കിയെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്ന ചരിത്രരേഖകള്‍ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ക്രിസ്‌ത്യാനികള്‍ വളരെ നേരത്തേതന്നെ ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ എത്തിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു എന്ന്‌ ഇതിൽനിന്നും അനുമാനിക്കാവുന്നതാണ്‌. ക്രിസ്‌തുമതം എ.ഡി. ആദ്യശതകങ്ങളിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിൽ വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെന്നതിന്‌ തെളിവുകളില്ല.

ഇന്ത്യയിലെ ക്രിസ്‌ത്യാനികള്‍ പൊതുവേ സെന്റ്‌ തോമസ്‌ ക്രിസ്‌ത്യാനികള്‍ എന്ന പേരിലാണ്‌ അറിയപ്പെടുന്നത്‌. ഇതിൽ ഏറിയപങ്കും കേരളക്കരയിലുള്ള സുറിയാനി ക്രിസ്‌ത്യാനികളാണ്‌. സുറിയാനിഭാഷയിലുള്ള ആരാധനാക്രമം സ്വീകരിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ടാണ്‌ ഇവർക്കു സുറിയാനികള്‍ എന്ന പേരുണ്ടായത്‌. പോർച്ചുഗീസുകാരുടെ ആഗമനത്തോടുകൂടി (15-ാം ശ.) സംഭവിച്ച മതപരിവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമായി തീരപ്രദേശങ്ങളിൽ ലത്തീന്‍ കത്തോലിക്കർ എന്നൊരു വിഭാഗംകൂടി ഉണ്ടായി. ഇവർ മാർപാപ്പയുടെ കീഴിലുള്ള റോമാസഭ അനുവർത്തിച്ചുവന്ന ലത്തീന്‍ ആരാധനാക്രമമാണ്‌ സ്വീകരിച്ചത്‌. പോർച്ചുഗീസുകാർ കേരളത്തിൽ റോമാസഭയുടെ വക്താക്കളായിട്ടാണ്‌ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടത്‌. ഇവിടത്തെ സുറിയാനിസഭയെയും ലത്തീന്‍ ആധിപത്യത്തിന്‍കീഴിൽ കൊണ്ടുവരുവാന്‍ അവർ ശ്രമിച്ചു. തത്‌ഫലമായി അതുവരെ ഒന്നായിരുന്ന കേരളത്തിലെ സെന്റ്‌ തോമസ്‌ ക്രിസ്‌ത്യാനികള്‍ക്കിടയിൽ കടുത്ത അഭിപ്രായഭിന്നതയുണ്ടായി. ഇതോടെ ഒരു വിഭാഗം സുറിയാനികള്‍ സുറിയാനിക്കത്തോലിക്കരായി മാർപാപ്പയുടെ കീഴിൽ ലത്തീന്‍ സംസ്‌കാരവുമായി സഹവർത്തിത്വം പുലർത്താന്‍ തുടങ്ങി. മറുഭാഗക്കാർ തങ്ങള്‍ പുലർത്തിപോന്ന പൗരസ്‌ത്യപാരമ്പര്യം നിലനിർത്തുവാന്‍ ശ്രമിച്ചു. ഇവരെ പുത്തന്‍കൂറ്റുകാരെന്നും മറുവിഭാഗക്കാരെ പഴയകൂറ്റുകാരെന്നും വിളിച്ചുവരുന്നു. പുത്തന്‍കൂറ്റുകാർ അന്ത്യോഖ്യാ പാത്രിയാർക്കീസിനെ പരമാധ്യക്ഷനായി സ്വീകരിച്ചുവന്നു. ഇവർക്ക്‌ യാക്കോബായാക്കാർ എന്നും പേരുണ്ട്‌. 18-ാം ശ.-ത്തോടുകൂടി ഇംഗ്ലീഷ്‌ ഈസ്റ്റിന്ത്യാക്കമ്പനി ഇന്ത്യയിലെ ഭരണത്തിൽ കൈകടത്തുന്നതുവരെ കാര്യമായ മാറ്റങ്ങളൊന്നും ക്രസ്‌തവർക്കിടയിൽ ഉണ്ടായില്ല. ഡച്ചുകാരും ഫ്രഞ്ചുകാരും ഇവിടത്തെ ക്രസ്‌തവസഭയുടെ കാര്യത്തിൽ താത്‌പര്യം കാണിച്ചില്ല. പക്ഷേ ബ്രിട്ടിഷുകാരോടൊപ്പം വന്ന യൂറോപ്യന്‍ മിഷനറിമാർ ഇവിടത്തെ ക്രസ്‌തവ സഭാപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പ്രത്യേകം താത്‌പര്യം പ്രകടിപ്പിച്ചു. ലത്തീന്‍കത്തോലിക്കരും സുറിയാനികത്തോലിക്കരും റോമിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഭരണത്തിന്‍കീഴിലും, പുത്തന്‍കൂറ്റുകാരായ യാക്കോബായാക്കാർ ഓർത്തോഡോക്‌സ്‌ സഭകളുടെ പാരമ്പര്യം പുലർത്തിക്കൊണ്ട്‌ അന്ത്യോഖ്യയുടെ കീഴിലുമാണ്‌ നിലനിന്നുപോരുന്നതെന്ന്‌ അവർ മനസ്സിലാക്കി. യൂറോപ്പിലെ കത്തോലിക്കാ പ്രാട്ടസ്റ്റന്‍ഡ്‌ വിഭാഗങ്ങള്‍ തമ്മിലുള്ള അകൽച്ച ഇവിടെയും നിലനിർത്തി സുറിയാനികത്തോലിക്കരെയും യാക്കോബായാസുറിയാനിക്കാരെയും തമ്മിൽ ഭിന്നിപ്പിക്കുവാന്‍ അവർ തന്ത്രപൂർവം ശ്രമിച്ചു. യൂറോപ്പിലുണ്ടായ നവീകരണത്തിന്റെ മറ്റൊരു മാതൃക സെന്റ്‌ തോമസ്‌ ക്രിസ്‌ത്യാനികള്‍ക്കും നേരിടേണ്ടിവന്നു. തത്‌ഫലമായി മാർത്തോമ്മാസഭ യാക്കോബായാഓർത്തഡോക്‌സ്‌ സഭയിൽനിന്നു പിരിഞ്ഞുപോകാനിടയായി. തുടർന്ന്‌ ഇംഗ്ലണ്ടിൽനിന്നുള്ള ചർച്ച്‌ മിഷന്‍ സൊസൈറ്റി (സി.എം.എസ്‌.), ലണ്ടന്‍ മിഷന്‍ സൊസൈറ്റി (എൽ.എം.എസ്‌.), രക്ഷാസൈന്യം, ജർമനിയിൽനിന്നുള്ള ബാസൽമിഷന്‍, അമേരിക്കയിൽ നിന്നുള്ള ബാപ്‌റ്റിസ്റ്റ്‌ മെതേഡിസ്റ്റ്‌, പെന്തക്കോസ്റ്റ്‌, ബ്രദറന്‍ തുടങ്ങിയ വിഭാഗങ്ങളും ക്രസ്‌തവ വേദപ്രചാരണാർഥം ഇന്ത്യയിൽ വരികയും മതപരിവർത്തനങ്ങള്‍ നടത്തുകയും ചെയ്‌തു. ദേവലായങ്ങളോടൊപ്പം വിവിധതരം വിദ്യാലയങ്ങള്‍, ആതുരാലയങ്ങള്‍, സാമുഹികക്ഷേമപ്രവർത്തനകേന്ദ്രങ്ങള്‍, സാങ്കേതിക സ്ഥാപനങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയവ സ്ഥാപിച്ച്‌ ദേശീയതലത്തിൽ സേവനോന്മുഖമായ ക്ഷേമപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ വ്യാപരിക്കുന്നതിൽ ഇന്ത്യയിലെ വിവിധ ജനവർഗങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ ആദരണീയമായ ഒരു സ്ഥാനം ക്രസ്‌തവർക്കു നേടിക്കൊടുക്കുകയും ചെയ്‌തു.

സാന്‍തോമസ്‌ ബസിലിക്ക-ചെന്നൈ

ജനസംഖ്യയിൽ ഇന്ത്യയിൽ മൂന്നാം സ്ഥാനം ക്രസ്‌തവർക്കാണെങ്കിലും അവർ ആകെ ഒന്നരക്കോടിയോളമേ (1,42,23,382) വരൂ. ഇത്‌ ഇന്ത്യയിലെ മൊത്തം ജനസംഖ്യയുടെ 2.60% ആണ്‌. ഇതിൽ 60% ക്രസ്‌തവരും കേരളം, തമിഴ്‌നാട്‌, ആന്ധ്രപ്രദേശ്‌ എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലാണു നിവസിച്ചുപോരുന്നത്‌. ക്രസ്‌തവർ കൂടുതലുള്ള മറ്റു പ്രദേശങ്ങള്‍ നാഗാലാന്‍ഡ്‌ (66.76%), മേഘാലയ (46.98%), ഗോവ, ദാമന്‍, ദീയൂ (31.77%) അന്തമാന്‍-നിക്കോബാർ ദ്വീപുകള്‍ (26.35%), മണിപ്പൂർ (26.03%) എന്നിവയാണ്‌. കേരളത്തിൽ ഇന്നു മൊത്തം ജനസംഖ്യയുടെ 21.05% ക്രസ്‌തവരാണ്‌.

എല്ലാ ക്രസ്‌തവസഭകളുടെയും വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം വേദപുസ്‌തകമാണ്‌. എന്നാൽ ചില പുരാതനസഭകള്‍ ബൈബിളിനെ മുഖ്യ പ്രമാണമായി സ്വീകരിക്കുന്നതോടൊപ്പം പാരമ്പര്യം, കാനോന്‍ നിയമങ്ങള്‍, സുന്നഹദോസുകള്‍ നിർദേശിക്കുന്ന മറ്റ്‌ നിയമാവലികള്‍ എന്നിവയെയും അവലംബമാക്കിയാണ്‌ മതപരമായ അനുഷ്‌ഠാനങ്ങള്‍ക്ക്‌ രൂപം നല്‌കാറുള്ളത്‌. പിന്‍തുടർച്ചാവകാശത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ലോകത്തെവിടെയുമുള്ള ക്രസ്‌തവ സമൂഹങ്ങള്‍ മുഖ്യമായി സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ള മക്കത്തായം തന്നെയാണ്‌ ഇന്ത്യയിലെ ക്രസ്‌തവരും സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്‌.

ഇസ്‌ലാംമതം. വിശുദ്ധ നബിയുടെ കാലത്തിന്‌ വളരെ മുമ്പുമുതല്‌ക്കേ ഇന്ത്യയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച്‌ കേരളത്തിൽ, വാണിജ്യകാര്യങ്ങള്‍ക്കായി അറബികള്‍ വന്നിരുന്നു. ഇസ്‌ലാംമതാനുയായികള്‍ ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യം മതപ്രചാരണാർഥം വന്നുചേർന്നതും കേരളത്തിലാണ്‌. നബിതിരുമേനി അറബികളോട്‌ ഇസ്‌ലാമിന്റെ സന്ദേശം പ്രഖ്യാപിച്ച്‌ 90 വർഷം കഴിഞ്ഞ എ.ഡി. 712 (ഹിജ്‌റാ 90)-ലാണ്‌ ഇതു സംഭവിച്ചത്‌. ഹിജ്‌റ 166-ൽ മുഹമ്മദ്‌കാസിം സിന്‍ഡ്‌ ആക്രമിച്ചതോടുകൂടിയാണ്‌ മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ ഉത്തേരന്ത്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്‌. ഇസ്‌ലാംമതാനുയായികളായ അറബികള്‍ ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യകാലത്ത്‌ കൂടുതലും കുടിയേറിപ്പാർത്തത്‌ കേരളത്തിന്റെ തീരപ്രദേശത്തുള്ള തുറമുഖപട്ടണങ്ങളിലായിരുന്നു. അവർ മതപ്രചാരണത്തിൽ അത്ര തീക്ഷ്‌ണത അക്കാലങ്ങളിൽ കാട്ടിയിരുന്നില്ല.

ഒന്‍പതാം ശ.-ത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ കേരളം സന്ദർശിച്ച സുലൈമാന്‍ എന്ന വ്യാപാരി ഇവിടെ അറബിഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന ഇസ്‌ലാംമതവിശ്വാസികളായ ഒരൊറ്റ ഇന്ത്യാക്കാരനെയോ ചൈനാക്കാരനെയോ കണ്ടിരുന്നില്ലെന്ന്‌ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. വ. ഇന്ത്യയിൽ തുർക്കികളും അഫ്‌ഗാന്‍കാരും ആക്രമണം നടത്തിയതിനെത്തുടർന്നാണ്‌ ഇസ്‌ലാംമതം അവിടെ പ്രചരിച്ചത്‌. മുഗള്‍ഭരണകാലത്തോടുകൂടി അവിടെ മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ക്കു പ്രാബല്യം ലഭിച്ചു. അതിനെ തുടർന്ന്‌ മൈസൂറും മധുരയും ഉള്‍പ്പെടെ ദക്ഷിണേന്ത്യന്‍ പ്രദേശത്തും മുസ്‌ലിംഭരണം ഇസ്‌ലാംമതത്തിന്‌ പ്രചാരം നല്‌കി. കേരളം ഭരിച്ച അവസാനത്തെ പെരുമാള്‍ ഇസ്‌ലാംമതം സ്വീകരിക്കുകയും അവർക്ക്‌ പള്ളികള്‍ നിർമിച്ചുകൊടുക്കുവാനുള്ള ഏർപ്പാടുകള്‍ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്‌തതായി ചരിത്രരേഖകളുണ്ട്‌.

ജുമാമസ്‌ജിദ്‌-ഡൽഹി

ഇന്ന്‌ ജനസംഖ്യാനുപാതമനുസരിച്ച്‌ മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ക്ക്‌ ഇന്ത്യയിൽ രണ്ടാം സ്ഥാനമാണുള്ളത്‌. അതുപോലെ, ഏറ്റവും കൂടുതൽ മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ നിവസിക്കുന്ന രാജ്യമെന്ന നിലയിൽ ലോകരാഷ്‌ട്രങ്ങളിൽ ഇന്ത്യ മൂന്നാം സ്ഥാനത്തു നില്‌ക്കുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ ഇവർ കൂടുതൽ തിങ്ങി പാർക്കുന്നത്‌ ലക്ഷദ്വീപ്‌ (94.37%) ജമ്മു-കാശ്‌മീർ (65.85%) അസം (24.03%) പശ്ചിമബംഗാള്‍ (20.46%) കേരളം (19.50%) ഉത്തർപ്രദേശ്‌ (15.48%) എന്നിവിടങ്ങളിലാണ്‌. വാണിജ്യവ്യാപാര വേദികളിൽ ശതാബ്‌ദങ്ങളായി പ്രാബല്യം നിലനിർത്തിപ്പോരുന്നു. ഇന്ന്‌ ഇന്ത്യന്‍ മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയുടെ സർവതോമുഖമായ പുരോഗതിയിൽ മറ്റു ജനവിഭാഗങ്ങളോടൊപ്പം തങ്ങളുടെ പങ്കു നിർവഹിച്ചുപോരുന്നു.

ഇസ്‌ലാംമതത്തിനു പൊതുവേ റംസാന്‍, ബക്രീദ്‌, മുഹ്‌റം എന്നീ മൂന്നു വിശേഷാഘോഷങ്ങളുണ്ട്‌. ആചാരാനുഷ്‌ഠാനങ്ങളിലും വിശ്വാസത്തിലും ലോകത്തെങ്ങുമുള്ള മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ ഒരേ വീക്ഷണവും ഒരേ മാർഗവും പുലർത്തുന്നവരാണെങ്കിലും പ്രധാനമായി ഷിയാ, സുന്നി എന്നിങ്ങനെ രണ്ട്‌ ഉള്‍പിരിവുകള്‍ ഇവർക്കിടയിലുണ്ട്‌. മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ പിന്‍ഗാമികള്‍ അബുബക്കർ, ഉമർ, ഉസുമാന്‍ എന്നിവരാണെന്ന്‌ വിശ്വസിക്കുന്ന മൗലികവാദികളാണ്‌ സുന്നികള്‍. നബിതിരുമേനിയുടെ മരണാനന്തരം അവശേഷിച്ച ഏകപുത്രി ഫാത്തിമായുടെ ഭർത്താവായ അലിയാണ്‌ യഥാർഥപിന്‍ഗാമിയും ഖലിഫയും എന്ന്‌ വിശ്വസിക്കുന്നവരാണ്‌ ഷിയാകള്‍. ഇവർക്കിടയിലും ചില ഉള്‍പിരിവുകളുണ്ടെങ്കിലും അവ വിശ്വാസപരമായ വ്യതിരേകങ്ങള്‍ക്ക്‌ കാരണമായിട്ടില്ല. ഇവരിൽ മക്കത്തായികളും മരുമക്കത്തായികളും ഉണ്ട്‌. രണ്ടുംചേർന്ന ദായക്രമം സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ളവരും ഇല്ലാതില്ല. എന്നാൽ ശരീ അത്ത്‌ നിയമമാണ്‌ മതപരമായി എല്ലാക്കാര്യത്തിലും മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ പൊതുവേ സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ളത്‌.

ഇതിനുപുറമേ സരതുഷ്‌ട്ര വിശ്വാസികളായ പാഴ്‌സികളും ഏതാനും ജൂതന്മാരും ന്യൂനപക്ഷങ്ങളായി ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌.

ഭരണഘടന അനുസരിച്ച്‌ ഇന്ത്യ ഒരു മതനിരപേക്ഷ (secular) രാഷ്‌ട്രമാണ്‌; ഇതിന്റെ അർഥം, മതം അനുശാസിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥകളോട്‌ ഒരു വിധത്തിലുള്ള വിധേയത്വവും പുലർത്താതെ തികച്ചും "ലൗകിക'മായ നിലവാരത്തിൽ ഭരണസംവിധാനം നടത്തുന്ന രാജ്യം എന്നാണ്‌. മതാചാര്യന്മാർ പണ്ടുകാലത്ത്‌ എഴുതിവച്ചിട്ടുള്ള വിധികളെ ഗൗനിക്കാതെ പലപ്പോഴും അവയ്‌ക്ക്‌ വിപരീതമായിത്തന്നെ, ഹിന്ദു പിന്തുടർച്ചാവകാശം, ഏകപത്‌നിത്വം, വിവാഹമോചനം, സ്‌ത്രീധന നിരോധനം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളെ അധികരിച്ചു പുരോഗമനപരമായ നിയമങ്ങള്‍ നിർമിച്ചു നടപ്പാക്കിവരുന്നു. എല്ലാമതവിശ്വാസികള്‍ക്കും പരസ്‌പരം സ്‌നേഹവും സഹിഷ്‌ണുതയും പുലർത്തിപ്പോരാനുള്ള സാഹചര്യം ഇന്ന്‌ ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌. ഭാരതം ഒരു മതനിരപേക്ഷരാഷ്‌ട്രമാണെന്ന യശസ്സിനടിസ്ഥാനം ഈ മതസഹിഷ്‌ണുതതന്നെയാണ്‌.

ദർശനം

ബുദ്ധിക്കു വികാസം സിദ്ധിച്ച മനുഷ്യന്‍ താന്‍ അധിവസിക്കുന്ന അനന്തവിസ്‌തൃതമായ ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആന്തരമായ തത്ത്വം അഥവാ ജ്ഞാതവ്യമായ പരമസത്യം എന്തെന്ന്‌ ചർച്ചചെയ്യുന്നതും ആ സത്യം അറിയാനുള്ള ഉപായം നിർദേശിക്കുന്നതുമാണ്‌ ദർശനം. ഇന്ത്യയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം മതത്തിന്റെയും ദർശനത്തിന്റെയും സ്രാതസ്സ്‌ ഒന്നുതന്നെയാണ്‌. ധർമസാധനമായ ശരീരത്തിന്റെ ധാരണപോഷണങ്ങള്‍ക്കുള്ള മാർഗങ്ങള്‍ പ്രതിപാദിച്ച വൈദിക-ഋഷികള്‍ ശരീരത്തിന്റെയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും നശ്വരാവസ്ഥയാൽ പ്രരിതരായി ശാശ്വതമായ ധർമത്തെക്കുറിച്ചും അതിനുള്ള മാർഗത്തെക്കുറിച്ചും പര്യാലോചന ചെയ്‌തു. ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നാഥന്‍ ആരാണ്‌? ഇത്‌ എവിടെനിന്ന്‌ ഉദ്‌ഭവിച്ചു? എവിടെച്ചെന്ന്‌ ലയിക്കുന്നു ? ഇതിന്റെ കർത്താവായി ആരെങ്കിലുമുണ്ടോ? ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിന്റെ സ്വരൂപമെന്ത്‌? ഗുണമെന്ത്‌? ഇവയെക്കുറിച്ചറിയുക സാധ്യമാണോ? അതിനുള്ള ഉപായങ്ങളെന്ത്‌? പ്രാപഞ്ചികജീവിതം പലവിധം ദുഃഖങ്ങള്‍ക്കു പാത്രമായിരിക്കുവാന്‍ സംഗതിയെന്ത്‌? ദുഃഖനിവൃത്തിയുണ്ടായി ശാശ്വതസുഖം ലഭ്യമാക്കാന്‍ കഴിയുമോ? ഇത്തരം ശങ്കകളാണ്‌ എല്ലാ തത്ത്വാനേഷ്വകർക്കും ഉണ്ടായിട്ടുള്ളത്‌. എന്നാൽ ഇവയ്‌ക്കു കണ്ടുപിടിക്കപ്പെട്ട സമാധാനങ്ങള്‍ ഓരോ ആചാര്യന്റെയും രുചിഭേദത്തിനും ഭാവനാശക്തിക്കും പ്രതിപാദനൈപുണിക്കും അനുസൃതമാകാതെ തരമില്ല. ബാഹ്യേന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുടെ ചർച്ചകളിൽത്തന്നെ ഐകരൂപ്യത്തോടുകൂടിയ നിഗമനങ്ങള്‍ സാധ്യമല്ലാതിരിക്കെ അതീന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളും ഫലങ്ങളും വിഭിന്നങ്ങളാകാതെ വയ്യ. അങ്ങനെ ആചാര്യഭേദമനുസരിച്ച്‌ ദർശനഭേദങ്ങളും ഇന്ത്യയിലുണ്ടായിട്ടുണ്ട്‌. ജൈനന്മാരുടെ ഒരു കണക്കനുസരിച്ച്‌ 353 തത്ത്വചിന്താപദ്ധതികള്‍ ഇന്ത്യയിലുണ്ട്‌. പക്ഷേ ഈഷദ്വത്യാസങ്ങളെ കുറെയൊക്കെ അവഗണിച്ച്‌ ഒന്നു പരിശോധിച്ചാൽ പണ്ഡിതശ്രദ്ധയെ ആകർഷിച്ചിട്ടുള്ള ദർശനങ്ങള്‍ ഒമ്പതാണ്‌. സ്ഥൂലത്തിൽനിന്നു സൂക്ഷ്‌മത്തിലേക്കു കടക്കുന്ന ക്രമപ്രകാരം അവയെ ചാർവാകം അഥവാ ലോകായതം, ജൈനം, ബൗദ്ധം, വൈശേഷികം, ന്യായം, സാംഖ്യം, യോഗം, കർമമീമാംസ, ജ്ഞാനമീമാംസ (വേദാന്തം) എന്നിങ്ങനെ രേഖപ്പെടുത്താം.

ഇന്ത്യയിൽ ദർശനങ്ങളുടെ ഈ സംഖ്യയെക്കുറിച്ചും വർഗീകരണത്തെക്കുറിച്ചും ഭിന്നാഭിപ്രായങ്ങളുണ്ടായിട്ടുണ്ട്‌. ഇന്ന്‌ ഷഡ്‌ദർശനങ്ങള്‍ എന്ന ഒരു വ്യവഹാരം ഇന്ത്യയിൽ തത്ത്വചിന്താപദ്ധതിയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം പ്രസിദ്ധമാണ്‌. എന്നാൽ ഈ ആറെച്ചം ഏതെല്ലാം എന്നതിനെപ്പറ്റിപ്പോലും ആദ്യകാലത്ത്‌ തീരുമാനമുണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നതാണ്‌ വസ്‌തുത. ഉദാഹരണമായി 12-ാം ശ.-ത്തിൽ ഹരിഭദ്രസൂരി തന്റെ ഷഡ്‌ദർശനസമുച്ചയത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ വേദാന്തത്തെ ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ട്‌ ബൗദ്ധം, ന്യായം, വൈശേഷികം, സാംഖ്യം, ജൈനം, മീമാംസ എന്നീ ആറെച്ചത്തെയാണ്‌ പരാമർശിച്ചുകാണുന്നത്‌. 13-ാം ശ.-ത്തിന്റെ ഷഡ്‌ദർശനസമുച്ചയത്തിൽ മീമാംസ, സാംഖ്യം, ജൈനം, ശൈവം, ബൗദ്ധം, നാസ്‌തികം (ചാർവാകം) എന്നീ ആറിനെപ്പറ്റി പ്രതിപാദിച്ചിരിക്കുന്നു. മാധവാചാര്യരുടെ സർവദർശനസംഗ്രഹത്തിൽ സംഖ്യയിലും സംജ്ഞയിലും പിന്നെയും വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്‌. കുറേക്കൂടി പ്രാചീനമായ കൗടല്യന്റെ അർഥശാസ്‌ത്രത്തിൽ സാംഖ്യ-യോഗ-ചാർവാകങ്ങള്‍ മാത്രമേ പരിഗണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളൂ. ചുരുക്കത്തിൽ, ഷഡ്‌ദർശനങ്ങള്‍ എന്ന വ്യവഹാരത്തിന്റെ ഇന്നു നിലവിലുള്ള അർഥത്തിന്‌ ദർശനചരിത്രത്തിൽ വലിയ പഴക്കമില്ല എന്നു സാരം. ന്യായ-വൈശേഷിക-സാംഖ്യ-യോഗ-മീമാംസ-വേദാന്തങ്ങള്‍ എന്നാണ്‌ ഷഡ്‌ദർശനപദത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ വിവക്ഷ. ആകെ മുന്‍പറഞ്ഞ ഒമ്പതിൽവച്ച്‌ ഈ ആറെച്ചംമാത്രം ഇപ്രകാരം ഒരു വിഭാഗമായി കരുതിപ്പോരുന്നതിനും പ്രത്യേകകാരണമുണ്ട്‌. ഭാരതീയദർശനങ്ങളുടെ വർഗീകരണചരിത്രത്തിൽ നിന്ന്‌ ഇക്കാര്യം സ്‌പഷ്‌ടമാകുന്നതാണ്‌. ദർശനങ്ങളെ ഓരോ വീക്ഷണകോണിൽനിന്നുകൊണ്ടാണ്‌ പലരും വർഗീകരിക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചത്‌. ഓരോന്നിനും തന്മൂലം അതിന്റേതായ വൈകല്യവുമില്ലെന്നില്ല. ഉദാഹരണമായി ആത്മവാദികള്‍ എന്നും അനാത്മവാദികള്‍ എന്നും ദാർശനികരെ വേണമെങ്കിൽ രണ്ടായി തിരിക്കാം. അപ്പോള്‍ ഷഡ്‌ദർശനങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ആത്മാവിൽ വിശ്വസിക്കുന്ന ജൈനവും ചേർന്ന്‌ സപ്‌തദർശനങ്ങള്‍ എന്ന വ്യവഹാരം വേണ്ടിവരും. പാശ്ചാത്യപണ്ഡിതന്മാരിൽ ചിലർ പ്രസിദ്ധഷഡ്‌ദർശനങ്ങളെ "ഹിന്ദുദർശന'ങ്ങളായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്‌. അങ്ങനെയാണെങ്കിൽ ജൈന-ബൗദ്ധ-ശൈവ-വൈഷ്‌ണവാദിദർശനങ്ങള്‍ അഹിന്ദു ദർശനങ്ങളായിത്തീരും. ഇത്‌ ഭീമമായ ഒരു അബദ്ധമാണ്‌. ഏതായാലും പലവിധം ചിന്തിച്ചതിനുശേഷം ഒരുവിധം സർവസമ്മതമായ വർഗീകരണം സാധിച്ചതനുസരിച്ച്‌ ഈ ദർശനങ്ങളെ ഒടുവിൽ ആസ്‌തികങ്ങളെന്നും നാസ്‌തികങ്ങളെന്നും വേർതിരിച്ചു നിർത്തിയിരിക്കുകയാണ്‌. അതനുസരിച്ച്‌ ചാർവാകം, ജൈനം, ബൗദ്ധം എന്നിവ നാസ്‌തികങ്ങളും ഷഡ്‌ദർശനങ്ങള്‍ ആസ്‌തികങ്ങളുമാണ്‌. ആസ്‌തികനാസ്‌തികപദങ്ങള്‍ക്ക്‌ പാണിനിയുടെ വ്യാകരണസൂത്രമനുസരിച്ചുള്ള ഈശ്വരവിശ്വാസമുള്ളവന്‍, ഇല്ലാത്തവന്‍ എന്നീ അർഥങ്ങളല്ലാ, മനുസ്‌മൃതിയുടെ നിർവചനമനുസരിച്ചുള്ള വേദപ്രാമാണ്യങ്ങളാണ്‌ ഉദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌ എന്നതു കൂടി പ്രത്യേകം പ്രസ്‌താവിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.

അന്വേഷിച്ചറിയേണ്ടതായ അഥവാ അനുഭവിച്ചറിയേണ്ടതായ പരമസത്യമാണ്‌ എല്ലാ ദർശനങ്ങളുടെയും ചർച്ചാവിഷയം. ഈ പരമസത്യത്തെ എങ്ങനെ അറിയാം? എങ്ങനെ ലഭ്യമായ അറിവിനെ വിശ്വാസയോഗ്യമായി അഥവാ യഥാർഥ അറിവായി അംഗീകരിക്കാം? അനുഭവം സംശയവിപര്യയരഹിതമായ യാഥാർഥ്യമായിരിക്കുന്നത്‌ എപ്പോളാണ്‌? എങ്ങനെയായാലാണ്‌? ഇക്കാര്യം തീരുമാനിച്ചശേഷംവേണമല്ലോ പരമമായ അറിവിനെക്കുറിച്ചു ചർച്ച ചെയ്യുവാന്‍. ആകയാൽ എല്ലാദർശനങ്ങളും ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളായ, അതായതു ജ്ഞാനസമ്പാദനമാർഗങ്ങളായ പ്രമാണങ്ങളെക്കുറിച്ച്‌ ആദ്യംതന്നെ വിചാരം ചെയ്യുന്നുണ്ട്‌. ദർശനങ്ങളിലെ ഈ പ്രമാണപ്രകരണത്തിനു സാമാന്യമായി ജ്ഞാനമീമാംസ എന്നാണു പറഞ്ഞുവരുന്നത്‌. എല്ലാ ദർശനങ്ങളുംകൂടി ആകെ എട്ടു പ്രമാണങ്ങളെയാണ്‌ അംഗീകരിച്ചിട്ടുള്ളത്‌. എല്ലാ പ്രമാണങ്ങളെയും എല്ലാ ദർശനങ്ങളും അംഗീകരിച്ചിട്ടുമില്ല. ചാർവാകം പ്രത്യക്ഷത്തെ മാത്രമേ പ്രമാണമായി സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ളു. ബൗദ്ധരും ജൈനരും പ്രത്യക്ഷം അനുമാനം എന്ന രണ്ടു പ്രമാണങ്ങളെയും, സാഖ്യരും നൈയായികരും പ്രത്യക്ഷാനുമാനങ്ങള്‍ക്കു പുറമേ ആഗമങ്ങളെയും, അക്ഷപാദന്‍ (നൈയായികന്മാരിൽ ഒരാള്‍) ഉപമാനംകൂടി ഉള്‍പ്പെടുത്തി പ്രത്യക്ഷാദികളായ നാലു പ്രമാണങ്ങളെയും, മീമാംസകരിൽ പ്രഭാകരന്‍ അർഥാപത്തി ചേർത്ത്‌ അങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷാദികളായ അഞ്ച്‌ പ്രമാണങ്ങളെയും, മീമാംസകരിൽ ഭാട്ടമതക്കാരും അവരെപ്പോലെ വേദാന്തികളും പ്രത്യക്ഷം, അനുമാനം, ആഗമം, ഉപമാനം, അർഥാപത്തി, അഭാവം (അനുപലബ്‌ധി) എന്നിങ്ങനെ ആറു പ്രമാണങ്ങളെയും, പൗരാണികരും ഐതിഹാസികരും ഈ ആറോടുകൂടി സംഭവം, ഐതിഹ്യം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടെച്ചംകൂടിച്ചേർത്ത്‌ എട്ടു പ്രമാണങ്ങളെയും സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. കേവലം ഭൗതികവാദികളായ ചാർവാകന്മാർ പ്രത്യക്ഷം എന്ന ഒരു പ്രമാണത്തിൽ മാത്രമേ വിശ്വസിക്കുന്നുള്ളൂ എന്നത്‌ പ്രത്യേകം സ്‌മരണീയമാണ്‌. യഥാർഥത്തിൽ ഇത്‌ ഒരു ദർശനമേ ആകുന്നില്ല എന്നും ദർശനങ്ങള്‍ക്ക്‌ ഒരു പൂർവപക്ഷം മാത്രമാണെന്നും മറ്റു ദർശനങ്ങളുടെ അഭാവത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു ദർശനമായിട്ടേ പരിഗണിക്കപ്പെടുമായിരുന്നില്ല എന്നും ചില പണ്ഡിതന്മാർ അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌.

ചാർവാകമതത്തിന്റെ ഉപജ്ഞാതാവിനെക്കുറിച്ച്‌ കാര്യമായ ഒരറിവും ചരിത്രപരമായി ലഭിച്ചിട്ടില്ല. മനുസ്‌മൃതിയിൽ ഈ ദർശനത്തെപ്പറ്റി പരാമർശമുണ്ട്‌. വിഷ്‌ണുപുരാണത്തിലും സൂചിപ്പിച്ചുകാണുന്നു. ഇന്ത്യന്‍ ദർശനങ്ങളിൽവെച്ച്‌ ഏറ്റവും വലിയ ഭൗതികവാദം ചാർവാകമാണ്‌. പ്രത്യക്ഷത്തിൽ കാണുന്ന ചൈതന്യഗുണത്തിന്‌ ആശ്രയമായ ദേഹം തന്നെയാണ്‌ അനുഭവിതാവും പ്രമാതാവും ആത്മാവും എന്നും, ദേഹവ്യതിരിക്തമായ ആത്മാവ്‌ എന്നൊന്നില്ലെന്നും, വിവിധ ദേഹങ്ങളായിത്തീരുകയും പിന്നീടു നശിച്ചു കാണാതായിത്തീരുകയും ചെയ്യുന്ന പൃഥിവ്യാദിപഞ്ചഭൂതങ്ങളാണ്‌ അറിയേണ്ട തത്ത്വങ്ങള്‍ എന്നും ഈ ദർശനം സിദ്ധാന്തിക്കുന്നു. ദേഹത്തിന്റെ സുഖത്തിനു സാധകങ്ങളായ കാമവും അർഥവും മാത്രമാണ്‌ പുരുഷാർഥങ്ങള്‍. പ്രത്യക്ഷസിദ്ധങ്ങളായ അർഥശാസ്‌ത്രവും കാമശാസ്‌ത്രവുമത്ര പരിഗണനാർഹങ്ങളായ പ്രമാണഗ്രന്ഥങ്ങള്‍. ഈ വിഷയങ്ങളെ പ്രതിപാദിക്കുന്ന അഥർവവേദവും പ്രമാണംതന്നെ. ചാർവാകസിദ്ധാന്തമനുസരിച്ച്‌ ധർമം എന്നൊന്നില്ലാത്തതിനാൽ അധർമവുമില്ല; സ്വർഗനരകങ്ങളുമില്ല. ഈശ്വരന്‍ ഇല്ലതന്നെ. മരണംതന്നെയാണു മോക്ഷവും. പ്രഥമശ്രവണത്തിൽ സത്യധർമവിരുദ്ധമെന്നു തോന്നുമെങ്കിലും ഈ ദർശനത്തിൽ അനുശാസിക്കപ്പെട്ട ശരീരസംരക്ഷണ-പരോപകാര-പരഹിംസാനിഷേധാദികള്‍ സർവഗ്രാഹ്യങ്ങളായ കാര്യങ്ങളാണ്‌. ഈശ്വരനിൽ വിശ്വാസമില്ലെങ്കിലും ഇഹലോകത്തിലെ സുഖകരമായ ജീവിതം ഈ ദർശനത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യമാണ്‌. പ്രത്യക്ഷാനുമാനങ്ങളിൽ വിശ്വസിക്കുന്ന ജൈനന്മാർ ജീവനെന്നും അജീവനെന്നും രണ്ടുതത്ത്വങ്ങള്‍ സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഇവയിൽ ജീവന്‍ ബോധസ്വരൂപനും പ്രതിശരീരം ഭിന്നനും നിത്യനും ശരീരമനുസരിച്ചുള്ള വലിപ്പത്തോടുകൂടിയവനുമാണ്‌. ജീവവ്യതിരിക്തനായി ആത്മാവ്‌ എന്നൊന്നില്ല. ജീവന്‍ ഭോക്താവാണ്‌. അജീവന്‍ ഭോഗ്യവും. ജീവന്മാരുടെ വിചിത്ര കർമങ്ങള്‍ നിമിത്തം ജഗത്തുണ്ടാകുന്നു. രാഗാദിക്ലേശ നിവൃത്തിയാണു മോക്ഷസാധനം; മോക്ഷരൂപം ഊർധ്വഗതിയും. ചാർവാകനെക്കാള്‍ ജൈനന്‍ ദേഹവ്യതിരിക്തനായ ആത്മാവുണ്ട്‌ എന്നു സമ്മതിക്കുകയാൽ തദുപജ്ഞമായ ദർശനം ഒരു പടികൂടി മുന്നേറിയതായി ഗണിക്കാം.

സർവജനഹിതത്തിനായി ശ്രീബുദ്ധന്‍ ജനങ്ങള്‍ക്കിടയിൽ നടന്നു ചെയ്‌തിട്ടുള്ള ഉപദേശങ്ങള്‍ ശിഷ്യന്മാരാൽ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ട ത്രിപിടകം എന്ന ബൗദ്ധസാഹിത്യഗ്രന്ഥത്തിലാണ്‌ ബൗദ്ധദർശനത്തിന്റെ മൂലസിദ്ധാന്തങ്ങള്‍ രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്‌. അപ്രത്യക്ഷങ്ങളും അജ്ഞേയങ്ങളുമായ കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച്‌ തർക്കവിതർക്കങ്ങളിലേർപ്പെട്ടു കാലംകഴിക്കുന്നത്‌ ഭോഷത്വമാണെന്നും അനുഭവസിദ്ധങ്ങളായ വിചാരങ്ങള്‍ക്കു പ്രാമുഖ്യം കല്‌പിക്കേണ്ടതാണെന്നും ബുദ്ധന്‍ വിശ്വിസിച്ചിരുന്നു. സുദീർഘമായ തപസ്സുകൊണ്ടും പ്രത്യേകിച്ച്‌ ഒരു ഫലവും കൈപ്പറ്റാതെവന്ന ബുദ്ധന്‍ അതുകൊണ്ടൊന്നും നിരാശനാകാതെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ നിതാന്തനിർമലസ്വാന്തനായി വിചിന്തനം ചെയ്യുകയും നാലുസത്യങ്ങള്‍ കണ്ടുപിടിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ദുഃഖം, ദുഃഖസമുദയം, ദുഃഖനിരോധം, ദുഃഖനിരോധന മാർഗം എന്നിവയാണ്‌ ഈ നാല്‌ ആര്യസത്യങ്ങള്‍. സംസാരം ദുഃഖരൂപമാണെന്ന്‌ ഒന്നാമത്തെ ആര്യസത്യം പ്രസ്‌താവിക്കുന്നു. ദുഃഖത്തിന്‌ അവിദ്യ, സംസ്‌കാരം, വിജ്ഞാനം, നാമരൂപങ്ങള്‍, ഷഡായതനങ്ങള്‍ (അഞ്ച്‌ ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും), സ്‌പർശം, വേദനം, തൃഷ്‌ണ, ഉപാദാനം, ഭവം, ജാതി, ജരാമരണങ്ങള്‍ എന്നിവയാണ്‌ ദ്വാദശനിദാനങ്ങളെന്ന്‌ രണ്ടാമത്തെ ആര്യസത്യം വിശദമാക്കുന്നു. മൂന്നാമത്തെ ആര്യസത്യത്തിന്റെ വിവക്ഷ ദുഃഖകാരണങ്ങള്‍തന്നെ ദുഃഖമായിത്തീർന്ന്‌ ജീവിതത്തെ ദുഃഖരൂപമാക്കിത്തീർക്കുന്നതിനാൽ ഇവയെ നിരോധിച്ചാൽ നിർവാണം അഥവാ മോക്ഷം നേടാം എന്നുള്ളതാണ്‌. ദുഃഖനിരോധനമാർഗം സമ്യക്‌-ദൃഷ്‌ടി, സമ്യക്‌-വാക്‌, സമ്യക്‌-സങ്കല്‌പം, സമ്യക്‌-കർമാന്തം, സമ്യക്‌-ആജീവം, സമ്യക്‌-വ്യായാമം, സമ്യക്‌-സ്‌മൃതി, സമ്യക്‌-ധ്യാനം എന്നീ കാര്യങ്ങള്‍ അനുഷ്‌ഠിക്കുകമാത്രമാണ്‌. ബൗദ്ധദർശനം, ആത്മാവിനെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. അവയവങ്ങളിൽനിന്നു വ്യതിരിക്തനായി അവയവി എന്ന ഒരു തത്ത്വമില്ലെന്നും അവയവി എന്നുള്ളത്‌ അവയവങ്ങളുടെ സംഘാതം മാത്രമാണെന്നും ഈ ദർശനം സിദ്ധാന്തിക്കുന്നു. പ്രത്യക്ഷത്തിൽക്കാണുന്ന ചൈതന്യത്തിന്‌ രൂപം, സംജ്ഞ, വേദനം, സംസ്‌കാരം, വിജ്ഞാനം എന്നിങ്ങനെ അഞ്ച്‌ സ്‌കന്ധങ്ങളുണ്ട്‌ എന്നും ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിന്റെ മാത്രമായോ എല്ലാറ്റിന്റെയും ഒന്നിച്ചോ അനുഭൂതിയുണ്ടാകുമ്പോള്‍ അതിനെ ആത്മാവിന്റെ അനുഭൂതിയായി മുഢന്മാർ വെറുതെ ഘോഷിക്കുന്നു എന്നും നിത്യനായ ഒരു ആത്മാവ്‌ എന്നത്‌ വെറും ഭ്രമമാണെന്നും ഇതിൽ പ്രസ്‌താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു ജന്തുവിനു മരണം സംഭവിക്കുമ്പോള്‍ ജഡം, വേദനം, ഇന്ദ്രിയാനുഭൂതി, പ്രജ്ഞ, വികാരം എന്നിവ വിഘടിക്കുകയും വ്യക്തിയുടെ അപ്പോഴത്തെ അസ്‌തിത്വം നശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജന്തുവിന്റെ കർമം അതിന്റെ മരണത്തെയും അതിജീവിച്ച്‌ "വിജ്ഞാന'രൂപത്തിൽ മാതൃഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്‌ പുതിയ വ്യക്തിയായി വളരുന്നു. കർമഗുണത്തെ അനുസരിച്ചായിരിക്കും വ്യക്തിയുടെ സ്വഭാവം. ജന്തു പിന്നെയും മരിക്കുകയും കർമാനുസാരം പുതിയ വ്യക്തിത്വം വീണ്ടും കൈക്കൊള്ളുകയും അങ്ങനെ സംസാരചക്രം തിരിഞ്ഞു കൊണ്ടിരിക്കുകയും ചെയ്യും. ദുഃഖനിരോധനോപായങ്ങള്‍വഴി കർമനാശം വരുത്തി ജന്തുവിനു മോക്ഷം നേടാം. ഇതാണു ബൗദ്ധദർശനത്തിന്റെ ചുരുക്കം. ബൗദ്ധദർശനത്തിൽ മോക്ഷത്തിനു നിർവാണം എന്നാണ്‌ പ്രയോഗിച്ചിട്ടുള്ളത്‌. വ്യക്തിത്വനാശം, അവിദ്യയുടെ അഗ്നികെട്ടടങ്ങൽ എന്നെല്ലാമാണ്‌ ഇതിന്റെ വിവിക്ഷ. ബൗദ്ധമതം, ഹീനയാനം എന്നും മഹായാനം എന്നും രണ്ടായിപ്പിരിയുകയും ഓരോന്നും അനന്തരം ഈരണ്ടായിത്തിരിയുകയും ചെയ്‌തതോടുകൂടി വൈഭാഷിക-സൗത്രാന്തിക-മാധ്യമിക-യോഗാചാര വ്യവഹാരങ്ങളോടുകൂടി നാലു ബൗദ്ധചിന്താസരണികള്‍ രൂപംകൊള്ളുകയുണ്ടായി. ഇവരിൽ വൈഭാഷികന്‍ "എല്ലാം പ്രത്യക്ഷയോഗ്യവും ക്ഷണഭംഗുരവും' ആണെന്നും, സൈത്രാന്തികന്‍ "പ്രപഞ്ചം ബുദ്ധികൊണ്ടനുമേയങ്ങളും ക്ഷണികങ്ങളുമായ പദാർഥങ്ങളടങ്ങിയത്‌' ആണെന്നും, മാധ്യമികന്‍ "പ്രപഞ്ചം ശൂന്യത്തിന്റെ വിവർത്തം' ആണെന്നും യോഗാചാരന്‍ പ്രപഞ്ചം ജ്ഞാനത്തിന്റെ വിവർത്തനം ആണെന്നും സിദ്ധാന്തിക്കുന്നു. ഇതാണ്‌ ഇവർ തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസം.

വൈശേഷിക-ന്യായദർശനങ്ങള്‍ ആധി-ഭൗതികവിവേചനത്തിൽ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധപതിപ്പിച്ചിട്ടുള്ള തത്ത്വചിന്താപദ്ധതികളാണ്‌. പ്രപഞ്ചത്തിൽ മൊത്തം ആറു പദാർഥങ്ങളെ (ദ്രവ്യ-ഗുണ-കർമ-സാമാന്യ-വിശേഷ-സമവായങ്ങള്‍) വൈശേഷികം അംഗീകരിക്കുമ്പോള്‍ പതിനാറു പദാർഥങ്ങളെ (പ്രമാണ-പ്രമേയ-സംശയ-പ്രയോജന-ദൃഷ്‌ടാന്ത-സിദ്ധാനത-അവയവ-തർക്ക-നിർണയ-വാദജല്‌പ-വിതണ്ഡാ-ഹേത്വാഭാസ-ഛല-ജാതി-നിഗ്രഹ സ്ഥാനങ്ങള്‍) അംഗീകരിക്കുന്നു. ഈ പദാർഥങ്ങളെ വേണ്ടവിധമറിഞ്ഞു സിദ്ധിവരുത്തിയാൽ അവയുടെ തത്ത്വം മനസ്സിലാവുകയും അപ്പോള്‍ ആത്മാവല്ലാത്ത ദേഹാദിയിൽ ആത്മാവെന്നുള്ള ഭ്രാന്തി-മിഥ്യാജ്ഞാനം-ഒഴിഞ്ഞുപോവുകയും ചെയ്യും. രാഗാദിദോഷങ്ങള്‍ നശിക്കുകയും ശുഭാശുഭകർമങ്ങള്‍ നിവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യും. കർമരൂപങ്ങളായ കാരണങ്ങള്‍ നശിച്ചാൽ ജനനമില്ല, മരണവുമില്ല. ഈ ജനനമരണനിവൃത്തിതന്നെയാണ്‌ മോക്ഷം. വൈശേഷികത്തിൽ ആദ്യം പ്രസ്‌താവിച്ച ദ്രവ്യം എന്ന പദാർഥവിഭാഗത്തിൽ ആകെ ഒമ്പത്‌ ഉപവിഭാഗങ്ങളുള്ളതിൽ ഏഴാമത്തേതാണ്‌ ആത്മാവ്‌ എങ്കിൽ ന്യായത്തിൽ പ്രമേയം എന്ന പദാർഥവിഭാഗത്തിന്റെ ഉപവിഭാഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതാണ്‌ ആത്മാവ്‌. ഈ രണ്ടു ദർശനങ്ങളും അങ്ങനെ ദേഹവ്യതിരിക്തമായി ആത്മാവ്‌ എന്ന ഒന്നിനെ അംഗീകരിക്കുകയും പ്രമാണങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ആഗമങ്ങളെയും ഉള്‍പ്പെടുത്തുകയും ചെയ്‌തിട്ടുണ്ട്‌. പ്രതിപാദ്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം നോക്കുമ്പോള്‍ വൈശേഷികം പ്രമേയത്തെയും ന്യായം പ്രമാണത്തെയും കൂടുതലായി വിസ്‌തരിച്ചിരിക്കുന്നു. ആകയാൽ ഈ രണ്ടും കൂടിച്ചേരുമ്പോഴേ ഒരു സമ്പൂർണദർശനമാകുന്നുള്ളൂ. രണ്ടിനുംകൂടി തർക്കശാസ്‌ത്രം എന്ന ഒരു വ്യവഹാരംപോലും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്‌. ഈ രണ്ടു ദർശനങ്ങളും പ്രപഞ്ചത്തെ വിശകലനാത്മകമായിട്ടാണ്‌ സമീപിച്ചിട്ടുള്ളത്‌ എന്ന വസ്‌തുതകൂടി പ്രസ്‌താവയോഗ്യമാണ്‌. കണാദന്‍, ഗൗതമന്‍ എന്നിവരാണ്‌ ഈ ദർശനങ്ങളുടെ ഉപജ്ഞാതാക്കള്‍.

സാംഖ്യയോഗദർശനങ്ങളിൽവച്ച്‌ സാംഖ്യം പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഇരുപത്തഞ്ചു തത്ത്വങ്ങളെ വിസ്‌തരിക്കുകയും അവയാണു സകലതും എന്നു സിദ്ധാന്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പുരുഷന്‍, പ്രകൃതി, മഹത്ത്‌, അഹങ്കാരം, മനസ്സ്‌, ശ്രാത്രം, ത്വക്ക്‌, ചക്ഷുസ്സ്‌, ജിഹ്വ, ഘ്രാണം, വാക്ക്‌, പാണി, പാദം, പായു, ഉപസ്ഥം, ശബ്‌ദം, സ്‌പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം, ആകാശം, വായു, അഗ്നി, സലിലം, ഭൂമി എന്നിവയാണ്‌ നിരീശ്വരസാംഖ്യത്തിലെ ഇരുപത്തഞ്ചു തത്ത്വങ്ങള്‍. ഇതിലെ പുരുഷന്‍ ജീവനാണ്‌. പുരുഷ-പ്രകൃതിതത്ത്വവിവേകജ്ഞാനത്താൽ മോക്ഷം സിദ്ധിക്കുന്നു എന്ന്‌ സാംഖ്യം സിദ്ധാന്തിക്കുന്നു. ഈശ്വരനിൽ വിശ്വസിക്കുന്ന ഒരു വിഭാഗം സാംഖ്യന്മാരുമുണ്ട്‌. അവരെ സേശ്വരസാംഖ്യം എന്നും പറഞ്ഞുവരുന്നു. പരമപുരുഷനായ ഈശ്വരനെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത്‌ അവർ ഇരുപത്തിയാറു തത്ത്വങ്ങളെ പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്‌. സേശ്വരസാംഖ്യം തത്വജ്ഞാനസഹിതമായ യോഗത്തെ മോക്ഷസാധനമായി വർണിക്കുമ്പോള്‍ നിരീശ്വരസാംഖ്യം യോഗസഹകൃതമായ തത്ത്വജ്ഞാനത്തെ മോക്ഷസാധനമായി ഉപന്യസിക്കുന്നു. പദാർഥതത്ത്വങ്ങള്‍ എച്ചിപ്പറഞ്ഞ്‌ അവയുടെ സ്വഭാവവിവേചനത്തോടുകൂടി വിജ്ഞാനം സമ്പാദിക്കുന്നതെങ്ങനെ എന്നും സാംഖ്യം ചർച്ചാവിഷയമാക്കിയെങ്കിൽ ആ വിജ്ഞാനം അനുഭവിക്കുന്നതിനുവേണ്ടിയുള്ള അനുഷ്‌ഠാനത്തിന്റെ നിർദേശമാണ്‌ യോഗത്തിന്റെ വിഷയം. യമനിയമാസനപ്രാണായാമപ്രത്യാഹാരധാരണാധ്യാനസമാധികള്‍ എന്ന എട്ടംഗങ്ങളോടുകൂടിയതാണ്‌ യോഗചര്യ. യോഗചര്യയിലൂടെ ഈശ്വരജ്ഞാനം നേടുകതന്നെയാണ്‌ മോക്ഷവും. സൂക്ഷ്‌മപര്യാലോചനയിൽ സാംഖ്യ-യോഗങ്ങള്‍ ചേർന്നാണ്‌ ഒരു സമ്പൂർണദർശനമായിത്തീരുന്നത്‌.

ധർമത്തെയും ബ്രഹ്മത്തെയും കുറിച്ചു വേദത്തെ പ്രമാണമാക്കി യാഥാർഥ്യജ്ഞാനമുണ്ടാക്കിത്തരുന്നതിന്‌ ആവിർഭവിച്ചിട്ടുള്ള ദർശനമാണ്‌ മൊത്തത്തിൽ മീമാംസ എന്നത്‌. പൂജനീയമായ വിചാരം എന്നാണ്‌ മീമാംസാപദത്തിന്റെ അർഥം. വേദപ്രമാണ്യത്തോടുകൂടി തത്ത്വമറിവാനായി ചെയ്യുന്ന അഥവാ മഹാന്മാരോ തത്തുല്യരോ മാന്യമായ മാർഗത്തിലൂടെ നിരൂപണം ചെയ്യുന്ന വിചാരശാസ്‌ത്രം എന്നു താത്‌പര്യം. ഇതിൽ പന്ത്രണ്ടധ്യായങ്ങളുള്ളതും ജൈമിനീ പ്രണീതവും സൂത്രാത്മകവും ശബരസ്വാമിയുടെ ഭാഷ്യത്തോടുകൂടിയതുമായ ഭാഗം പൂർവമീമാംസ എന്ന പേരിൽ വ്യവഹരിക്കപ്പെടുന്നു. ധർമം, അതായത്‌ യാഗാദിവേദവിഹിതകർമങ്ങള്‍ ആണ്‌ ഇതിലെ പ്രതിപാദ്യവിഷയം. ധർമത്തെക്കുറിച്ച്‌ ഇതിൽ വിശദമായും നിഷ്‌കൃഷ്‌ടമായും ചർച്ച ചെയ്‌തിട്ടുണ്ട്‌. ബാഹ്യപ്രപഞ്ചം ജീവാത്മാക്കളുടെ അസ്‌തിത്വം, കർമാനുഷ്‌ഠാനം, പുനർജന്മം, സ്വർഗം, നരകം എന്നിവയിൽ ഈ ദർശനം വിശ്വസിക്കുന്നുണ്ട്‌. എങ്കിലും ജഗത്തിന്റെ ഉത്‌പത്തിസ്ഥിതിലയകാരണമായ ഒരു ഈശ്വരനിൽ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല. ഋക്ക്‌ തുടങ്ങിയ വേദങ്ങള്‍ക്ക്‌ ഈ ദർശനം സത്യത്വവും പ്രാമാണ്യവും കല്‌പിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഇവയുടെ ഈശ്വരകർത്തൃത്വത്തെ നിഷേധിക്കുന്നുമുണ്ട്‌. ഈ ദർശനമനുസരിച്ച്‌ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം എന്നൊന്നില്ല; (പ്രഭാകരമതമനുസരിച്ച്‌) എല്ലാ ജ്ഞാനവും യഥാർഥമാണ്‌. ജഗത്ത്‌, തദ്വിഷയങ്ങള്‍, പരമാണുക്കള്‍, ആത്മാവ്‌ എന്നിവ നിത്യമാണ്‌. നിത്യമായ ആത്മാവ്‌ ശരീരവ്യതിരിക്തമായ തത്ത്വമാണ്‌. പ്രതിശരീരഭിന്നനായ ആത്മാവിന്‌ കർത്തൃത്വഭോക്തൃത്വങ്ങളുണ്ട്‌. ഈ കർമമീമാംസകരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ നിരതിശയാനന്ദത്തോടുകൂടിയ സ്വർഗത്തിന്റെ അനുഭവമാണു മോക്ഷം. വ്യത്യസ്‌തമായി ഒരു മോക്ഷമില്ല. വേദവിഹിതകർമാനുഷ്‌ഠാനം അതിനുള്ള ഉപായമാണുതാനും. കർമഫലങ്ങള്‍ സ്വയമേവ ഉത്‌പന്നങ്ങളാകയാൽ അതിനായി ഒരധിഷ്‌ഠാതാവിന്റെയോ മധ്യവർത്തിയുടെയോ ആവശ്യം ഇവർ കാണുന്നില്ല. ഇങ്ങനെയൊക്കെയൊണെങ്കിലും പില്‌ക്കാലത്തുള്ള മീമാംസകർ സ്വർഗത്തെക്കാള്‍ ശ്രഷ്‌ഠമായ മോക്ഷം ഒന്നുണ്ട്‌ എന്നും നിഷ്‌കാമകർമാനുഷ്‌ഠാനമാണ്‌ പ്രാപ്‌തിഹേതുവെന്നും വിശ്വസിക്കുന്നുണ്ട്‌.

ഉത്തരമീമാംസയിൽ ആകെ എട്ടധ്യായങ്ങളുള്ളതിൽ ആദ്യത്തെ നാലെച്ചമടങ്ങിയ ഭാഗം ദേവതാപ്രകരണമെന്നും പിന്നത്തെ നാലെച്ചമടങ്ങിയ ഭാഗം ബ്രഹ്മപ്രകരണം അഥവാ ജ്ഞാനപ്രകരണമെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ദേവതാ പ്രകരണത്തിൽ ഒന്നാമത്തെ അധ്യായത്തിൽ ദേവതാതത്ത്വ പ്രതിപാദനത്തിലാണ്‌ എല്ലാ മന്ത്രങ്ങള്‍ക്കും താത്‌പര്യമെന്നും രണ്ടാമത്തേതിൽ ദേവതകളുടെയും മന്ത്രങ്ങളുടെയും മറ്റും മഹിമയെ വ്യക്തമാക്കുവാനാണ്‌ യാഗാദികള്‍ എന്നും അവയ്‌ക്കു സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഉപയോഗമില്ലാ എന്നും മൂന്നാമത്തേതിൽ ദേവതകള്‍ സ്വേച്ഛാവിഗ്രഹത്തോടും സ്വേച്ഛാനുഗുണഗുണങ്ങളോടും കൂടിയവരാണെന്നും നാലാമത്തേതിൽ അതതു ദേവതകളുടെ പ്രസാദംകൊണ്ട്‌ അതതു ദിവ്യലോകങ്ങളും തദനുസാരികളായ വേഷഭൂഷാദികളും ഐശ്വര്യവും ആനന്ദവും ഉപാസനാഭേദമനുസരിച്ച്‌ ലഭ്യമാകുന്നു എന്നും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. മധ്യമീമാംസ എന്ന അപരനാമത്തോടുകൂടിയ ഈ നാലധ്യായങ്ങള്‍ ഹിന്ദുമതത്തിലെ സഗുണോപാസനയുടെ അനുശാസനഗ്രന്ഥമാണെന്നു പറയാം. ഇതനുസരിച്ച്‌ മോക്ഷം സാലോക്യം, സാമീപ്യം, സാരൂപ്യം, സായൂജ്യം എന്നിങ്ങനെ നാലു വിധത്തിലാണ്‌. അദ്വൈതദർശനത്തിന്റെ വിഭാഗങ്ങളായ ദ്വൈതാദ്വൈതം, ദ്വൈതം, വിശിഷ്‌ടാദ്വൈതം മുതലായ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ സ്രാതസ്സ്‌ ഈ മധ്യമീമാംസയാണെന്നു പറയാം. ഭാരതീയദർശനം അതിന്റെ ഉച്ചശൃംഗത്തിലെത്തി വിഹരിക്കുന്നത്‌ ജ്ഞാനപ്രകരണത്തിലാണ്‌. അദ്വൈതം അഥവാ കേവലാദ്വൈതമാണ്‌ ഇതിന്റെ വിഷയം. ഈ തത്ത്വചിന്താപദ്ധതിയുടെ പ്രാരംഭം ഋഗ്വേദത്തിലെ ഏകദേവതോദ്‌ഘോഷകങ്ങളായ സൂക്തങ്ങളിലും പരിപോഷം ഉപനിഷത്തുകളിലുമാണ്‌ ദൃശ്യമാകുന്നത്‌. ബാദരായണന്റെ ബ്രഹ്മസൂത്രത്തിൽ ഈ ദർശനത്തിന്റെ ഒരു ക്രാഡീകരണം കാണാമെങ്കിൽ ഗൗഡപാദാചാര്യരുടെ മാണ്ഡൂക്യകാരികയിൽ ഇതിന്റെ വിശദീകരണവും കാണാം. ആദിശങ്കരന്റേതിനു തൊട്ടുമുമ്പുവരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തെ അദ്വൈതചരിത്രത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ ഘട്ടമായി പരിഗണിക്കാം. ആദിശങ്കരന്‍ തന്റെ പ്രസ്ഥാനത്രയത്തിലൂടെ അദ്വൈതം പ്രചരിപ്പിച്ച ആ കാലത്തെ രണ്ടാംഘട്ടമായും അതിനുശേഷം പദ്‌മപാദന്‍, സുരേശ്വരാചാര്യന്‍, വാചസ്‌പതിമിശ്രന്‍ മുതലായവരുടേതായ സംഭാവനകളടങ്ങിയകാലം മൂന്നാംഘട്ടമായും കരുതാം. "ബ്രഹ്മം ഒന്നു മാത്രമേ സത്യമായിട്ടുള്ളൂ. ഇക്കാണുന്ന ജഗത്ത്‌ മിഥ്യയാണ്‌. ജീവന്‍ ബ്രഹ്മമല്ലാതെ മറ്റൊന്നല്ല' എന്നാണ്‌ അദ്വൈതത്തിന്റെ സാരസംഗ്രഹം.ഈ പരമസത്യത്തിലെത്തിക്കുന്ന യുക്തികളും മറ്റും വളരെ വിശദമായും സപ്രമാണമായും പ്രതിപാദിക്കുകയുംസ്വമതസ്ഥാപനത്തിന്‌ വേണ്ടിവന്നാൽ ഇതര മതഖണ്ഡനം സാധ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിൽ അദ്വൈതദർശനം വിജയം കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ആദിശങ്കരന്റെ നിശിതമായ ബുദ്ധിയും നിത്യചൈതന്യവത്തായ പ്രതിഭയും അദ്വൈതത്തെ ഭാരതത്തിന്റെ മച്ചിൽ രൂഢമൂലമാകുവാനും ദർശനങ്ങളുടെ ദർശനമായി പരിലസിക്കുവാനും സഹായിച്ചിട്ടുണ്ട്‌.

ചാർവാകം മുതൽ അദ്വൈതംവരെയുള്ള ഈ ഭാരതീയ ദർശനങ്ങള്‍ക്ക്‌ ഓരോന്നിനും അതതിന്റെതായ ജ്ഞാനമീമാംസയുള്ളതുപോലെ ആചാരമീമാംസയുമുണ്ട്‌. പരമസത്യപ്രാപ്‌തിക്കുള്ള സാധനങ്ങളുടെ അഥവാ ഉപായങ്ങളുടെ ചർച്ചയാണ്‌ ഈ പ്രകരണത്തിൽ കാണുന്നത്‌. ഓരോ ദർശനത്തെക്കുറിച്ച്‌ മുകളിൽ പ്രസ്‌താവിച്ചപ്പോള്‍ അതതിന്റെ ആചാര്യമീമാംസയെക്കുറിച്ചും അല്‌പമായ ഒരു സൂചന നല്‌കിയിട്ടുണ്ട്‌. അദ്വൈത ദർശാനുസാരേണ ആത്മസ്വരൂപചൈതന്യസാക്ഷാത്‌കാരം അഥവാ "അഹം ബ്രഹ്മാസ്‌മി' എന്ന പരമസത്യത്തിന്റെ അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നതിന്‌ ശ്രവണം, മനനം, നിദിധ്യാസനം എന്നിവയുടെ അനുഷ്‌ഠാനം അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്‌. പരമാത്മവസ്‌തുവിൽ തത്‌പരനായിരിക്കുക എന്നതാണ്‌ ശ്രവണംകൊണ്ടുദ്ദേശിക്കുന്നതെങ്കിൽ ശ്രവണം കൊണ്ട്‌ ധരിക്കപ്പെട്ട അദ്വൈതവസ്‌തുവിനെ തക്ക യുക്തികള്‍കൊണ്ട്‌ ദൃഢീകരിക്കലാണ്‌ മനനം.

ഹിന്ദുമതം, ശ്രയഃപ്രാപ്‌തിക്കായി കർമം, ഭക്തി, ജ്ഞാനം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു മാർഗങ്ങള്‍ നിർദേശിക്കുന്നുണ്ട്‌. ഈ മാർഗങ്ങള്‍ ദർശനങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അവയുടെ ആചാരമീമാംസയിലുള്‍പ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ മതവും ദർശനവും ഇന്ത്യയിൽ പ്രത്യേകം ഉരുത്തിരിഞ്ഞിട്ടല്ല, അഭിന്നമായിട്ടാണ്‌ നിലകൊള്ളുന്നതെന്നു കാണാം. രുചിഭേദത്തിനനുസരിച്ചും പാരമ്പര്യമനുസരിച്ചും മതാചാരങ്ങള്‍ അനുഷ്‌ഠിക്കുന്നതുപോലെ ഈ രണ്ടുമനുസരിച്ച്‌ ഇന്ത്യയിലെ ജനങ്ങള്‍ അവരവർക്കിഷ്‌ടമുള്ള ദർശനത്താൽ ആകർഷിക്കപ്പെടുകയാണ്‌ ചെയ്‌തിട്ടുള്ളത്‌. ചാർവാകം, സാംഖ്യം, യോഗം, ന്യായം, വൈശേഷികം എന്നിവയ്‌ക്ക്‌ പരമ്പരാഗതങ്ങളായ സ്ഥാപനങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിലുണ്ടായിട്ടില്ല എങ്കിലും ജൈനം, ബൗദ്ധം, പൂർവമീമാംസ, ഉത്തരമീമാം, എന്നീ ദർശനങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതത്‌ അനുയായി വർഗങ്ങള്‍ അതതു പ്രസ്ഥാനം നിലനിർത്തുന്നതിനും പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിനും യത്‌നങ്ങള്‍ ഇന്നും ചെയ്‌തുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു; ശങ്കരാചാര്യസ്ഥാപിതങ്ങളായ നാലു മഠങ്ങള്‍ ഇതിനു നിദർശനങ്ങളാണ്‌.

അടുത്തകാലത്തായി ഇന്ത്യയിൽ ദർശനരേഖയ്‌ക്കു കാര്യമായ നൂതന സംഭാവനയൊന്നും നല്‌കുവാന്‍ സാധിച്ചിട്ടില്ല. എങ്കിലും പാശ്ചാത്യ ദർശനങ്ങളെയും ഭാരതീയ ദർശനങ്ങളെയും സമന്വയിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ചില പരിശ്രമങ്ങള്‍ അങ്ങുമിങ്ങും ഉണ്ടായിട്ടില്ലെന്നില്ല. ഡോക്‌ടർ രാധകൃഷ്‌ണന്റെ നാമധേയം ഇത്തരുണത്തിൽ പ്രത്യേകം പ്രസ്‌താവ്യമാണ്‌. (നോ: അദ്വൈതം; അഷ്‌ടാംഗയോഗം; ജൈനദർശനം; ന്യായം; പൂർവമീമാംസ; പ്രമാണങ്ങള്‍ (ജ്‌ഞാനമീമാംസ); ബൗദ്ധദർശനം; വൈശേഷികം; സാംഖ്യം).

പ്രാഗ്‌വിജ്ഞാനം

ഈശ്വരസൃഷ്‌ടങ്ങളും ദൃശ്യാദൃശ്യങ്ങളും ചേതനാചേതനങ്ങളുമായ സമസ്‌തപദാർഥങ്ങളും ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തെ പല ലോകങ്ങളായി വിഭജിച്ചതിൽ മേൽഭാഗത്തു വർത്തിക്കുന്ന ഭൂലോകത്തെ ജംബു, പ്ലക്ഷം, ശാല്‌മലി, കുശം, ക്രൗഞ്ചം, ശാകം, പുഷ്‌കരം എന്നിങ്ങനെ ഏഴു ദ്വീപങ്ങളായി വേർതിരിച്ചിരിക്കുകയാണെന്നും അവയിൽ ജംബുദ്വീപത്തിൽപ്പെട്ട ഭാഗമാണ്‌ ഭാരതവർഷമെന്നും വിഷ്‌ണുപുരാണം വിവരിക്കുന്നു. സ്വയംഭൂവമനുവിന്റെ മൂത്തപുത്രനായ പ്രിയവ്രതന്‍ തന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ഏഴു പേർക്കുവേണ്ടി സപ്‌തദ്വീപങ്ങള്‍ പങ്കു വച്ചുകൊടുത്തപ്പോള്‍ അഗ്നീധ്രനാണ്‌ ജംബുദ്വീപം ലഭിച്ചത്‌. അഗ്‌ധീധ്രന്‍ ജംബുദ്വീപത്തെ തന്റെ ഒമ്പതു പുത്രന്മാർക്കായി വിഭജിച്ചുകൊടുത്തതിൽ ഹിമാലയപർവതത്തിന്‌ തെക്കുള്ള ഭാഗം നാഭിക്കാണ്‌ ലഭിച്ചത്‌. നാഭിയുടെ നൂറു പുത്രന്മാരിൽ മൂത്തവനായ ഭരതന്റെ പേരിൽനിന്ന്‌ ഈ ഭൂഭാഗത്തിന്‌ ഭാരതവർഷം എന്ന നാമം സിദ്ധിച്ചു. ഭാരതത്തിന്റെ അതിരുകളെ വിഷ്‌ണുപുരാണത്തിൽ ഇപ്രകാരം നിർണയിച്ചിരിക്കുന്നു:

	"ഉത്തരം യത്സമുദ്രസ്യ
	ഹിമാദ്രാശൈച്വ ദക്ഷിണം,
	വർഷം തദ്‌ഭാരതം നാമ
	ഭാരതീ യാത്ര സന്തതിഃ'
 

പ്രാചീന സംസ്‌കൃത ശബ്‌ദകോശങ്ങളിലൊന്നായ അമരകോശപ്രകാരം (നാം അധിവസിക്കുന്ന) ഈ ലോകത്തിന്റെ പേര്‌ ഭാരതം എന്നാണ്‌; ശരാവതിനദിയെ അവധി (അതിർത്തി) ആക്കിവച്ച്‌ അതിന്റെ തെ.കി. ഭാഗത്തുള്ള ദേശം പ്രാച്യവും വടക്കുപടിഞ്ഞാറുള്ള ഭാഗം ഉദീച്യവും അതിനപ്പുറത്തുള്ള ദേശം മ്ലേച്ഛവുമാണ്‌; രാജ്യത്തിന്റെ നടുക്കുകിടക്കുന്ന ഭൂവിഭാഗത്തിന്‌ മധ്യദേശമെന്നും മധ്യമമെന്നും പറയുന്നു; വിന്ധ്യന്‍ മുതൽ ഹിമാലയംവരെയുള്ള ദേശം ആര്യാവർത്തമെന്നും പുണ്യഭൂമി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

	"ലോകോƒയം ഭാരതം വർഷം
	ശരാവത്യാസ്‌തു യോƒവധേഃ
	ദേശഃപ്രാഗ്‌ ദക്ഷിണഃ പ്രാച്യ
	ഉദീച്യഃ പശ്ചിമോത്തരഃ
	പ്രത്യന്തോ മ്ലേച്ഛദേശഃസ്യ-
	ന്മധ്യദേശസ്‌തു മധ്യമഃ
	ആര്യാവർത്തഃ പുണ്യഭൂമിർ-
	മധ്യ വിന്ധ്യഹിമാലയോഃ'
(അമരകോശം)
 

ധആധുനിക അവധിൽപ്പെട്ട ഫൈസാബാദിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഒരു നദീയെ ശരാവസ്‌തി എന്നു വിളിക്കാറുണ്ട്‌. ഈ ശരാവതി (ശരാവസ്‌തി) തന്നെയാണ്‌ ശ്രാവസ്‌തി എന്ന്‌ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു വ്യാഖ്യാനമുണ്ട്‌.പ ഭാരതവർഷത്തിൽ ഒമ്പതു ദ്വീപുകളും (ഇന്ദ്രദ്വീപം, കശെരുമാന്‍സ, താമ്രപർണം, ഗഭസ്‌തിമാന്‍, നാഗം, കടാഹം, സിംഹളം, വാകുണം, കുമാരം), ഏഴ്‌ കുലപർവതങ്ങളും (മഹേന്ദ്രം, മലയം, സഹ്യം, ശുക്തിമാന്‍, ഋക്ഷം, വിന്ധ്യം, പാരിയാത്രം), അനവധി നദികളും (സരസ്വതി, കാളിന്ദി, ഹിരണ്വതി, ശതദ്രു, വിതസ്‌ത, ഇരാവതി, ഗോമതി, ദൃഷദ്വതി, ഗണ്ഡകി, സരയൂ, സിന്ധു, ചർമണ്വതി, വിദിശ, നർമദ, മന്ദാകിനി, തമസ, പയോഷ്‌ണി, നിർവിന്ധ്യ, താപി, വൈതരണി, ഗോദാവരി, കൃഷ്‌ണ, രേവ, കാവേരി, കൃതമാല, താമ്രപർണി തുടങ്ങിയവ), അസംഖ്യം രാജ്യങ്ങളും (മത്സ്യം, പാഞ്ചാലം, കോസലം, കൗരവം, കലിംഗം, വംഗം, ആഭീരം, ഗാന്ധാരം, കേകയം, അംഗം, പ്രാഗ്‌ജ്യോതിഷം, മഗധം, കേരളം, ചോളം, ഉത്‌കലം, ദശാർണം, അവന്തി മുതലായവ) അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതായി ഒന്നിലധികം പുരാണങ്ങളിൽ പരാമർശമുണ്ട്‌. (നോ: വിഷ്‌ണു പുരാണം, വാമനപുരാണം, ഭാഗവതം). ആധുനിക ഭൂമിശാസ്‌ത്രത്തിൽ, ഇവയിൽ ചിലവ അതേ പേരുകളിലും മറ്റു ചിലവ ഈഷദ്‌വ്യത്യാസങ്ങളോടുകൂടിയും ഇനിയും ചിലവ തികച്ചും പുതിയ സംജ്ഞകളാലും വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

പുരാവിജ്ഞാനീയം

ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രപരവും സാംസ്‌കാരികവുമായ പ്രാചീന പാരമ്പര്യത്തെക്കുറിച്ച്‌ വസ്‌തുനിഷ്‌ഠമായ അറിവുകള്‍ ശേഖരിച്ചു വിലയിരുത്തുവാനും അഭ്യൂഹങ്ങള്‍ക്കതീതമായ ഒരു സമ്പൂർണ ചരിത്രത്തിന്റെ ആധികാരിക രൂപരേഖ തയ്യാറാക്കുവാനുമുള്ള ഔദ്യോഗിക പരിശ്രമങ്ങള്‍ 20-ാം ശ.-ത്തിന്റെ ആരംഭത്തോടുകൂടിയാണ്‌ തുടങ്ങിയത്‌. എങ്കിലും 19-ാം ശ.-ത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ ചില ചരിത്രാന്വേഷകർ വ്യക്തിപരമായ ഗവേഷണത്വരമൂലം ചെറിയ പരിശ്രമങ്ങള്‍ ഈ രംഗത്ത്‌ നടത്തിയിരുന്നതായി കാണാം. പ്രാചീന ജനപദങ്ങളിൽ കണ്ടെത്തിയ ഭഗ്നാവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ ഉത്‌ഖനനം ചെയ്‌തപ്പോള്‍ ലഭിച്ച കലാസംസ്‌കാരികശകലങ്ങള്‍, ലിഖിതങ്ങള്‍, സ്‌മാരകഫലകങ്ങള്‍, ശിലാശില്‌പങ്ങള്‍, പ്രതിമാശില്‌പങ്ങള്‍, വാസ്‌തുശില്‌പങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയ സാമഗ്രികള്‍ പലതും പ്രാചീന ചരിത്രത്തിന്റെ പുനർനിർമാണത്തിനുതകുന്നവയാണെന്നു ബോധ്യമായി. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ കലാമൂല്യമുള്ള പഴയ കൗതുകവസ്‌തുക്കളും പ്രതിമാശില്‌പങ്ങളും കണ്ടെടുക്കുവാനുള്ള താത്‌പര്യമായിരുന്നു പൊന്തിനിന്നിരുന്നത്‌. എന്നാൽ ഈ സാമഗ്രികളുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം സ്‌പഷ്‌ടമായതോടെ ഇവയ്‌ക്കുവേണ്ടിയുള്ള അന്വേഷണങ്ങള്‍ വ്യാപകമായ തോതിലാരംഭിച്ചു. 1861-ൽ അലക്‌സാണ്ടർ കച്ചിങ്‌ഹാമിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ എന്നൊരു പുതിയ വകുപ്പ്‌ ഉദ്‌ഘാടനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. എങ്കിലും ഈ രംഗത്ത്‌ കാര്യമായ പുരോഗതി കൈവരിക്കാന്‍ കഴിഞ്ഞില്ല.

മോഹന്‍ജൊദരോ നഗരാവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍
ഹാരപ്പ നഗരാവശിഷ്‌ടം

1860-ൽ സത്‌നാ ജില്ലയിൽനിന്ന്‌ ഒരു നവീന ശിലായുഗായുധം എഛ്‌.പി. ലെ മിസുറിയന്‍ ((H P Le Mesurien)എന്ന റയിൽവേ എന്‍ജിനീയർ കണ്ടെടുത്തു. തുടർന്ന്‌, 1863-ൽ ചെങ്കൽപ്പേട്ട്‌ ജില്ലയിൽ പല്ലാവരത്തുനിന്ന്‌ ജിയോളജിക്കൽ സർവേ ഒഫ്‌ ഇന്ത്യയിലെ ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്ന റോബർട്ട്‌ ബ്രൂസ്‌ഫുട്ട്‌ പുരാതനശിലായുഗത്തിലെ ഏതാനും ഉപകരണങ്ങള്‍ കണ്ടെടുത്തു. ഇതു മുതലാണ്‌ കൂടുതൽ ഉപകരണങ്ങളും മറ്റു പുരാവസ്‌തുക്കളും കണ്ടെടുക്കുവാനുള്ള ശ്രമങ്ങളും ശിലായുഗകാലത്തെ പുരാവസ്‌തുക്കളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങളും ആരംഭിച്ചത്‌. 1902-ൽ ഡോ. ജോണ്‍ മാർഷലിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഒഫ്‌ ഇന്ത്യ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇതോടുകൂടി പുരാവസ്‌തുഗവേഷണങ്ങള്‍ക്ക്‌ വളരെ പ്രാധാന്യവും അംഗീകാരവും ഉണ്ടായി. പല ബുദ്ധമത സങ്കേതങ്ങളും മാർഷലിന്റെ പര്യവേക്ഷണങ്ങള്‍ക്കു വിധേയമായി. സാഞ്ചി, തക്ഷശില, സാരാനാഥ്‌, സഹേട്‌-മഹേട്‌, കസിയ, പഹാഡ്‌പുർ, നാളന്ദ തുടങ്ങിയ ബൗദ്ധകേന്ദ്രങ്ങളിൽനിന്ന്‌ ബൗദ്ധവാസ്‌തുവിദ്യയെ സംബന്ധിച്ച പല പുതിയ ചരിത്രവസ്‌തുതകളും ശേഖരിക്കുവാന്‍ മാർഷലിനും സഹപ്രവർത്തകർക്കും കഴിഞ്ഞു. തക്ഷശിലയിലെ ബൗദ്ധാവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ കൂടാതെ ബീർമൗണ്ട്‌, സിർകാപ്‌ എന്നീ രണ്ടു സ്ഥാനങ്ങളിൽനിന്ന്‌ ബി.സി. 6-ഉം 5-ഉം ശ.-ങ്ങളിലെ ഇന്തോ-ഗ്രീക്‌ സമ്പർക്കത്തിന്റെയും സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെയും ആരംഭംമുതൽ കുശാനവംശജരുടെ ആദ്യകാലംവരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിലേക്കു വെളിച്ചം വീശുന്ന നിരവധി ചരിത്രാവശിഷ്‌ടങ്ങളും കണ്ടെടുക്കുവാന്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്‌. യമുനാനദിക്കരയിലുള്ള ഭിട (Bhita) ഒരു വാണിജ്യകേന്ദ്രമായിരുന്നുവെന്ന്‌ തെളിയിക്കുന്ന ഏതാനും സാമഗ്രികളും ലഭ്യമായിട്ടുണ്ട്‌. പാടലീപുത്രത്തിൽ കരിങ്കൽത്തൂണുകളിൽ ഉറപ്പിച്ച്‌ തടികൊണ്ടു നിർമിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഒരു മൗര്യരാജകൊട്ടാരം നിന്ന സ്ഥാനവും തിരിച്ചറിയാന്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്‌. 1921-ൽ ഹാരപ്പയിലും 1922-ൽ മോഹന്‍ജൊദരോയിലും നടത്തിയ ഉത്‌ഖനനനിരീക്ഷണങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം ബോധ്യമായതോടുകൂടി സിന്ധുനദീതടസംസ്‌കാരത്തെ-അഥവാ ഹാരപ്പാ സംസ്‌കാരത്തെ സംബന്ധിക്കുന്ന കൂടുതൽ വിവരങ്ങള്‍ ഗ്രഹിക്കുവാന്‍ വന്‍തോതിലുള്ള ഗവേഷണങ്ങള്‍ ആരംഭിച്ചു. ഇന്ത്യന്‍ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ആദ്യത്തെ നാഗരികജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങള്‍ ഈ ഗവേഷണങ്ങളുടെ ഫലമായാണ്‌ ലഭ്യമായത്‌. ഇറാഖിൽ നടത്തിയ ഒരു ഉത്‌ഖനനത്തിന്റെ ഫലമായി ഈ കാലഘട്ടത്തിലേതെന്നു കരുതാവുന്ന ചില മുദ്രകള്‍ കണ്ടെത്താന്‍ കഴിഞ്ഞു. പ്രസക്തസംസ്‌കാരം ബി.സി. മൂവായിരത്തോളം പഴക്കമുള്ളതാണെന്ന്‌ അനുമാനിക്കുവാന്‍ പോരുന്നവയാണ്‌ ഈ മുദ്രകള്‍. ഇതോടുകൂടി പുരാവസ്‌തുഗവേഷണത്തിനുള്ള താത്‌പര്യം പൂർവാധികം വർധിച്ചു. തത്‌ഫലമായി സിന്‍ഡിലും ബലൂചിസ്‌താനിലും മറ്റു പല സ്ഥലങ്ങളിലും ഹാരപ്പാസംസ്‌കാരത്തിന്റെ പൂർണരൂപം മനസ്സിലാക്കാന്‍വേണ്ടിയുള്ള ഖനനഗവേഷണങ്ങള്‍ പലതും തുടർന്നു നടത്തി. ഹാരപ്പാ കാലഘട്ടത്തിനും വളരെ മുമ്പുമുതലേയുള്ള ആദിമകാലസംസ്‌കാരത്തെപ്പറ്റി വിലയേറിയ പല വിവരങ്ങളും ശേഖരിക്കുവാന്‍കൂടി ഈ ഗവേഷണപ്രക്രിയ സഹായകമായിത്തീർന്നു.

സ്‌ത്രീരൂപം-മോഹന്‍ജൊദരോ
ശിലാവിഗ്രഹം-മോഹന്‍ജൊദരോ

1935-ൽ യേൽ-കേംബ്രിഡ്‌ജ്‌ അന്വേഷണസംഘം കാശ്‌മീർ പ്രദേശത്തു നടത്തിയ പുരാതത്വഗവേഷണങ്ങളുടെ ഫലമായി ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ കണ്ടെടുക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള കല്‌മഴുക്കളിൽനിന്ന്‌ ഭിന്നമായി, പാറക്കല്ലുകളിൽ രൂപപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള ഒറ്റ വായ്‌ത്തലയുള്ള വെട്ടുകത്തികള്‍ കണ്ടെടുക്കപ്പെട്ടു. കൂടാതെ ഹിമാലയന്‍ ഹിമാനിചക്രത്തോട്‌ ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യകാലശിലായുഗത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കുവാന്‍കൂടി ഇതു സഹായകമായി. 1935-37 വർഷങ്ങളിൽ ചമ്പാരന്‍ ജില്ലയിലെ ഖനനഗവേഷണങ്ങള്‍ അതുവരെ വൈദികകാല ശവകുടീരങ്ങളായി കരുതിപ്പോന്നിരുന്ന കുന്നുകള്‍ ബൗദ്ധസ്‌തൂപങ്ങളുടെ ആദ്യകാലരൂപങ്ങളായിരുന്നെന്ന്‌ വ്യക്തമാക്കി. 1935-39 കാലങ്ങളിൽ നന്ദന്‍ഗഡിൽ നടത്തിയ ഖനനം അനേകം ബൗദ്ധസ്‌തൂപാവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ വെളിച്ചത്തുകൊണ്ടുവരാനുപകരിച്ചു. അവിടെ കണ്ടെത്തിയ ഏറ്റവും വലിയ സ്‌തൂപത്തിന്‌ 610 മീ. ചുറ്റളവും 23 മീ. ഉയരവും ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നു കണക്കാക്കിയിട്ടുണ്ട്‌.

1940-44 കാലഘട്ടത്തിൽ കെ.എന്‍. ദീക്ഷിതിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ഉത്തർപ്രദേശിലെ ബറേലി ജില്ലയിൽ അഹിച്ഛത്ര നഗരസ്ഥാനം വിപുലമായ ഖനനത്തിനു വിധേയമാക്കി. ഗംഗാതടപ്രദേശത്തിന്റെ ഉപരിഭാഗങ്ങളിൽ ചരിത്രാതീതകാലംതൊട്ട്‌ മധ്യകാലംവരെ ഉപയോഗത്തിലിരുന്ന മണ്‍പാത്രങ്ങളുടെ പരിണാമചരിത്രം നിർണയിക്കുന്നതിന്‌ ഇതു വഴിതെളിച്ചു.

ഡോ. മോർട്ടിമർ വീലറുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ആധുനിക സമ്പ്രദായങ്ങള്‍ പ്രയോജനപ്പെടുത്തി അടുക്കുപാളികളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കാലനിർണയനം നിർവഹിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പഠനങ്ങള്‍ ആരംഭിച്ചതിന്റെ ഫലമായി തക്ഷശില, അരിക്കമേട്‌, ഹാരപ്പ, ബ്രഹ്മഗിരി എന്നിവിടങ്ങള്‍ ഈ മാർഗങ്ങളുപയോഗിച്ച്‌ ഖനനം ചെയ്‌തും പുനർഖനനം ചെയ്‌തും ഗവേഷണങ്ങള്‍ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ഹാരപ്പയിൽനടന്ന പാളിതിരിച്ചുള്ള ഭൂഖനനപഠനങ്ങള്‍ ആ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ സാമൂഹികഘടനയിലേക്കു വെളിച്ചം വീശുന്നതായിരുന്നു.

1950 ആയപ്പോഴേക്കും പുരാതത്വഗവേഷണത്തിൽ സർവകലാശാലകളും വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ പുരാതത്വവകുപ്പുകളും മറ്റ്‌ സ്ഥാപനങ്ങളും ഔത്സുക്യം പ്രദർശിപ്പിച്ചുതുടങ്ങി. ഇതോടെ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഒഫ്‌ ഇന്ത്യയ്‌ക്ക്‌ ഈ രംഗത്തുണ്ടായിരുന്ന കുത്തക അവസാനിക്കാനിടയായി. നാനാമണ്ഡലങ്ങളിലുമുള്ള ഗവേഷണങ്ങളുടെ ഫലമായി പ്രാക്തനഭാരതത്തെക്കുറിച്ച്‌ കൂടുതൽ വിവരങ്ങള്‍ ലഭ്യമായി തുടങ്ങി. ഇന്ന്‌ ഇന്ത്യയുടെ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും പുരാതത്വഗവേഷണവകുപ്പ്‌ ഊർജസ്വലമായി പ്രവർത്തിച്ചുവരുന്നുണ്ട്‌. ആദിമശിലായുഗം, മധ്യശിലായുഗം, നവീന ശിലായുഗം തുടങ്ങി താമ്ര അയോയുഗങ്ങള്‍വരെയുള്ള സംസ്‌കാരം, ജനജീവിതം, സാമൂഹികഘടന എന്നിവയെപ്പറ്റി വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കുവാനുതകുന്ന വിവരങ്ങള്‍ ശേഖരിക്കാന്‍ നൂതനഗവേഷണമാർഗങ്ങളിലൂടെ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്‌.

ഭൂഖനനഗവേഷണങ്ങള്‍ കൂടാതെ ഭൂമുഖത്ത്‌ അവശേഷിച്ചിട്ടുള്ള നാഗരികാവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍, ശിലാലിഖിതങ്ങള്‍, ഗ്രന്ഥവരികള്‍, ചെപ്പേടുകള്‍, സ്‌തൂപികാലിഖിതങ്ങള്‍, വൈദേശിക ലിഖിതങ്ങള്‍, യാത്രാവിവരണങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയവകൂടി പഠനവിഷയമാക്കി ഇന്ത്യയുടെ പുരാതത്വ ഗവേഷണം കൂടുതൽ ശാസ്‌ത്രീയമായ രീതിയിൽ പുരോഗമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. (നോ: ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഒഫ്‌ ഇന്ത്യ)

പ്രപഞ്ചസിദ്ധാന്തം

പ്രപഞ്ചോത്‌പത്തിയെ സംബന്ധിച്ചുള്ള പല സിദ്ധാന്തങ്ങളും പ്രാചീനഭാരതത്തിലുണ്ടായിട്ടുണ്ട്‌. അവയിൽ ചിലതു ഭാവനാപരവും മറ്റു ചലിത്‌ യുക്തിവിചാരാധിഷ്‌ഠിതവുമാണ്‌. ഋഗ്വേദം, ഉപനിഷത്തുകള്‍, പുരാണങ്ങള്‍ എന്നിവയിലൂടെ രൂപംകൊണ്ടിട്ടുള്ളതും ഏറ്റവും പ്രചാരം സിദ്ധിച്ചിട്ടുള്ളതുമായ ഒരു പ്രപഞ്ചസിദ്ധാന്തം ഇപ്രകാരമാണ്‌: സൃഷ്‌ടിക്കു മുമ്പ്‌ ബ്രഹ്മപ്രളയാവസ്ഥയിൽ പരിപൂർണാനന്ദം, ജ്ഞാനം എന്നീ സ്വരൂപത്തോടുകൂടിയ അദ്വിതീയമായ ബ്രഹ്മം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ആ സമയത്ത്‌ പ്രകൃതിപോലും പരമാത്മാവിൽ ലയിച്ചിരിക്കയാൽ പ്രകൃതികാര്യങ്ങളൊന്നുംതന്നെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. കാലം. കർമം, സത്വാദിഗുണങ്ങള്‍, ജീവാത്മാക്കള്‍ എന്നല്ല സമസ്‌തവസ്‌തുക്കളും ശക്തിസ്വരൂപമായ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ രീതിയിൽ രണ്ടു പരാർധം സംവത്സരം കഴിഞ്ഞപ്പോള്‍ ബ്രഹ്മത്തിന്‌ സൃഷ്‌ടിക്കുള്ള ഇച്ഛയുണ്ടായി. ജീവാത്മാക്കളുടെ അദൃഷ്‌ടം ആണ്‌ ഇതിനു കാരണം. ഈ ഇച്ഛയ്‌ക്കനുസൃതമായി ശക്തിസ്വരൂപിണിയായ മായ സ്വയം ക്ഷോഭിച്ച മാത്രയിൽ മായയിൽനിന്ന്‌ അഭിവ്യക്തമായിവന്ന കാലശക്തി, കർമം, വാസന എന്നിവയുടെ സഹായത്താൽ ഗുണങ്ങള്‍ (സത്വം, രജസ്‌, തമസ്‌) വികസിക്കുകയും അത്‌ പ്രപഞ്ചോത്‌പത്തിക്കു സഹായകമായിത്തീരുകയും ചെയ്‌തു. മായ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന്‌ ആദ്യം സൃഷ്‌ടിച്ചത്‌ മഹത്‌തത്ത്വം എന്നും ബുദ്ധിതത്വം എന്നും പറയുന്ന ചൈതന്യോപാധിയെയാണ്‌. മഹത്‌തത്ത്വം ത്രിഗുണാത്മകമെങ്കിലും സത്വഗുണം പ്രധാനമായിട്ടുള്ളതാണ്‌. ഈ മഹത്‌തത്ത്വത്തിൽനിന്ന്‌ തമോഗുണപ്രധാനമായ അഹംകാരമുണ്ടായി. ഇത്‌ ത്രിഗുണങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച്‌ വൈകാരികം, തൈജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നായി വേർപിരിഞ്ഞു. വൈകാരികതത്ത്വത്തിൽനിന്ന്‌ ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിഷ്‌ഠാനദേവതകളുണ്ടായി. മനസ്സ്‌, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ചിത്തം എന്നീ നാലു വൃത്തികളോടുകൂടിയ അന്തഃകരണം സത്വാംശത്തിൽനിന്നാണ്‌ ജനിച്ചത്‌. ദശേന്ദ്രിയങ്ങള്‍ തൈജസാംശത്തിൽനിന്നുമുണ്ടായി. താമസാംശത്തിൽനിന്നുമാണ്‌ ആകാശത്തിന്റെ സൂക്ഷ്‌മാംശമായ ശബ്‌ദതന്മാത്രം ഉണ്ടായത്‌. ശബ്‌ദതന്മാത്രത്തിൽനിന്ന്‌ ആകാശം എന്ന ഭൂതവൂം അതിൽനിന്ന്‌ സ്‌പർശതന്മാത്രവും അതിൽനിന്നു വായുവും അതിൽനിന്ന്‌ രൂപതന്മാത്രവും അതിൽനിന്നു തേജസ്സും അതിൽനിന്ന്‌ രസതന്മാത്രവും പിന്നീട്‌ ജലവും അതിൽനിന്ന്‌ ഗന്ധതന്മാത്രവും പിന്നീട്‌ പൃഥ്വിയും സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെട്ടു. ഇപ്രകാരം ഭൂതാദികള്‍ ഉണ്ടായി എങ്കിലും അവയ്‌ക്ക്‌ ഒറ്റപ്പെട്ട അവസ്ഥിതി മാത്രമേ സംഭവിച്ചുള്ളൂ; യഥാവിധി സമന്വയിച്ച്‌ ദൃശ്യപ്രപഞ്ചമായിത്തീരുവാന്‍ കഴിഞ്ഞില്ല. കാലാന്തരത്തിൽ ഈ പൃഥഗ്വസ്‌തുക്കളിൽ ക്രിയാശക്തി ഉണരുകയും സംഘടിതമായ ഒരു സ്വരൂപം ഇവയ്‌ക്കു ലഭ്യമാവുകയും ചെയ്‌തു. അങ്ങനെ ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡം ഉടലെടുത്തു. ബ്രഹ്മാണ്ഡം സുവർണമയമാണ്‌. മുമ്പേ സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന കാരണജലത്തിൽ ഇത്‌ വളരെ സംവത്സരക്കാലം കിടന്നു. ഈ അണ്ഡം പിന്നീട്‌ പിളരുകയും പതിനാലു ലോകങ്ങളുടെ സ്വരൂപമുള്ളതായിത്തീരുകയും സമസ്‌തപ്രാണികളുടെയും ആകൃതിയിൽ അസംഖ്യം കൈകാലുകളോടും ശിരസ്സുകളോടുംകൂടി പ്രകാശിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഇതാണ്‌ പ്രസിദ്ധമായ വിരാട്‌സ്വരൂപം. എല്ലാറ്റിന്റെയും അടിയിലിരിക്കുന്ന പാതാളം ഈ വിരാട്‌സ്വരൂപന്റെ ഉള്ളംകാലും രസാതലം പ്രപദവും (കാൽച്ചുവടിന്റെ പുറം) മഹാതലം കണംകാലുകളുടെ ഭാഗവും തലാതലം കാൽമുട്ടുകളുടെ താഴെയുള്ള മാംസളഭാഗവും സുതലം മുട്ടുകളും വിതല-അതലങ്ങള്‍ തുടകളുടെ ഭാഗങ്ങളും ഭൂലോകം ജഘനവും ആകാശം നാഭിയും, സ്വർഗലോകം വക്ഷസ്സും, മഹർലോകം കണ്‌ഠവും, തപോലോകം ഫാലവും, സത്യലോകം ശിരസ്സുമാകുന്നു. ഇവയ്‌ക്കു പുറമേ ലോകങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന മറ്റു ചില വസ്‌തുക്കളും വിരാഡ്‌ രൂപന്റെ ശരീരാംശങ്ങളാണ്‌.

ഇപ്രകാരം ചതുർദശഭുവനസ്വരൂപനായിത്തീർന്ന ഈശ്വരന്‍ ഏറ്റവും ഉയർന്നതായ സത്യലോകത്തിൽ അഖില ലോകങ്ങളുടെയും ആത്മഭൂതനായി ഹിരണ്യഗർഭന്‍ എന്ന പേരോടുകൂടി ബ്രഹ്മാവായി രൂപംപൂണ്ടു. രജോഗുണപ്രധാനനായ ബ്രഹ്മാവിന്‌ വിവിധഭൂതജാലങ്ങളെ സൃഷ്‌ടിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം ഉണ്ടാവുകയും കഠിനതപസ്സിലൂടെ അതിനുള്ള സർവശക്തികളും സമ്പാദിക്കുകയും അർഥസഹിതം മനസ്സിൽ തെളിഞ്ഞുവന്ന വേദങ്ങളിലെ അനുശാസനമനുസരിച്ച്‌ ഈ സ്ഥാവരജംഗമമയമായ ദൃശ്യപ്രപഞ്ചം യഥാപൂർവം സൃഷ്‌ടിക്കുകയും ചെയ്‌തു (ധാതാ യഥാ പൂർവമകല്‌പയത്‌).

ബ്രഹ്മപ്രളയം ഒന്നു കഴിഞ്ഞാൽ മറ്റൊരു ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാലം ആരംഭിക്കുകയായി. കൃതം (17,28,000 സംവത്സരം), ത്രത (12,96,000), ദ്വാപരം (86,400), കലി (43,200) എന്നീ നാലു യുഗങ്ങള്‍ ചേർന്നത്‌ ഒരു ചതുർയുഗമാണ്‌. ആയിരം ചതുർയുഗങ്ങള്‍ കൂടിയതാണ്‌ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു പകൽ. അത്രയും കാലംതന്നെ രാത്രിയും. പകൽ കഴിഞ്ഞു രാത്രി തുടങ്ങുമ്പോള്‍ ബ്രഹ്മാവ്‌ താന്‍ സൃഷ്‌ടിച്ചിട്ടുള്ള സകല ശരീരികളോടും ചേർന്നു ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിച്ചുകിടക്കുന്നു. ഈ സ്വാപകാലത്തെ നൈമിത്തികപ്രളയമെന്നു പറയുന്നു. ഉണർന്നാൽ തലേന്നാളത്തെപ്പോലെ വീണ്ടും സൃഷ്‌ടിയാരംഭിക്കുന്നു.

360 ബ്രഹ്മദിനങ്ങള്‍ ചേർന്നത്‌ ഒരു ബ്രഹ്മസംവത്സരവും അങ്ങനെ നൂറു സംവത്സരങ്ങള്‍ ചേർന്നത്‌ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആയുഷ്‌കാലവുമാണ്‌. ഈ നൂറു സംവത്സരം കഴിഞ്ഞുള്ള ബ്രഹ്മാവിന്റെ അന്ത്യത്തെയാണ്‌ ബ്രഹ്മപ്രളയമെന്ന്‌ പറഞ്ഞുവരുന്നത്‌. ബ്രഹ്മപ്രളയം ദ്വിപരാർധകാലം നില്‌ക്കുമെന്ന്‌ മുമ്പ്‌ സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. അങ്ങനെ ഈ പ്രപഞ്ചം സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെട്ടും അനവസാനമായി ചക്രഭ്രമണക്രമത്തിൽ തുടർന്നുകൊണ്ടും ഇരിക്കുന്നു. ഇതാണ്‌ ഈ സിദ്ധാന്തക്കാരുടെ വിശ്വാസം.

കല്‌പം എന്നു പറയുന്ന കാലയളവ്‌ ഒരു ബ്രഹ്മദിനമാണ്‌. ഇതിനെ പൗരാണികർ 14 മന്വന്തരങ്ങളായി വിഭജിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഓരോ മന്വന്തരത്തിന്റെയും ദൈർഘ്യം 30,67,20,000 വർഷങ്ങളാണ്‌. മന്വന്തരങ്ങള്‍ക്കു തമ്മിൽ ഇടവേളയുണ്ട്‌. ഓരോ മന്വന്തരത്തിലും ഓരോ പുതിയ മനു അവതരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നും സങ്കല്‌പമുണ്ട്‌. ഇപ്പോള്‍ ലോകം ഒരു കല്‌പത്തിലെ ഏഴാമത്തെ വൈവസ്വതമനുവിന്റെ കാലഘട്ടത്തിലൂടെ കടന്നുപോയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്നു വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ രചനാപരമായ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചും ഉത്‌കടമായ ചില പൗരാണിക സങ്കല്‌പങ്ങളുമായിട്ടുണ്ട്‌. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒത്ത നടുവിലായി മഹാമേരു എന്ന പർവതം നില്‌ക്കുന്നു. അതിന്റെ അധിത്യകയിലാണ്‌ ബ്രഹ്മലോകം. ഈ ബ്രഹ്മലോകത്തിനു ചുറ്റും ഗംഗ പ്രവഹിക്കുന്നുണ്ട്‌. ദേവഗണങ്ങളുടെ പാർപ്പിടങ്ങള്‍ ഈ നദിക്കു ചുറ്റും പരിലസിക്കുന്നു. താഴെയുള്ള കുന്നുകളിലാണ്‌ ഗന്ധർവാദികളുടെ ലോകം. താഴ്‌വരയാകട്ടെ, അസുരന്മാരുടെ അധിവാസസ്ഥാനമാണ്‌. ആദിശേഷനാണ്‌ ഭൂമിയടക്കമുള്ള ഈ പ്രപഞ്ചത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്നത്‌. കാരണജലത്തിന്‍മീതെ പൊന്തിക്കിടക്കുന്ന ആമ ആദിശേഷന്റെ ആധാരമാണ്‌. ഭൂമിയാകട്ടെ ഒരു ചക്രത്തിന്റെ ആകൃതിയിലാണ്‌. ഇതിനെ ചുറ്റിക്കൊണ്ട്‌ സകേന്ദ്രവൃത്തങ്ങളിലായി മറ്റു ദ്വീപങ്ങളും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ദ്വീപങ്ങളുടെ ഇടയ്‌ക്ക്‌ സമുദ്രങ്ങളുണ്ട്‌. ഭൂമിക്ക്‌ ജംബുദ്വീപ്‌ എന്നാണ്‌ പേര്‌. ജംബുദ്വീപിനു ചുറ്റും ലവണസമുദ്രവും അതുകഴിഞ്ഞാൽ പ്ലക്ഷദ്വീപുമുണ്ട്‌. പ്ലക്ഷദ്വീപിനു ചുറ്റുമുള്ളത്‌ ഈക്ഷുസമുദ്രമാണ്‌. പിന്നീടാണ്‌ ശാല്‌മലദ്വീപ്‌. അതിനുചുറ്റും ഘൃതസമുദ്രവും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ക്രൗഞ്ചദ്വീപും, ദധിസമുദ്രവും, ശ്വേതദ്വീപും, ക്ഷീരസമുദ്രവും, പുഷ്‌കരദ്വീപും, ശുദ്ധജല സമുദ്രവും പിന്നീട്‌ വരുന്നവയാണ്‌. ശുദ്ധജലസമുദ്രത്തിനപ്പുറത്താണ്‌ ലോകാലോകം എന്ന വിചിത്രമായ ലോകം.

ഭൂമിശാസ്‌ത്രപരമായ അജ്ഞത പ്രകടമാക്കുന്ന പ്രാചീനഭാരതീയരുടെ ഈ വിശ്വരചനാവർണനം ബാലിശമാണെന്ന്‌ അഭിപ്രായമുള്ളവരുണ്ട്‌. എന്നാൽ മതപരമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ഈ വിവരണം ഇന്ത്യക്കാരുടെ അന്നത്തെ ഭൂമിശാസ്‌ത്രജ്ഞാനത്തിന്‌ നിദർശനമായി കല്‌പിക്കുന്നതു ശരിയല്ല. ഇന്ത്യയിൽനിന്നു പടിഞ്ഞാറോട്ടും, കിഴക്കോട്ടും, കരവഴിക്കും, കടൽവഴിക്കും നിരവധി പ്രാവശ്യം യാത്രചെയ്‌തിട്ടുള്ളതായി പരാമർശങ്ങള്‍ ലഭിച്ചിട്ടുള്ളതിൽനിന്നും ബാഹ്യലോകത്തെക്കുറിച്ച്‌ അവർ അജ്ഞരായിരുന്നുവെന്ന്‌ തീർത്തുപറയുക ഉചിതമാകില്ല. ഭൂമി ഉരുണ്ട ഒരു ഗോളമാണെന്ന ധാരണയും പ്രാചീനഭാരതത്തിൽ ജ്യോതിഃശാസത്രജ്ഞർക്കിടയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ചില മതാചാര്യന്മാർ മാത്രം ഈ പഴയ വിശ്വാസത്തിൽ ഊന്നിനിന്നു എന്നേ വിചാരിക്കാനുള്ളൂ.

നൈമിത്തികപ്രളയത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പൗരാണിക പരാമർശങ്ങളെ ഇപ്രകാരം സംഗ്രഹിക്കാം: യുഗങ്ങളിൽവച്ച്‌ കൃതം ധർമപുഷ്‌കലമായ കാലഘട്ടമാണ്‌. അന്ന്‌ ധർമമാകുന്ന പശു നാലുകാലിൽ നടക്കുന്നതായിട്ടാണ്‌ സങ്കല്‌പം. കൃതയുഗത്തിന്‌ സത്യയുഗം എന്നും പേരുണ്ട്‌ ത്രതായുഗത്തിൽ ധർമം മൂന്നു കാലിലാണ്‌ നടക്കുന്നത്‌. ജനങ്ങളുടെ സത്യധർമനിഷ്‌ഠ ചുരുങ്ങിവരുന്നു എന്നു സാരം. സത്യധർമനിഷ്‌ഠയ്‌ക്കു തളർച്ച പറ്റിയ കാലഘട്ടമാണ്‌ ദ്വാപരയുഗം. എങ്കിലും പലരും വർണാശ്രമധർമങ്ങളിൽ നിഷ്‌ഠയുള്ളവരായിരിക്കും. എന്നാൽ കലിയുഗം അധർമപ്രവണതയുള്ള കാലമാണ്‌. സത്യധർമങ്ങള്‍ വെടിയുവാനും സന്‍മാർഗമുപേക്ഷിക്കുവാനും യാതൊരു പ്രയാസവുമില്ല. ക്ഷാമം, സാംക്രമികരോഗം എന്നിവയുടെയും അതിവൃഷ്‌ടി, അനാവൃഷ്‌ടി എന്നിവയുടെയും ബാധ നിമിത്തം ലോകം ദുരിതത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ആണ്ടുപോകും. ഈ യുഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലാണ്‌ വിഷ്‌ണുവിന്റെ കല്‌കി എന്ന അവതാരമുണ്ടാകാന്‍ പോകുന്നത്‌. അധർമത്തിന്റെ കൂത്തരങ്ങായ ലോകത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനാണ്‌ കല്‌കിയുടെ അവതാരം. നൂറുകൊല്ലത്തോളം അനാവൃഷ്‌ടി തുടരും; ഏഴു സൂര്യന്മാർ ആകാശത്തിൽ ഏകകാലത്ത്‌ ഉദിച്ച്‌ ശേഷിച്ച ജലം വറ്റിക്കുകയും ചെയ്യും. വായുവിന്റെ സഹായത്തോടെ അഗ്നി ഭൂമിയെയും പാതാളത്തെയും ചുട്ടുപൊടിച്ചു ഭസ്‌മമാക്കും. അതിനെത്തുടർന്ന്‌ അതിഭയങ്കരങ്ങളായ പ്രളയകാലകാളമേഘങ്ങള്‍ ആകാശത്തിലുയർന്ന്‌ ഇടിയും മിന്നലും പേമാരിയുമായി പന്ത്രണ്ടു സംവത്സരംനിന്ന്‌ ഭൂമിയെ ജലത്തിലാഴ്‌ത്തും. അനന്തരം ജലോപരി പൊങ്ങിക്കിടക്കുന്ന താമരയ്‌ക്കകത്തുള്ള ബ്രഹ്മാവ്‌ മരുത്തുക്കളെ തന്നിലേയ്‌ക്കടക്കി നിദ്രയിൽ പ്രവേശിക്കും.

സാംഖ്യകർത്താവായ കപിലന്‍ ഈ പദാർഥപ്രപഞ്ചത്തെ പ്രകൃതി എന്നും പുരുഷന്‍ എന്നും രണ്ടു മൂലഘടകങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ പുരുഷന്‍ പുഷ്‌കരപലാശംപോലെ നിർലേപനും നിത്യനും ചേതനാ സ്വരൂപനുമാണെന്നും ജഡമായ പ്രകൃതിയാണ്‌ പദാർഥ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മൂലരൂപമെന്നും സിദ്ധാന്തിക്കുന്നു. താർക്കികന്മാർ പ്രപഞ്ചപദാർഥത്തെ ഏഴായി വിഭജിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഇവയിൽ ആദ്യത്തെ പൃഥിവി, അപ്‌, അഗ്നി, വായു എന്നീ നാലു ഭൂതങ്ങള്‍ ജന്യങ്ങളാണെന്നും ഇവയുടെ മൂലകാരണങ്ങള്‍ അത്യന്തസൂക്ഷ്‌മങ്ങളും അനന്തങ്ങളും നിത്യങ്ങളുമായ പരമാണുക്കളാണെന്നും അവർ വിശ്വസിക്കുന്നു. നാം കാണുന്ന ഭൂമി, ജലം, തേജസ്‌, വായു എന്നിവ അതതു പരമാണുക്കളുടെ സംയുക്തകാര്യങ്ങളാണ്‌ എന്നാണ്‌ അവരുടെ വാദം. പ്രപഞ്ചോത്‌പത്തിക്കുമുമ്പ്‌, അതായത്‌, പ്രളയദശയിൽ ഈ അനന്തമായ വിശ്വം മുഴുവനും അസംഖ്യേയപരമാണുക്കള്‍ തിങ്ങിവിങ്ങിയിരിക്കും. ധൂളിപടലം നിറഞ്ഞ ദിങ്‌മണ്ഡലം പോലെ ആകാശം പരമാണുസഞ്ചയത്താൽ വ്യാപൃതമായിരിക്കും. ഈശ്വരന്റെ ഇച്ഛാശക്തിയാൽ ജീവകർമങ്ങള്‍ ഉദ്‌ബുദ്ധങ്ങളാകുമ്പോള്‍ അതതു പരമാണുക്കള്‍ സംഘടിക്കുകയും അതു വിവിധപദാർഥസൃഷ്‌ടിക്കു നിദാനമായിത്തീരുകയും ചെയ്യും. പദാർഥപ്രപഞ്ചം സൃഷ്‌ടിക്കപ്പെട്ടശേഷം ജീവാത്മാക്കള്‍ നിജകർമവാസനയനുസരിച്ച്‌ ശരീരത്തെ സ്വീകരിച്ചു ജീവിതപ്രയാണമാരംഭിക്കുന്നു. ഇതാണ്‌ താർക്കികരുടെ പ്രപഞ്ചസിദ്ധാന്തം.

മീമാംസകനാകട്ടെ, ജീവികളുടെ അനന്തകോടി ജന്മകൃതമായ കർമസഞ്ചയത്തിന്റെ ഫലദാനപ്രഭാവത്താലാണ്‌ ഈ പ്രപഞ്ചം ഭോഗയോഗ്യമായ വിധം ഉണ്ടായിട്ടുള്ളതെന്നു വാദിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചസിദ്ധാന്തത്തെക്കുറിച്ച്‌ ജൈനം, ബൗദ്ധം മുതലായ മറ്റു ദർശനങ്ങളിലും ചർച്ചകളുണ്ടായിട്ടുണ്ട്‌. ഈ പ്രാചീനസിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ ഒന്നിനും തികഞ്ഞ ശാസ്‌ത്രീയത അവകാശപ്പെടുവാന്‍ സാധ്യമല്ലെങ്കിലും സാംഖ്യരുടെയും താർക്കികരുടെയും ചർച്ചകള്‍ ശ്രദ്ധാർഹങ്ങളാണ്‌.

ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രം

ഭാരത്തിൽ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രത്തെ ജ്യോതിഷം എന്നാണ്‌ വിളിച്ചിരുന്നത്‌. പിന്നീട്‌ പാശ്ചാത്യസ്വാധീനംകൊണ്ട്‌ ഫലപ്രവചനവിഭാഗത്തെ മാത്രം ജ്യോതിഷം(Astrology)എന്നു വ്യവഹരിക്കുവാന്‍ തുടങ്ങി. ജ്യോതിസ്സുകളുടെ വസ്‌തുനിഷ്‌ഠമായ പഠനം ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രമായും ഫലഭാഗപഠനം ജ്യോതിഷമായും കണക്കാക്കിവരുന്നു.

വേദകാലത്തുതന്നെ മതാനുഷ്‌ഠാനങ്ങള്‍ക്കാവശ്യമായ കാലഗണനയ്‌ക്കുവേണ്ടി ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രം വികാസം പ്രാപിച്ചിരുന്നു. അക്കാലത്തെ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രപരമായ അറിവ്‌ കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കുവാനുള്ള രേഖകളില്ല. എങ്കിലും, ജ്യോതിഷത്തെ വേദാംഗങ്ങളിൽ ഒന്നായി പരിഗണിച്ചിരുന്നു എന്നറിയാം. ജ്യോതിഷജ്ഞാനം പുരോഹിതർക്ക്‌ നിർബന്ധമായിരുന്നു. ബി.സി. 10-ാം ശ.-ത്തോടടുത്ത്‌ രചിക്കപ്പെട്ട ലഗധ മുനിയുടെ വേദാംഗജ്യോതിഷം എന്ന കൃതി ശ്രദ്ധേയമാണ്‌. അത്രി, വസിഷ്‌ഠന്‍ തുടങ്ങിയ അനേകം ജ്യോതിശാസ്‌ത്രജ്ഞരെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശങ്ങളും പ്രാചീനകൃതികളിലുണ്ട്‌. പിൽക്കാലത്ത്‌ മെസപ്പോട്ടേമിയ, ഗ്രീസ്‌ തുടങ്ങിയ നാടുകളിൽനിന്നുള്ള ആശയങ്ങളും ഭാരതീയ ജ്യോതിശാസ്‌ത്രത്തെ സ്വാധീനിച്ചു. ഗുപ്‌തകാലഘട്ടത്തിൽ ഫലപ്രവചനത്തെമാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കുന്ന ഗ്രീക്ക്‌ ജ്യോതിഷം ഇന്ത്യയിൽ വളരെ വികസിക്കുകയുണ്ടായി. വേദകാലത്തുതന്നെ ആകാശത്തെ ചാന്ദ്രഗൃഹങ്ങളായി, അതായത്‌ 27 നക്ഷത്രങ്ങളായി വിഭജിച്ചു മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു. ഒരു കൂട്ടം താരങ്ങളെയാണ്‌ നക്ഷത്രം എന്നതുകൊണ്ട്‌ വിവക്ഷിക്കുന്നത്‌. അശ്വതി, ഭരണി, കാർത്തിക തുടങ്ങിയ 27 നക്ഷത്രങ്ങള്‍ ഇന്നും ജ്യോതിഷത്തിൽ വ്യവഹരിക്കപ്പെട്ടുവരുന്നു. ജ്യോതിഷത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാറുള്ള രാശിചക്രം (Zodiac) എന്ന സങ്കല്‌പം പിൽക്കാലത്ത്‌ ഗ്രീസിൽനിന്ന്‌ വന്നു ചേർന്നതാണ്‌. ഭാരതീയരുടെ ഗണിതവിജ്ഞാനംകൊണ്ട്‌ ഗ്രീക്ക്‌ വിജ്ഞാനം സംപുഷ്‌ടമാക്കപ്പെട്ടു എന്നു കരുതാവുന്ന തെളിവുകള്‍ കിട്ടിയിട്ടുണ്ട്‌. സിറിയന്‍ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രത്തെയും ഗണിതശാസ്‌ത്രത്തെയും പ്രകീർത്തിക്കുന്നതും കാണാം. ബാഗ്‌ദാദിലെ ഖലീഫമാർ ഭാരതീയശാസ്‌ത്രജ്ഞന്മാരെ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രപഠനത്തിനു നിയോഗിച്ചിട്ടുള്ളതായും രേഖകളുണ്ട്‌.

ജന്തർ മന്ദിർ-ജയ്‌പൂർ

നഗ്നനേത്രങ്ങള്‍കൊണ്ടുമാത്രം നിരീക്ഷണം നടത്തിയാണ്‌ അന്ന്‌ പഠനം സാധിച്ചിരുന്നത്‌. ചരിത്രാതീതകാലത്ത്‌ നിരീക്ഷണാലയങ്ങള്‍ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നതിന്‌ തെളിവില്ല. എന്നാൽ പല നിരീക്ഷണോപകരണങ്ങളെക്കുറിച്ചും വരാഹമിഹിരന്‍ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്‌. 17-ഉം 18-ഉം ശ.-ങ്ങളിൽ ജയ്‌പൂരിലും ദില്ലിയിലും മറ്റും വളരെ കൃത്യമായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന നിരീക്ഷണോപകരണങ്ങള്‍ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇവയ്‌ക്കു മൂലോപകരണങ്ങള്‍ മുമ്പും ഉണ്ടായിരുന്നിരിക്കാമെന്ന്‌ ഊഹിക്കുന്നതിൽ തെറ്റില്ല.

അഞ്ച്‌ ഗ്രഹങ്ങളെക്കുറിച്ചു മാത്രമേ ഭാരതീയർക്ക്‌ ജ്ഞാനമുണ്ടായിരുന്നുള്ള: ചൊണ്ണ ((Mars), ബെുധന്‍ (Mercury), വ്യാഴം (Jupitor), ശുക്രന്‍ (Venus), ശെനി (Saturn) എന്നിവ കൂടാതെ രാഹു, കേതു എന്നീ രണ്ടു തമോഗ്രഹങ്ങളെയും സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെയും കൂടി ചേർത്ത്‌ നവഗ്രഹ സങ്കല്‌പം രൂപപ്പെടുത്തി. രാഹുകേതുക്കള്‍ യഥാർഥത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ ആരോഹാവരോഹപാതങ്ങളാണ്‌. സൂര്യന്‍ യഥാർഥത്തിൽ ഒരു താരമാണെങ്കിലും പ്രാചീന സങ്കല്‌പത്തിൽ അത്‌ ഒരു ഗ്രഹമായിരുന്നു.

വേദകാല ജ്യോതിഷത്തിൽ നിന്നൊരു കുതിച്ചുചാട്ടമായിരുന്നു കൃസ്‌ത്വബ്‌ദാരംഭത്തോടെ ഇന്ത്യയിൽ വികാസം പ്രാപിച്ച സിദ്ധാന്ത ജ്യോതിഷം. ഗ്രീക്ക്‌ ജ്യോതിശാസ്‌ത്രത്തിന്റെ സ്വാധീനം അതിൽ വ്യക്തമായികാണാം. വൃദ്ധഗർഗനിലും പരാശരനിലും തുടങ്ങി ആര്യഭടനിലെത്തുമ്പോഴേക്കും അത്‌ പൂർണവികാസം നേടിയിരുന്നു. ആര്യഭടന്‍ (5-ാം ശ.) അവതരിപ്പിച്ച നൂതനമായ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്ര സിദ്ധാന്തങ്ങള്‍ ഭാരതീയ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രത്തിന്‌ കാതലായ മുതല്‌ക്കൂട്ടായി; ആര്യഭടീയം (എ.ഡി. 499) ഭാരതീയ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രാമാണികമാണെന്നു പറയാം. ഭൂമി സ്വന്തം അക്ഷത്തിൽ കറങ്ങുന്നു എന്ന ആശയം അന്നേവരെ നിലവിലിരുന്ന വിശ്വാസങ്ങള്‍ക്കു വിരുദ്ധമായിരുന്നു. ഗ്രഹണങ്ങള്‍ ഗണിച്ചെടുക്കുവാനും അവയുടെ ശരിയായ കാരണം മനസ്സിലാക്കുവാനും ആര്യഭട സിദ്ധാന്തം സഹായിച്ചു. വരാഹമിഹിരന്‍, ബ്രഹ്മഗുപ്‌തന്‍, ഭാസ്‌കരന്‍ തുടങ്ങിയവരും ഭാരതീയ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രത്തെ പരിപുഷ്‌ടമാക്കിയ ആചാര്യന്മാരാണ്‌. ഭാരതീയ ജ്യോതിഷത്തിന്‌ കേരളവും മഹത്തായ സംഭാവന നല്‌കിയിട്ടുണ്ട്‌. (നോ: ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രം; ജ്യോതിഷം)

കാലഗണനാസമ്പ്രദായം

ചന്ദ്രന്റെ ഉദയാസ്‌തമനങ്ങളെ ആധാരമാക്കിയാണ്‌ ഭാരതത്തിൽ കാലഗണന നിർവഹിച്ചിരുന്നത്‌; വെളുത്തവാവു മുതൽ അടുത്ത വെളുത്ത വാവു വരെയുള്ള കാലയളവാണ്‌ ഒരു മാസം. (തമിഴ്‌നാട്‌ പോലെ ചിലയിടങ്ങളിൽ അമാവാസി മുതൽ അമാവാസി വരെയും). ഇത്‌ ശരാശരി 29മ്മ ദിവസമാണ്‌. ഇത്തരം 12 ചാന്ദ്രമാസം ചേർന്നതാണ്‌ ഒരു കൊല്ലം: ചൈത്രം, വൈശാഖം, ജേഷ്‌ഠം, ആഷാഢം, ശ്രാവണം, ഭാദ്രപദം, ആശ്വിനം, കാർത്തിക, മാർഗശീർഷം (അഗ്രഹായണം), പൗഷം, മാഘം, ഫാൽഗുനം, മാർച്ച്‌-ഏപ്രിൽ കാലമാണ്‌ ചൈത്രം; തുടർന്ന്‌ ഫെബ്രുവരി-മാർച്ച്‌ എത്തുമ്പോള്‍ ഫാൽഗുനവുമായി. രണ്ടു മാസക്കാലത്തെ ഋതു എന്നു പറയുന്നു. ഭാരതീയ സങ്കല്‌പമനുസരിച്ച്‌ ഋതുക്കള്‍ ആറാണ്‌: വസന്തം, ഗ്രീഷ്‌മം, വർഷം, ശരത്‌, ഹേമന്തം, ശിശിരം. മാർച്ച്‌-മേയ്‌ കാലമാണ്‌ വസന്തം; തുടർന്ന്‌ ജനുവരി-മാർച്ച്‌ ആകുമ്പോള്‍ ശിശിരവുമാകുന്നു.

പ്രാചീനഭാരതീയ കലണ്ടർ

12 ചാന്ദ്രമാസംകൊണ്ട്‌ 354 ദിനം മാത്രമേ ആകുന്നുള്ളൂ. സ്വാഭാവികമായും ചാന്ദ്രമാസവും ഋതുചക്രവും (സൗരമാസവും) തമ്മിൽ പൊരുത്തക്കേടുണ്ടായി. ഇതു പരിഹരിക്കപ്പെട്ടത്‌ ഇപ്രകാരമാണ്‌. 62 ചാന്ദ്രമാസം ഏകദേശം 60 സൗരമാസത്തിനു തുല്യമാണ്‌. അതുകൊണ്ട്‌ ഓരോ 30 മാസക്കാലത്തിനുശേഷവും ഒരു മാസംകൂടി ചേർത്ത്‌ ആ വർഷത്തെ അധിവർഷമായി കണക്കാക്കിപ്പോന്നു. ബാബിലോണിയയിലും ഇതേരീതി ഉണ്ടായിരുന്നു. ആഷാഢത്തിനോ ശ്രാവണത്തിനോ ശേഷമാണ്‌ അധിമാസം ചേർക്കുക പതിവ്‌. ദ്വിതീയ-ആഷാഢം അഥവാ ദ്വിതീയ-ശ്രാവണം എന്നാണ്‌ ഈ അധിമാസത്തെ വിളിച്ചുവന്നത്‌. സൂര്യനെ കേന്ദ്രമാക്കിക്കൊണ്ടുള്ള കാലഗണനാസമ്പ്രദായം പാശ്ചാത്യമാണ്‌. ഇന്ന്‌ സാർവത്രികമായി തീർന്നിരിക്കുന്ന രീതിയും ഇതുതന്നെ. എന്നാൽ മതാനുഷ്‌ഠാനങ്ങള്‍ക്കായി ഭാരതീയ കാലഗണനാസമ്പ്രദായം ഇന്നും ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നു. സൗരദിനത്തെ ആസ്‌പദമാക്കിയുള്ള രീതി ഗുപ്‌തകാലഘട്ടം മുതൽ ഇന്ത്യയിൽ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്‌. ഇതിൽ രാശിചക്ര(Zodiac)ത്തിലെ 12 രാശികളെ ആധാരമാക്കിയാണ്‌ മാസങ്ങളെ നാമകരണം ചെയ്‌തിരിക്കുന്നത്‌. രാശി നാമങ്ങള്‍ ഗ്രീക്കുനാമങ്ങളുടെ തത്സമങ്ങളാണെന്നുതന്നെ പറയാം: മേടം (Aries), ഇെടവം (Taurus) മെിഥുനം(Gemini), കർക്കടകം(Cancer), ചിങ്ങം (Leo) കന്നി (Virgo), തുലാം (Libra), വൃശ്ചികം (Scropio), ധനു (Sagittarius), മെകരം (Capricorn), കുംഭം (Aquarius), മെീനം (Pisces). ആെഴ്‌ചയ്‌ക്ക്‌ 7 ദിവസമാണ്‌: ഞായർ, തിങ്കള്‍, ചൊണ്ണ, ബുധന്‍, വ്യാഴം, വെള്ളി, ശനി. ഓരോ ദിവസത്തിന്റെയും അധീശത്വം വെണ്ണേറെ ഗ്രഹത്തിന്‌ കല്‌പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഒരു പ്രത്യേക ദിനം മുതൽ കാലഗണന നടത്തുന്ന ദീർഘകാലഗണനാസമ്പ്രദായം അഥവാ അബ്‌ദഗണന എന്നു മുതൽ ഇവിടെ ആരംഭിച്ചു എന്നറിയില്ല. ഭരണാധിപന്മാരുടെ കാലികാവശ്യമനുസരിച്ച്‌ ഏതെങ്കിലുമൊരു ദിവസം മുതൽ കാലഗണന നടത്തുന്ന രീതിയായിരുന്നു ആദ്യകാലത്ത്‌. അതുകൊണ്ട്‌ ഭാരതത്തിൽ നിരവധി സമ്പ്രദായങ്ങള്‍ ഉണ്ടായി. ഇവയിൽ ചിലത്‌ പ്രാദേശികമായി ഇന്നും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്‌: വിക്രമവർഷം (ബി.സി. 58), ശകവർഷം (എ.ഡി. 78), കാലകുറിവർഷം (എ.ഡി. 248). ഗുപ്‌തവർഷം (എ.ഡി. 320), ഹർഷവർഷം (എ.ഡി. 606), നേവാർവർഷം (എ.ഡി. 878), വിക്രമാദിത്യചാലൂക്യവർഷം (എ.ഡി. 1075) എന്നിവ ഉദാഹരണം. കേരളത്തിൽ ഇന്നും പ്രചാരമുള്ള കൊല്ലവർഷം (എ.ഡി. 825) അനുഷ്‌ഠാനകർമങ്ങള്‍ക്കാണ്‌ പ്രധാനമായും ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നത്‌. അതുപോലെ ഇന്ത്യയിൽ ഇന്നും സാർവത്രികമായി പ്രചാരത്തിലുള്ള ഒരു കാലഗണനാ രീതിയാണ്‌ ശകവർഷം. ഭാരതത്തിന്റെ സാംസ്‌കാരിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാഗമായി വർത്തിക്കുന്ന കലിവർഷം (ബി.സി. 3102 മുതൽ) സംസ്‌കൃതത്തിലുള്ള പ്രാചീന ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെല്ലാംതന്നെ ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നതായി കാണാം, ഇന്ത്യയിൽ ഇന്ന്‌ സാർവത്രികമായി ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നത്‌ ക്രിസ്‌തുവർഷമാണ്‌. (നോ: കലണ്ടർ; കാലഗണനാസമ്പ്രദായം)

ഗണിതശാസ്‌ത്രം

"പൂജ്യം' (0) എന്ന അക്കത്തിന്റെ അവതരണവും പത്തിന്റെ ഘാതങ്ങള്‍ സ്ഥാനവിലയായുള്ള ഇന്നത്തെ അങ്കനസമ്പ്രദായവും ഭാരതത്തിന്റെ സംഭാവനകളായി പരക്കെ അംഗീകാരം നേടിയിട്ടുണ്ട്‌. ഏതാണ്ട്‌ ബി.സി. 3000-ത്തോളം പഴക്കമുള്ള സിന്ധുതടസംസ്‌കാരത്തിൽപോലും ദശാംശാധിഷ്‌ഠിതമായ അങ്കനസമ്പ്രദായം നിലവിലിരുന്നതായി മോഹന്‍ജൊദരോയിലെ പുരാതത്വ ഗവേഷണങ്ങളിൽനിന്ന്‌ സൂചനയുണ്ട്‌. ഓരോ സംഖ്യയെയും പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം ചിഹ്നങ്ങള്‍കൊണ്ട്‌ പ്രകടമാക്കുന്ന അപരിഷ്‌കൃതസമ്പ്രദായമാണ്‌ ക്രിസ്‌തുവർഷാംരഭത്തിനുശേഷവും ഭാരതത്തിനു വെളിയിൽ പ്രചാരത്തിലിരുന്നത്‌. പുരാതന ഭാരതീയശാസ്‌ത്രഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ളത്‌ ബി.സി. 800-നും 500-നുമിടയിൽ എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ശുൽബ സൂത്രങ്ങള്‍ ആണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. അനേകം പേർ പല ഘട്ടങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്‌ ശുൽബസൂത്രങ്ങളെന്ന്‌ യജൂർവേദത്തിൽ സൂചനകളുണ്ട്‌. എങ്കിലും ബോധായനന്‍, ആപസ്‌തംബന്‍, കാത്യായനന്‍ തുടങ്ങി ഏഴുപേർ രചിച്ച സൂത്രങ്ങള്‍ മാത്രമേ കണ്ടുകിട്ടിയിട്ടുള്ളൂ. ക്ഷേത്രഗണിതസംബന്ധമായ അളവുകള്‍ക്ക്‌ ചരട്‌ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഇക്കാരണത്താൽ ക്ഷേത്രഗണിതത്തിന്‌ "രജ്ജുഗണിതം' എന്നൊരു പേർകൂടി അക്കാലത്ത്‌ നിലവിലിരുന്നു. ചരടിന്‌ ശുൽബ എന്നു പേരുള്ളതിനാലാണ്‌ ക്ഷേത്രഗണിതസിദ്ധാന്തങ്ങള്‍ ക്രമീകരിച്ചു രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഈ ഗ്രന്ഥപരമ്പര ശുൽബ എന്നറിയപ്പെടാന്‍ ഇടയായത്‌. ഇത്‌ ഗുരൂപദേശരൂപത്തിൽ ഭാവി തലമുറകളിലേക്ക്‌ കൈമാറ്റം ചെയ്‌തെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. ത്രികോണം, സമാന്തരികം, സമലംബകം എന്നിവയുടെ ഗുണധർമങ്ങളും അവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിർമിതികളും ശുൽബസൂത്രങ്ങളിൽ ഉള്‍ക്കൊള്ളിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. എന്നിങ്ങനെയുള്ള അപരിമേയസംഖ്യകളെപ്പറ്റിയും ഇവയിൽ ചർച്ച ചെയ്‌തുകാണുന്നു. ബി.സി. 800-നു മുമ്പുതന്നെ ഭാരതത്തിൽ ഗണിതശാസ്‌ത്രം ഗണ്യമായ വളർച്ച നേടിയിരുന്നുവെന്ന്‌ ശുൽബസൂത്രങ്ങള്‍ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ബി.സി. 500-നും 300-നും ഇടയ്‌ക്കും ജൈനപണ്ഡിതന്മാർ നിരവധി ഗണിതഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ രചിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ജൈനമതസ്ഥാപകനായ മഹാവീരന്‍ ഒരു ഗണിത ശാസ്‌ത്രപണ്ഡിതനായിരുന്നു. സൂര്യപ്രജ്ഞപ്‌തി, ജംബുദ്വീപപ്രജ്ഞപ്‌തി തുടങ്ങി ശ്രദ്ധേയങ്ങളായ ശാസ്‌ത്രഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ ജൈനപണ്ഡിതന്മാരുടെ സംഭാവനകളായി പില്‌ക്കാലത്ത്‌ ലഭിക്കുകയുണ്ടായി. ബി.സി. രണ്ടാം ശതകത്തിൽ ഉമാസ്വാതി എന്ന ജൈനപണ്ഡിതന്‍ കുസുമപുരത്ത്‌ ഒരു ഗണിതവിദ്യാലയം സ്ഥാപിച്ചു. ഈ കുസുമപുരം ഇന്നത്തെ പാടലീപുത്രം (പാറ്റ്‌ന) ആണെന്നു ഗവേഷകന്മാർ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്‌. എ.ഡി. ആറാം ശ. വരെ ഈ ഗണിതവിദ്യാലയം നിലനിന്നുപോന്നു. എ.ഡി. അഞ്ചാം ശ.-ത്തിൽ പ്രശസ്‌ത ഗണിതശാസ്‌ത്രജ്ഞനായ ആര്യഭടന്‍ ഇവിടെ അഭ്യസനം നടത്തിയിരുന്നതായി തെളിവുകളുണ്ട്‌. ഉമാസ്വാതിയുടെ കത്വാർഥാഗമസൂത്രഭാഷ്യം മഹത്തായ ഒരു ഗണിതശാസ്‌ത്രഗ്രന്ഥമാണ്‌. വൃത്തത്തിന്റെ പരിധി, ക്ഷേത്രഫലം, ജ്യാവ്‌ (chord) മുതലായവയെ സംബന്ധിച്ച പുതിയ സൂത്രങ്ങളും ഇതിൽ വിവരിച്ചുകാണുന്നു.-യുടെ മൂല്യം നിർണയിക്കാനും ഇതിൽ ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളതായി കാണാം.

അനുയോഗദ്വാരസൂത്രം എന്ന ജൈനഗണിതഗ്രന്ഥത്തിൽ ഘാതാങ്കനിയമങ്ങള്‍ (Laws of Indices) കൈകാര്യം ചെയ്‌തിട്ടുണ്ട്‌. ഭഗവതിസൂത്രം എന്ന മറ്റൊരു ഗ്രന്ഥത്തിൽ ക്രമചയവും സഞ്ചയവും (permutation and combination) ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌. ദ്വിപദഗുണോത്തര(Binomial coefficients) നിർണയനത്തിനുപയോഗിച്ചുവരുന്ന പാസ്‌കൽ ത്രികോണം "മേരുപ്രസ്‌തരം' എന്ന പേരിൽ ഇതിൽ കൊടുത്തിട്ടുണ്ട്‌. പാസ്‌കലിന്റെയും പാസകൽത്രികോണനിർമിതിയുടെയും കാലം എ.ഡി. 17-ാം ശ.-മാണ്‌. മേല്‌പറഞ്ഞ ഭാരതീയ ഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ എഴുതപ്പെട്ടത്‌ ബി.സി. 300-നോടടുത്തും.

എ.ഡി. മുന്നാം ശ.-ത്തിലെഴുതിയതെന്നു കരുതപ്പെടുന്നതും ബക്ഷാലി കൈയെഴുത്തുഗ്രന്ഥം എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്നതുമായ വിശിഷ്‌ട ഗണിതശാസ്‌ത്ര ഗ്രന്ഥത്തിൽ ഭിന്നം, വർഗം, വർഗമൂലം, പലിശ, ലാഭനഷ്‌ടം തുടങ്ങിയ അങ്കഗണിതപ്രശ്‌നങ്ങളുടെ നിർധാരണവും, യുഗപത്‌-സമവാക്യങ്ങള്‍, സമാന്തരശ്രഢി,ഗുണോത്തരശ്രഢി (അ. ജ. & ഏ. ജ.) തുടങ്ങിയ ബീജഗണിത വിഷയങ്ങളും, ഏതാനും ചില ക്ഷേത്രഗണിതനിർമിതികളും ഉള്‍പ്പെടുന്നു. ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ എഴുപതോളം താളുകള്‍ മാത്രമേ ലഭ്യമായിട്ടുള്ളൂ; നഷ്‌ട്‌പ്പെട്ടുപോയ താളുകളിലെ ഉള്ളടക്കം ഉന്നതനിലവാരമുള്ള ഗണിതവിഷയങ്ങള്‍ കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുള്ളവയാണെന്നു കരുതേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.

ആര്യഭടന്‍ ഒന്നാമനോടുകൂടിയാണ്‌ ഭാരതീയ ഗണിതശാസ്‌ത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നത്‌. എ.ഡി. 476-ൽ ജനിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതി ഇരുപത്തിമൂന്നാമത്തെ വയസ്സിൽ രചിച്ച ആര്യഭടീയമാണ്‌. അശ്‌മകം എന്ന ഗ്രാമമാണ്‌ തന്റെ ജനനസ്ഥലമെന്നും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായി കുസുമപുരത്ത്‌ എത്തിച്ചേരുകയും അവിടെ സ്ഥിരതാമസമാക്കുകയും ചെയ്‌തു എന്നും അതിൽ സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. അശ്‌മകം ഒരു കേരളഗ്രാമമാണെന്നും (കൊടുങ്ങല്ലൂർ) ആര്യഭടന്‍ ഒരു കേരളീയനാണെന്നും പ്രബലമായ അഭിപ്രായമുണ്ട്‌. ആര്യഭടീയം വിശ്വ പ്രശസ്‌തിയാർജിച്ച ഒരു ഗണിതജ്യോതിശാസ്‌ത്ര ഗ്രന്ഥമാണ്‌. ഗീതിക, ഗണിതം, കാലക്രിയ, ഗോളം എന്നിങ്ങനെ നാലു ഭാഗങ്ങളായി ഇത്‌ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ആര്യഭടീയത്തിലെ ഗണിതപാദത്തിലാണ്‌ ശുദ്ധഗണിതം പ്രതിപാദിച്ചിരിക്കുന്നത്‌. വർഗമൂലം; ഘനമൂലം; ഭിന്നക്രിയ; ത്രരാശികം; പ്രതിലോമനം (inversion); ശ്രഢികള്‍; കൂട്ടാകാരം (continued fraction); അനിർധാര്യസമവാക്യങ്ങളുടെ നിർധാരണം; -യുടെ ഏകദേശമൂല്യം; ത്രികോണം; സമാന്തരികം, സൂചീസ്‌തംഭം, ഗോളം തുടങ്ങിയവയുടെ ഘനഫലങ്ങള്‍; ഛായാഗണിതം തുടങ്ങി നിരവധി ഗണിതവിഷയങ്ങള്‍ ഇതിൽ പ്രതിപാദിച്ചുകാണുന്നു. സൈന്‍ജ്യാവുകള്‍ (sine chords)എന്ന ആശയം ആദ്യം അവതരിപ്പിച്ചതും ഇദ്ദേഹമാണ്‌. "കുട്ടകം' എന്ന ഗണിതശാഖയും ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഭാവനയാണ്‌. ഭൂമി ഗോളാകൃതിയിലുള്ളതാണെന്നും അത്‌ സ്വന്തം അച്ചുതണ്ടിൽ തിരിയുന്നു എന്നും ഗോളപാദത്തിൽ അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്‌. ഗണിത-ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രമണ്ഡലങ്ങളിൽ സ്വന്തം വ്യക്തിമുദ്ര പതിക്കാന്‍ ഈ അസാധാരണ പ്രതിഭാശാലിക്കു സാധിച്ചു.

1975 ഏ. 19-ന്‌ തൊടുത്തുവിട്ട ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യ ഉപഗ്രഹത്തിന്‌ "ആര്യഭടന്‍' എന്ന്‌ പേരു നല്‌കിയത്‌ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്‌മരണയെ ആദരിച്ചാണ്‌.

എ.ഡി. 598-ൽ ജനിച്ച ബ്രഹ്മഗുപ്‌തന്‍ ആര്യഭടന്‍ തുടങ്ങിവച്ച ഗണിതശാസ്‌ത്രഗവേഷണത്തെ കുറേക്കൂടി നൂതനമാർഗങ്ങളിലേക്കു നയിച്ചു. ബ്രഹ്മസ്‌ഫുടസിദ്ധാന്തമാണ്‌ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനകൃതി. ആര്യഭടന്‍ ചർച്ചചെയ്‌ത എല്ലാ ഗണിതശാസ്‌ത്രപ്രശ്‌നങ്ങളും കൂടുതൽ വിശദമായി ഇദ്ദേഹം ഈ കൃതിയിൽ പ്രതിപാദിച്ചതിനുപുറമെ ആര്യഭടനു വന്നുപോയ ചില തെറ്റുകള്‍ തിരുത്തുകകൂടി ചെയ്‌തു. സീമ (limit)എന്ന ആശയത്തെപ്പറ്റി അവ്യക്തമായ ചില അനുമാനങ്ങള്‍ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ചക്രീയ ചതുർഭുജങ്ങളെ(cyclic quadrilaterals)പ്പെറ്റിയുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങളും അദ്ദേഹം ആവിഷ്‌കരിച്ചു. എട്ടാം ശ.-ത്തിൽ ബ്രഹ്മസ്‌ഫുടസിദ്ധാന്തം അറബിയിലേക്കു തർജുമ ചെയ്യപ്പെട്ടു. അറബികള്‍വഴി ഈ മഹാഗ്രന്ഥം യൂറോപ്യന്‍ പണ്ഡിതന്മാർക്കു ലഭ്യമായി. എ.ഡി. 10-ാം ശ.-ത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ആര്യഭടന്‍ കക പ്രശസ്‌തനായ മറ്റൊരു ഭാരതീയ ഗണിതശാസ്‌ത്രജ്ഞനായിരുന്നു. മഹാസിദ്ധാന്തം എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥം ബ്രഹ്മസ്‌ഫുടസിദ്ധാന്തത്തോളംതന്നെ മഹത്വമുള്ളതാണ്‌. എട്ടാം ശ.-ത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ശ്രീധരനും ഒന്‍പതാം ശ.-ത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന മഹാവീരനും ഭാരതീയ ഗണിതശാസ്‌ത്രത്തിന്‌ വിലപ്പെട്ട സംഭാവനകള്‍ നല്‌കിയവരാണ്‌. എന്നാൽ എ.ഡി. 1114-ൽ ജനിച്ച ഭാസ്‌കരന്‍ കക ആണ്‌ ഭാരതീയ ഗണിതശാസ്‌ത്രജ്ഞന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യനായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നത്‌. അദ്ദേഹം രചിച്ച സിദ്ധാന്തശിരോമണിയിൽ അന്നോളം അറിയപ്പെട്ടിരുന്ന എല്ലാ ഗണിതശാസ്‌ത്രസിദ്ധാന്തങ്ങളും ക്രാഡീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌. അതിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണ്‌ ലീലാവതി എന്ന പ്രശസ്‌ത ഗണിതഗ്രന്ഥം. ത്രികോണമിതി(Trigonometry)ക്ക്‌ വ്യക്തമായ രൂപവും ഭാവവും നല്‌കാന്‍ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിഞ്ഞു. സീമാസിദ്ധാന്തത്തെക്കുറിച്ച്‌ കൂടുതൽ വ്യക്തമായ ധാരണയും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. കലനശാസ്‌ത്രത്തെ സ്‌പർശിക്കുവാനും ഗോളോപരിതലവിസ്‌തീർണം, ഗോളഘനഫലം എന്നിവ കൃത്യമായി നിർണയിക്കുവാനും ഭാസ്‌കരനു സാധിച്ചു. 18-16 ശ.-ങ്ങളിൽ കേരളം ഭാരതീയ ഗണിതശാസ്‌ത്രരംഗത്ത്‌ അതുല്യമായ സംഭാവനകള്‍ നല്‌കുകയുണ്ടായി. സംഗ്രാമ മാധവന്റെ വേണ്വാരോഹം കേളല്ലൂർ നീലകണ്‌ഠസോമയാജിയുടെ ആര്യഭടീയഭാഷ്യവും തന്ത്രസംഗ്രഹം എന്ന സ്വതന്ത്രഗ്രന്ഥവും പുതുമനചോമാതിരിയുടെ കരണപദ്ധതിയും ഭാരതീയ ഗണിതശാസ്‌ത്രത്തെ ആധുനികയുഗത്തിലേക്കുയർത്തി. 17-ഉം 18-ഉം ശ.-ങ്ങളിൽ പാശ്ചാത്യപണ്ഡിതന്മാർ ആവിഷ്‌കരിച്ച ഗണിതസിദ്ധാന്തങ്ങള്‍ ഈ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ ഉണ്ടെന്നത്‌ ശ്രദ്ധേയമാണ്‌.

19-ഉം 20-ഉം ശ.-ത്തിനിടയിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ദക്ഷിണേന്ത്യക്കാരനായ ശ്രീനിവാസരാമാനുജന്‍ പ്രതിഭാശാലിയായ മറ്റൊരു ഗണിതശാസ്‌ത്രജ്ഞനായിരുന്നു. പ്രസിദ്ധ യൂറോപ്യന്‍ ജർണലുകളിലും മറ്റുമായി അദ്ദേഹം ധാരാളം ഗവേഷണപ്രബന്ധങ്ങള്‍ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. വിഭജനസിദ്ധാന്തം (Partition theory), എലിപ്‌ടിക ഫലന (Elliptic function) സിദ്ധാന്തം, തുടർഭിന്നം (Continued fraction)എന്നീ ശാഖകളിൽ അദ്ദേഹം നല്‌കിയിട്ടുള്ള സംഭാവനകള്‍ വളരെ മികച്ചതാണ്‌. ഗണിതശാസ്‌ത്രത്തിൽ ഭാരതത്തിന്റെ സംഭാവന വിശിഷ്‌ടമായി തുടരുന്നു.

ഭൗതികവും രസതന്ത്രവും

ഭൗതികം. മറ്റു വിജ്ഞാനശാഖകളെന്നപോലെതന്നെ ഭൗതികവിജ്ഞാനവും പ്രാചീനകാലത്ത്‌ മതവും ആധ്യാത്മികവിദ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രപഞ്ചം പൃഥ്വി, വായു, അഗ്നി, ജലം, ആകാശം എന്നീ അഞ്ചു മൂലകങ്ങളുടെ സംയുക്തമാണെന്ന സങ്കല്‌പം പണ്ടേ നിലവിലുണ്ട്‌. ബുദ്ധമതക്കാരും ആജീവകന്‍മാരും ആകാശം എന്ന മൂലക സങ്കല്‌പം നിരാകരിക്കുകയാണ്‌ ചെയ്‌തത്‌. ആകാശം ഒഴികെയുള്ള മറ്റെല്ലാ മൂലകങ്ങളും അണുക്കളുടെ സംയുക്തമാണെന്ന സിദ്ധാന്തം ഭാരതത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി വളർന്നുവന്നതാണ്‌. പാശ്ചാത്യ ശാസ്‌ത്രജ്ഞനായ ഡെമോക്രിറ്റസിനുമുമ്പുതന്നെ, ബുദ്ധന്റെ സമകാലികനായിരുന്ന കാത്യായനന്‍ അണുസിദ്ധാന്തം ആവിഷ്‌കരിച്ചിരുന്നു. എല്ലാ അണുക്കളും തുല്യമാണെന്നും അവയുടെ സഞ്ചയവ്യത്യാസമാണ്‌ പദാർഥങ്ങളുടെ വൈവിധ്യത്തിനു നിദാനമെന്നും ജൈനർ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. ചരിത്രാതീതകാലത്ത്‌ ഭൗതികവിജ്ഞാനത്തിന്‌ ഭാരതത്തിൽ കാര്യമായ വളർച്ചയുണ്ടായിരുന്നെന്നതിന്‌ രേഖകളൊന്നുമില്ല. എന്നാൽ വൈശേഷികഭാഷ്യത്തിൽ (എ.ഡി, 3-4 ശ.) പ്രസന്നപാദന്‍ ചലനത്തെക്കുറിച്ച്‌ പ്രതിപാദിച്ചിട്ടുള്ളതായി കാണുന്നുണ്ട്‌. രേഖീയചലനവും വക്രീയചലനവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഠനത്തിനു വിധേയമായിരുന്നു. "ഗമനം' എന്നാണ്‌ അന്ന്‌ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പദം. പ്രയാണം, ഗുരുത്വം എന്നീ കാരണങ്ങളാണ്‌ ഗമനത്തിനു നിദാനമെന്നും, കൈയുടെ ചലനം പ്രയാണംകൊണ്ടും പദാർഥം കീഴ്‌പോട്ടു വീഴുന്നത്‌ ഗുരുത്വംകൊണ്ടുമാണെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി.

ആര്യഭടന്‍, ബ്രഹ്മഗുപ്‌തന്‍, ഭാസ്‌കരന്‍ എന്നിവരുടെ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പദാർഥങ്ങളുടെ ഗുരുത്വത്തെപ്പറ്റി പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ദ്രവപദാർഥങ്ങള്‍ കീഴ്‌പോട്ടൊഴുകുന്നത്‌ "ദ്രാവകത്വം' കൊണ്ടാണെന്ന സങ്കല്‌പമുണ്ടായിരുന്നു. ചില അണുക്കളുടെ പ്രത്യേകതയാണ്‌ ദ്രാവകത്വത്തിനു കാരണമെന്ന്‌ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ഗുരുത്വ ഫലമാണ്‌ ദ്രാവകത്വം എന്ന്‌ ശങ്കരമിശ്രന്‍ അഭിപ്രായപ്പെട്ടു (വൈശേഷികസൂത്രം). പദാർഥസംയോഗമില്ലാതെതന്നെ ഉണ്ടാകുന്ന ചില ചലനങ്ങളെക്കുറിച്ചും ഭാരതീയ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പരാമർശമുണ്ട്‌. അജ്ഞാതകാരകങ്ങളെന്ന അർഥത്തിൽ അവയെ "അദൃഷ്‌ടം' എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു. പ്രപഞ്ചസൃഷ്‌ടിയുടെ ആദികാലത്തെ അണുക്കളുടെ ചലനം, തീജ്വാലകളുടെ മേലോട്ടുള്ള ഗതി, വായുവിന്റെ ഗതിവിഗതികള്‍, ചെടിയുടെ വേരുകളിൽനിന്ന്‌ തടിയിലേക്കു ദ്രവപദാർഥങ്ങള്‍ കയറുന്നത്‌ (അഭിസർപ്പണം) എന്നിവയെക്കുറിച്ചും പ്രതിപാദ്യങ്ങളുണ്ട്‌.

പദാർഥസംയോഗത്തിന്റെ ഫലമായുണ്ടാകുന്ന ചലനത്തെ നാലു തരത്തിൽപ്പെടുത്തിയിരുന്നു; മർദം കൊണ്ടുണ്ടാകുന്നത്‌, നൈമിഷികാഘാതം കൊണ്ടുണ്ടാകുന്നത്‌, സ്ഥിതിസ്ഥാപകത്വം (elasticity) ഉള്ള ഒരു പദാർഥത്തിൽ ചെന്നുമുട്ടുന്നതുകൊണ്ടുണ്ടാകുന്നത്‌, സംവേഗ(momentum)മുള്ള പദാർഥത്തെ സ്‌പർശിക്കുന്നതുകൊണ്ടുണ്ടാകുന്നത്‌.

ആധുനികരീതിയിൽത്തന്നെ, സഞ്ചരിച്ച ദൂരത്തെ അതിനെടുത്ത സമയംകൊണ്ട്‌ ഹരിക്കുമ്പോഴുള്ള ഫലമായി ശരാശരി പ്രവേഗത്തെ ഭാസ്‌കരാചാര്യന്‍ നിർവചിച്ചിരുന്നെങ്കിലും അതിന്‌ ഏകകം കല്‌പിച്ചിരുന്നില്ല. ത്വരണത്തെക്കുറിച്ച്‌ കൃത്യമായി അറിവില്ലായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ബലം (force)അളക്കുന്നതിനുള്ള ഏകകങ്ങളും അജ്ഞാതമായിരുന്നു. എന്നാൽ ക്‌ലുപ്‌തകാലയളവിൽ സ്ഥിരമായ പ്രവേഗവ്യത്യാസം വരുമ്പോള്‍ സഞ്ചരിച്ച ദൂരം കണക്കാക്കുന്ന വിദ്യ മഹാവീരന്‍ കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. കാലയളവ്‌ അനന്തസൂക്ഷ്‌മം(infinitesimal) അല്ലാത്തതിനാൽ ഈ പ്രവേഗവർധനവ്‌ ത്വരണമാകുന്നില്ല. ജ്യോതിസ്സുകളുടെ ചലനം നിർണയിക്കുമ്പോള്‍ അവയുടെ പ്രത്യേകദിശകളിലേക്കുള്ള ചലനഘടകങ്ങളും ആപേക്ഷികചലനവും കണക്കാക്കുവാന്‍ കഴിഞ്ഞിരുന്നതായി ഭാസ്‌കരന്റെ സിദ്ധാന്തശിരോമണിയിൽ നിന്നു ഗ്രഹിക്കാം. ത്രിമാനസങ്കല്‌പത്തിലൂടെ ചലനത്തെ വാചസ്‌പതി അപഗ്രഥിച്ചിരുന്നു (ന്യായസൂചിനിബന്ധം). ഫ്രഞ്ചുഗണിതശാസ്‌ത്രജ്ഞനായ ദെക്കാർത്തെ ആണ്‌ ത്രിമാനജ്യാമിതിയുടെ ഉപജ്ഞാതാവെന്ന്‌ പറയാറുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്‌ എട്ടു ശതാബ്‌ദം മുമ്പുതന്നെ വാചസ്‌പതിയുടെ ത്രിമാനസങ്കല്‌പം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിരുന്നു. ഗ്രഹങ്ങളുടെ നൈമിഷികചലനത്തെ ഭാസ്‌കരന്‍ അപഗ്രഥിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഈ അപഗ്രഥനം ആധുനികകലന(Calculus)ത്തിന്റെ മുന്നോടിയായി കണക്കാക്കാവുന്നതാണെന്ന്‌ ബ്രിട്ടിഷ്‌ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രജ്ഞനായ സ്‌പോട്ടിസ്‌ വൂഡ്‌ അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌. ശബ്‌ദത്തെ അപഗ്രഥിക്കുന്നതിൽ പ്രാചീന ഭാരതീയർ മുന്‍പന്തിയിൽ നിന്നിരുന്നു. മീമാംസകന്മാർ ശബ്‌ദത്തെ മൂന്നു ഘടകങ്ങളായി വിശ്ലേഷണം ചെയ്‌തിരുന്നു: നാദം, ധ്വനി, സ്‌ഫോടം. സംസ്‌കൃതവൈയാകരണനായ പാണിനിയുടെ ഗുരുവായിരുന്ന ഉപവർഷന്‍ സ്‌ഫോടം എന്ന ഘടകത്തിനു പകരം "വർണങ്ങള്‍' എന്ന സങ്കല്‌പമാണ്‌ സ്വീകരിച്ചത്‌. വായുവിന്റെ ചലനങ്ങളാണ്‌ ശബ്‌ദത്തിനു നിദാനമെന്ന്‌ വേദകാലത്തു തന്നെ അറിവുണ്ടായിരുന്നു. പദാർഥങ്ങളുടെ പ്രത്യേക രീതിയിലുള്ള ഇടപെടൽമൂലം വായുവിന്റെ ചലനത്തിന്‌ നിയതമായ വ്യത്യാസം വരുമ്പോള്‍ കർണാനന്ദകരമായ ശബ്‌ദമുണ്ടാകുന്നു. ഭാരതത്തിൽ ശാസ്‌ത്രീയസംഗീതം സാംസ്‌കാരികപാരമ്പര്യമായിത്തന്നെ വികാസം പ്രാപിച്ചിരുന്നു. ആ സംഗീതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ശബ്‌ദത്തിന്റെ ഭൗതികവിശകലനമാണ്‌. വായുവിന്റെ തരംഗചലനമാണ്‌ നാദത്തിന്റെ ഭൗതികനിദാനം (ശബരഭാഷ്യം). ന്യായവൈശേഷികം അനുസരിച്ച്‌ വായുവല്ല, ആകാശ(ether)മാണ്‌ ശബ്‌ദതരംഗത്തെ സൃഷ്‌ടിക്കുന്നത്‌. എന്നാൽ വാചസ്‌പതി മുതൽ പിന്നീടുള്ള ചിന്തകന്മാർ ഈ അഭിപ്രായത്തെ നിരസിച്ചിട്ടുണ്ട്‌ (തത്വബിന്ദു). ശബ്‌ദത്തിന്‌ ഒരു മാധ്യമം ആവശ്യമാണെന്ന ആധുനിക ശാസ്‌ത്രവിജ്ഞാനത്തോടു താരതമ്യപ്പെടുത്താവുന്ന ഒരു ചിന്താഗതിയാണിത്‌. മണിനാദം ഉണ്ടാകുന്നത്‌ മണിയിൽ മുട്ടുമ്പോള്‍ അതിന്റെ തന്മാത്രകള്‍ക്ക്‌ ആന്ദോലനമുണ്ടാകുന്നതുമൂലമാണെന്ന്‌ വാത്സ്യായനന്‍ അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌. പ്രതിധ്വനി (echo), താരത്വം (pitch), തീക്ഷ്‌ണത (intesnsity)എന്നിവയും പ്രാചീനകാലത്ത്‌ പഠനവിധേയമായിട്ടുണ്ട്‌.

രസതന്ത്രം. പുരാതനഭാരതത്തിൽ വൈദ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ അവാന്തരവിഭാഗമെന്നനിലയിൽ രാസവിധികളെ സംബന്ധിച്ച ഗവേഷണങ്ങള്‍ നടന്നുപോന്നു. ചരകന്‍, സുശ്രുതന്‍ തുടങ്ങിയ ആയുർവേദാചാര്യന്മാർ രാസയോഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണങ്ങള്‍ നല്‌കിക്കാണുന്നു: നാഗാർജുനന്റെ രസരത്‌നാകരത്തിൽ നിഷ്‌കർഷണം, ശുദ്ധീകരണം, നിശ്ചൂർണനം തുടങ്ങിയ രാസവിധികള്‍ പരാമൃഷ്‌ടമായിട്ടുണ്ട്‌. രസവാദികൂടിയായിരുന്ന നാഗാർജുനന്‍ തന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിൽ സുവർണീകരണം, ജീവാമൃതനിർമാണം തുടങ്ങിയ ചില രാസവിധികളെ സംബന്ധിച്ചും പ്രസ്‌താവിച്ചുകാണുന്നു. എന്നാൽ മധ്യകാലയൂറോപ്പിലെ രാസവിജ്ഞാനികളെപ്പോലെ രാസവാദത്തിനല്ല; പ്രത്യുത, ഔഷധപ്രവിധികള്‍ക്കാണ്‌ ഭാരതീയവിജ്ഞാനികള്‍ മുന്‍തൂക്കം നല്‌കിയിരുന്നത്‌. ആയുർദൈർഘ്യം വർധിപ്പിക്കുവാന്‍ വരെയുള്ള വസ്‌തുക്കളുടെ നിർമാണത്തിനായി അവർ ഗവേഷണങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. വിഷപദാർഥങ്ങളെയും അവയ്‌ക്കുള്ള പ്രതിവിധികളെയും സംബന്ധിച്ച വ്യാപകമായ അറിവ്‌ ഭാരതീയർക്കു സ്വായത്തമായിരുന്നു. വാറ്റിയും നീറ്റിയും നിർമിക്കപ്പെട്ടുപോന്ന വിവിധചൂർണങ്ങളും ലായനികളും ആധുനികകാലത്തെ ആൽക്കലികള്‍, അമ്ലങ്ങള്‍, ലവണങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയവയുടെ ഗുണധർമങ്ങള്‍ വഹിച്ചിരുന്നുവെന്നതിന്‌ ഗ്രന്ഥസൂചനകള്‍ ലഭ്യമായിട്ടുണ്ട്‌. ഒരിനം വെടിമരുന്നും ഭാരതത്തിൽ പ്രയോഗത്തിലിരുന്നു. പശക്കൂട്ടുകള്‍, ചായങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയവയുടെ നിർമാണത്തിന്‌ ഭാരതം വിശ്വപ്രശസ്‌തിയാർജിച്ചിരുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ ലോഹകർമം വളരെയേറെ പുരോഗമിച്ചിരുന്നു. പതഞ്‌ജലിയുടെ ലോഹശാസ്‌ത്രം എന്ന ഗ്രന്ഥം ഇതിനു തെളിവാണ്‌. ദില്ലിയിൽ കുത്തബ്‌മീനാറിനടുത്തുള്ള അയസ്‌തംഭം ശുദ്ധമായ ഇരുമ്പുകൊണ്ടാണ്‌ നിർമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്‌; ഇതും സുദൃശങ്ങളായ പുരാവസ്‌തുക്കളും ഭാരതീയരുടെ ലോഹകർമവൈദഗ്‌ധ്യത്തിനു സാക്ഷ്യം നല്‌കുന്നു. അയിരുകളിൽനിന്ന്‌ ധാതുക്കളെ നിഷ്‌കർഷിച്ചെടുക്കുന്നതുമുതൽ ലോഹോപകരണങ്ങള്‍ വാർത്തെടുക്കുന്നതുവരെയുള്ള വിവിധപ്രക്രിയകളിൽ കിടയറ്റ രാസവിധികള്‍ പ്രയോക്തങ്ങളായിരുന്നു. ഭാരതീയലോഹോപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും റോമാസാമ്രാജ്യത്തിലും സമകാലീനസംസ്‌കാരകേന്ദ്രങ്ങളിലും സാർവത്രികമായി ഉപയോഗത്തിലിരുന്നു.

പില്‌ക്കാലത്ത്‌ അറബികള്‍, പാരസീകർ തുടങ്ങിയവരുമായുള്ള സമ്പർക്കത്തിലൂടെ രസവാദത്തിനുണ്ടായ അത്യധികമായ പ്രചാരംമൂലം ഋഷിപ്രാക്തങ്ങളായ രാസവിധികള്‍ പ്രായേണ വിസ്‌മൃതങ്ങളായിത്തീർന്നു.

വൈദ്യശാസ്‌ത്രം

അഥർവവേദാന്തർഗതമായ ആയുർവേദമാണ്‌ ഇന്ത്യന്‍ ചികിത്സാശാസ്‌ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ആയുസ്സിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്‌ എന്നാണ്‌ ആയുർവേദം എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം. ആയുർവേദവിജ്ഞാനത്തിന്‌ ആത്രയപരമ്പര എന്നും ധന്വന്തരിപരമ്പര എന്നും രണ്ടു മുഖ്യശാഖകളുണ്ടായിട്ടുണ്ട്‌. ആത്രയശിഷ്യനായ അഗ്നിവേശന്‍ എന്ന ആചാര്യനാണ്‌ അഗ്നിവേശതന്ത്രത്തിലൂടെ ആത്രയപാരമ്പര്യത്തെ വികസ്വരമാക്കിയത്‌. ഏകദേശം എ.ഡി. രണ്ടാം ശ.-ത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ചരകന്‍ അഗ്നിവേശതന്ത്രം പ്രസാധനം ചെയ്‌തു. ചരകപ്രസാധിതമായ ഗ്രന്ഥത്തിൽ പല നൂതനസിദ്ധാന്തങ്ങളും പിന്നീട്‌ കൂട്ടിച്ചേർത്തു പരിഷ്‌കരിച്ചതാണ്‌ ചരകസംഹിത എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്നത്‌. ധന്വന്തരിയുടെ പാരമ്പര്യത്തെ നാഗാർജുനന്‍ (2-3 ശതകം) പുനഃപരിശോധനയ്‌ക്കു വിധേയമാക്കി പൂർണത കൈവരുത്തി. നാഗാർജുനന്റെ ശിഷ്യനായ സുശ്രതന്‍ അതു പ്രസാധനം ചെയ്‌തു. ഇതാണ്‌ സുശ്രുതസംഹിത. ഇതിൽ ശസ്‌ത്രക്രിയയ്‌ക്കു പ്രാമുഖ്യം നല്‌കിയിരിക്കുന്നു.

സംസ്‌കൃതഭാഷയിലെഴുതപ്പെട്ട ചരകസംഹിതയ്‌ക്ക്‌ അനുബന്ധമായി ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനം എന്നും സുശ്രുതസംഹിതയ്‌ക്ക്‌ അനുബന്ധമായി ഉത്തരതന്ത്രം എന്നും ഓരോ ഭാഗങ്ങള്‍കൂടി പിന്നീടുവന്ന ആചാര്യന്മാർ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്‌.

ഉത്തേരന്ത്യയിൽ സംസ്‌കൃതഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ എന്നപോലെ ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ ചികിത്സാശാസ്‌ത്രപരമായി പ്രാമാണികമായ തമിഴ്‌ ഗ്രന്ഥങ്ങളും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്‌.

സാംഖ്യദർശനത്തിന്റെ ലോകവീക്ഷണമാണ്‌ പൊതുവിൽ ആയുർവേദം സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ളത്‌. പൃഥ്‌വി, അപ്‌, തേജസ്‌, വായു, ആകാശം എന്നിങ്ങനെ പഞ്ചഭൂതങ്ങള്‍കൊണ്ടാണ്‌ ശരീരം നിർമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതെന്ന്‌ ആയുർവേദം സിദ്ധാന്തിക്കുന്നു. ഘനത്വത്തിൽ ഏറ്റവും മികച്ചതാണ്‌ പൃഥ്വി എങ്കിൽ ഏറ്റവും കുറഞ്ഞതാണ്‌ ആകാശം എന്ന ഭൂതം. കരള്‍ (liver) മുതലായ പൂർണാവയവങ്ങളിൽ പൃഥ്വി എന്ന ഭൂതവും കുഴൽ രീതിയിലുള്ള അവയവങ്ങളിൽ ആകാശവും പ്രമുഖമാണ്‌. ഇവ സ്വതേജങ്ങളാണെന്നും പ്രാണരൂപത്തിലുള്ള വായുവും പിത്തരൂപത്തിലുള്ള അഗ്നിയും കഫരൂപത്തിലുള്ള ജലവും ഇവയെ സക്രിയങ്ങളാക്കുന്നു എന്നും ഈ ശാസ്‌ത്രം വാദിക്കുന്നു. വായു (വാതം), പിത്തം, കഫം എന്നീ ത്രിദോഷങ്ങളുടെ ആധിക്യം, ന്യൂനത എന്നിവയാണ്‌ രോഗകാരണമായി ആയുർവേദക്കാർ കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടുള്ളത്‌. ഇവയുടെ സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്‌ ആരോഗ്യം. ആയുർവേദവൈദ്യന്‍ നാഡി പരിശോധിച്ചു മനസ്സിലാക്കുന്നത്‌ വാതപിത്തകഫങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊന്ന്‌ കോപിച്ചിരിക്കുന്നുവോ എന്നാണ്‌. ജ്വരങ്ങള്‍, ത്വഗ്‌രോഗങ്ങള്‍, മൂത്രക്ലേശങ്ങള്‍, മൂത്രസിത എന്നിങ്ങനെ രോഗങ്ങളെ പലതായി ആചാര്യന്മാർ വിഭജിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. വാത-പിത്ത-കഫങ്ങളിൽ ഏതാണ്‌ കോപിച്ചിരിക്കുന്നത്‌ എന്നു നോക്കി തദനുസാരിയായിട്ടാണ്‌ ചികിത്സ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്‌. ശുചിത്വം, പഥ്യാഹാരം, ഔഷധങ്ങള്‍ എന്നിവയ്‌ക്ക്‌ തുലോം പ്രാധാന്യം കല്‌പിച്ചിരിക്കുന്നു. പൊടി, ഗുളിക, ലേഹ്യം, കഷായം, ആസവം, അരിഷ്‌ടം എന്നിങ്ങനെ ഔഷധങ്ങള്‍ വിവിധരൂപത്തിൽ തയ്യാറാക്കി നല്‌കാറുണ്ട്‌. നസ്യംചെയ്യൽ, പുകവലിക്കൽ, ആവികൊള്ളിക്കൽ, വിയർപ്പിക്കൽ, കിഴിവയ്‌ക്കൽ മുതലായ പ്രവിധികളും ആയുർവേദചികിത്സയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്‌.

ശരീരവ്യവച്ഛേദശാസ്‌ത്രവും (Anatomy) കുറെയെല്ലാം പ്രാചീനഭാരതത്തിൽ പുരോഗമിച്ചിരുന്നു, ശവശരീരം ശുദ്ധി ചെയ്‌തശേഷം വെള്ളത്തിൽ ഏഴുദിവസം താഴ്‌ത്തിയിട്ട്‌ പുറത്തെടുത്ത്‌ പുതിയ പച്ചമുളകള്‍കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ബ്രഷ്‌ ഉപയോഗിച്ച്‌ തൊലി ഒരോ പാളിയായി അടർത്തിയെടുക്കുന്നു. അങ്ങനെ വളരെ ശ്രദ്ധാപൂർവം നടത്തിയ ഛേദനക്രിയയിലൂടെയാണ്‌ ശരീരത്തിന്റെ ഘടന ആചാര്യന്മാർ അറിഞ്ഞിട്ടുള്ളത്‌. കൈകാലുകളിലുള്ള ശസ്‌ത്രക്രിയയിലാണ്‌ ഏറ്റവുമധികം വളർച്ച ഉണ്ടായിട്ടുള്ളതെങ്കിലും തിമിരം, ആന്ത്രവീക്കം (Hernia)എന്നിവയ്‌ക്കും ശസ്‌ത്രക്രിയ നടത്തപ്പെട്ടിരുന്നു. തൊലിയൊട്ടിക്കൽ (grafting), ആന്ത്രത്തിൽ തുന്നിച്ചേർക്കൽ എന്നിവയും അന്ന്‌ നടത്തിയിരുന്നതിന്‌ തെളിവുകളുണ്ട്‌.

വാതപിത്തകഫാധിഷ്‌ഠിതമായ രോഗനിർണയനവും ചികിത്സയും ആന കുതിര എന്നിവയുടെ കാര്യത്തിലും പ്രചാരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. അശ്വചികിത്സ, ഗജചികിത്സ എന്നീ ഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ ഇതിനു നിദർശനങ്ങളാണ്‌. ആയുർവേദം കൂടാതെ യൂനാനി, സിദ്ധവൈദ്യം, മർമചികിത്സ തുടങ്ങിയ ചികിത്സാപദ്ധതികളും ഇന്ത്യയിൽ പ്രചാരം നേടി. അയോണിയരിൽനിന്ന്‌ അറബികള്‍വഴി ഇന്ത്യയിലെത്തിയ യൂനാനി സമ്പ്രദായം മുസ്‌ലിങ്ങളുടെ ഇടയിലാണ്‌ കൂടുതൽ പ്രചാരത്തിലുള്ളത്‌. സിദ്ധവൈദ്യവും മർമചികിത്സയും ദ്രാവിഡദേശത്തിന്റെ പ്രത്യേകസ്വതന്ത്രരീതികളാണ്‌.

ജന്തുശാസ്‌ത്രവും സസ്യശാസ്‌ത്രവും ഇന്ത്യയിൽ ഏറെ വികസിച്ചിരുന്നില്ല. വൃക്ഷായുർവേദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശങ്ങള്‍ കാണാം. പ്രയോജനമനുസരിച്ചുള്ള പഠനത്തിനു മാത്രമേ പ്രാണികളും സസ്യങ്ങളും വിധേയമായിരുന്നുള്ളൂ. സസ്യങ്ങളുടെ ഔഷധവീര്യം ഏറെക്കുറെ സമഗ്രമായി പഠിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രപഞ്ചോത്‌പത്തിയെക്കുറിച്ച്‌ ആചാര്യന്മാരുടെ ചിന്തകള്‍ സംഗ്രഹിച്ചിട്ടുള്ള ദർശനങ്ങളിൽ പദാർഥങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകള്‍ നടന്നിട്ടുണ്ട്‌. ഭൗതികം അത്രത്തോളം വികസിച്ചിരുന്നു എന്നു പറയാം.

ഇന്ത്യയുടെ മറ്റൊരു മികച്ച സംഭാവന മനശ്ശാസ്‌ത്ര രംഗത്താണ്‌. മനസ്സിനെ വിശകലനം ചെയ്യുകയും അതിന്റെ സംയമം ഉദ്ദേശിച്ച്‌ യോഗശാസ്‌ത്രം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്‌ത ഇന്ത്യയുടെ നേട്ടം ലോകശ്രദ്ധയെ ആകർഷിച്ചിട്ടുണ്ട്‌.

മുഗള്‍ ആധിപത്യകാലത്ത്‌ ഇന്ത്യയിൽ ശാസ്‌ത്രത്തിനല്ല കൂടുതൽ വളർച്ചയുണ്ടായത്‌; കലകള്‍ക്കാണ്‌. പക്ഷേ, ഇംഗ്ലീഷുകാരുടെ വരവോടുകൂടി പാശ്ചാത്യവിജ്ഞാനം ഇന്ത്യയിലേക്കു കടക്കുകയും മങ്ങിക്കിടന്നിരുന്ന ഇന്ത്യന്‍ സയന്‍സിന്‌ പുനരുജ്ജീവനം ലഭിക്കുകയും ചെയ്‌തു. സ്വാതന്ത്യ്രലബന്ധിക്കുശേഷം ദീർഘവീക്ഷണത്തോടെയുള്ള നയപരിപാടികള്‍ ശാസ്‌ത്രസാങ്കേതികരംഗങ്ങളിൽ സർവതോമുഖമായ വികാസം പ്രദാനം ചെയ്‌തു വരുന്നു.

അളവുകളും തൂക്കങ്ങളും

ഹാരപ്പയിലെ തൂക്കക്കട്ടികള്‍

വളരെ സൂക്ഷ്‌മമായ അളവു സമ്പ്രദായം ഭാരതത്തിൽ നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു. അളവുകള്‍ക്ക്‌ ഐകരൂപ്യം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; വിവിധരീതികള്‍ പ്രയോഗത്തിലിരുന്നു. ഭാരതത്തിൽ നിലവിലിരുന്ന അളവുകളും തൂക്കങ്ങളും കൗടല്യന്‍ സംക്ഷേപിച്ച്‌ തന്റെ അർഥശാസ്‌ത്രത്തിൽ പ്രതിപാദിച്ചിട്ടുണ്ട്‌ (ബി.സി. 4-ാം ശ.). നീതിശാസ്‌ത്ര ഗ്രന്ഥങ്ങളിലാണ്‌ അവ പ്രതിപാദിതമായിക്കാണുന്നത്‌. അഷ്‌ടാധ്യായി, മനുസ്‌മൃതി, യാജ്ഞവല്‌ക്യം, ബൃഹത്‌സംഹിത, വസിഷ്‌ഠസ്‌മൃതി, അഷ്‌ടാംഗഹൃദയം എന്നീ പ്രാചീന ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ അവയെ സംബന്ധിച്ച സവിസ്‌തര പ്രതിപാദ്യങ്ങള്‍ കാണാം. നീതിശാസ്‌ത്രത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ്‌ കൗടലീയം, കാമന്ദകീയം, ശുക്രനീതി എന്നിവ. എന്നാൽ ഈ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലുള്ള വിവരങ്ങളെല്ലാം അർഥശാസത്രത്തിൽ ചേർത്തു കാണാം. ദൈർഘ്യം അളക്കുന്നതിന്‌ അംഗുലി, അംഗുഷ്‌ഠാപാദം, ബാഹു എന്നീ മാത്രകള്‍ വേദകാലത്തുതന്നെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു; അംഗുലി, വിതസ്‌തി, പൗരുഷഹസ്‌തിന്‍, യോജന എന്നീ മാത്രകള്‍ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതായി അഷ്‌ടാധ്യായിയിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. ദൈർഘ്യത്തിന്റെ മാത്രകളായി പരമാണു, അംഗുലം, ഹസ്‌തം, ദണ്ഡ്‌, യോജന എന്നിവയും കാലത്തിന്റേതായി ത്രുടി, നിമിഷം, യാമം, മുഹൂർത്തം, മാസം, സംവത്സരം, യുഗം എന്നിവയും തൂക്കത്തിന്റേതായി ഗുഞ്‌ജ (കുന്നിമണി), ശൈബ്യം (മഞ്ചാടി), തണ്ഡുലം (അരിമണി), പലം എന്നിവയും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ബൗദ്ധഗ്രന്ഥമായ ലളിതവിസ്‌താര(1-ാം ശ.)ത്തിലും വരാഹമിഹിരന്റെ ബൃഹത്‌സംഹിത(6-ാം ശ.)യിലും ഭാസ്‌കരാചാര്യന്റെ ലീലാവതിയിലും ഈ മാതൃകള്‍ മിക്കതും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. അംഗുലം, ചാണ്‍, മുഴം, ഗജം, മാറ്‌, കാതം, വിനാഴിക, നാഴിക, ദിവസം, മാസം, വർഷം, യുഗം എന്നീ ദൈർഘ്യ-കാലയളവുകളും ആഴക്ക്‌, ഉഴക്ക്‌, ഉരി, നാഴി, ഇടങ്ങഴി, പറ എന്നീ അളവുകളും നെന്മണി, കുന്നിക്കുരു, മഞ്ചാടിക്കുരു, പണമിട, പലം എന്നീ തൂക്കങ്ങളും പഴക്കംചെന്ന മാനങ്ങളാണ്‌.

ഗുപ്‌തകാലഘട്ടത്തിൽ പാശ്ചാത്യരിൽനിന്ന്‌ ഇന്ത്യയിലേക്ക്‌ എത്തിയ ഒരു കാലയളവാണ്‌ ഹോര (hour). ജ്യോതിശാസ്‌ത്രത്തിലെ ഹോരാശാസ്‌ത്രശാഖയുമായി ഈ അളവിന്‌ ചരിത്രപരമായ ബന്ധമുണ്ടായിരിക്കാം. യൂറോപ്യന്‍ അധിനിവേശത്തെ തുടർന്ന്‌ ബ്രിട്ടിഷ്‌ സമ്പ്രദായത്തിലും 1956-നു ശേഷം മെട്രിക്‌ രീതിയിലുമുള്ള അളവു തൂക്കമാത്രകള്‍ ഇന്ത്യയിൽ നടപ്പിലായി. (നോ: അളവുകളും തൂക്കങ്ങളും)

നാണയവിജ്ഞാനം

കരമാർഗവും കടൽമാർഗവും ഗ്രീക്‌-റോമന്‍ വണിക്കുകള്‍ പുലർത്തിപ്പോന്ന വ്യാപാരബന്ധവും കരമാർഗം കടന്നുവന്ന്‌ അലക്‌സാണ്ടർ നടത്തിയ ആക്രമണത്തെത്തുടർന്നുണ്ടായ ചരിത്രപരമായ വ്യതിയാനങ്ങളും പ്രാചീനഭാരതത്തിൽ നാണയവ്യവസ്ഥ നിലവിൽവരുന്നതിനിടയാക്കി. ഈ നാണയങ്ങളുടെ മൂല്യം അവ ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ലോഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരുന്നു നിർണയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്‌. വിലപിടിപ്പുള്ള സ്വർണം, വെള്ളി, ചെമ്പ്‌ എന്നീ ലോഹങ്ങളും അപൂർവമായി നിക്കലും നാണയനിർമാണത്തിന്‌ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. കടൽമാർഗമായുള്ള വ്യാപാരബന്ധത്തിൽ ഭാരതത്തിലെ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ മുഖ്യം മുസിറി (കൊടുങ്ങല്ലൂർ) ആയിരുന്നതുകൊണ്ട്‌ വിദേശനാണയങ്ങളിൽ അധികവും കേരളത്തിലൂടെയാണ്‌ ഭാരതത്തിൽ കടന്നുകൊണ്ടിരുന്നത്‌. കേരളത്തിലെ കുരുമുളകിനുവേണ്ടി റോമിലെ ഖജനാവുകള്‍ ശൂന്യമാക്കുന്നതായി പ്ലിനി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്‌. കുരുമുളകിനുപകരം റോമാക്കാർ സ്വർണനാണയങ്ങളായിരുന്നു അധികവും നല്‌കിവന്നത്‌.

പഞ്ച്‌മാർക്ക്‌ നാണയങ്ങള്‍
വിക്രമാദിത്യന്‍ (ചന്ദ്രഗുപ്‌ത II) നാണയങ്ങള്‍

നാണയങ്ങള്‍ പൊതുവേ വൃത്താകൃതിയിലോ അണ്ഡാകൃതിയിലോ ഉള്ളതായിരുന്നുവെങ്കിലും സമചതുര-ദീർഘചതുരാകാരങ്ങളിൽ നിർമിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളവയും കുറവല്ലായിരുന്നു. റോമന്‍ നാണയങ്ങളിൽ ദേവന്മാരുടെ ചിത്രങ്ങളുമായിരുന്നു സാധാരണയായി അങ്കനം ചെയ്‌തിരുന്നത്‌. അതിപ്രാചീനകാലത്ത്‌ ഇന്ത്യയിൽ നിലവിലിരുന്ന വെള്ളിനാണയങ്ങളെ പഞ്ച്‌മാർക്ക്‌ നാണയങ്ങള്‍ (punch-marked coins)എന്നാണ്‌ വിളിച്ചുവരുന്നത്‌. ഈ വെള്ളിനാണയങ്ങളുടെ ലോഹസങ്കരത്തിൽ ചെമ്പും അല്‌പം ഈയവും ഇരുമ്പും അടങ്ങിയിരുന്നു. അച്ചുകള്‍ മുഖേനരേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള മൂല്യത്തിനനുസരിച്ച്‌ ലോഹത്തിന്റെ തൂക്കം കൃത്യമായിരിക്കാന്‍ അന്ന്‌ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിച്ചിരുന്നുവെന്നത്‌ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്ന ഒരു വസ്‌തുതയാണ്‌. ഇത്തരം നാണയങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിൽ പല ഭാഗത്തുനിന്നും കണ്ടെടുക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌. അമരാവതി, മാമ്പലം, ചെന്നൈ, വെമ്പാവൂർ, വിശാഖപട്ടണം, കരിംനഗർ, ഗുൽബർഗ, റെയിച്ചൂർ, ബഹാൽ, ബിലാസ്‌പൂർ, പാലന്നൂർ, ഗോരഖ്‌പൂർ, കൗശാംബി, അലഹാബാദ്‌, മഥുര, ഗോർഹോഗാട്ട്‌, മയൂർഭഞ്‌ജ്‌ തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിൽനിന്നു ലഭിച്ചിട്ടുള്ള നിധിനിക്ഷേപങ്ങളാണ്‌ ഇവയിൽ പ്രമുഖം. കേരളത്തിൽ കോട്ടയത്തിനടത്തുനിന്ന്‌ 184 വെള്ളിനാണയങ്ങള്‍ അടങ്ങിയ ഒരു നിധിയും വടക്കാഞ്ചേരിക്കടുത്ത്‌ ഇയ്യാൽ എന്ന സ്ഥലത്തുനിന്നു മറ്റൊരു നിധിയും 1945-ൽ കണ്ടെടുക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌.

ഇന്ത്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആദ്യത്തെ ഗ്രീക്കുനാണയം അലക്‌സാണ്ടർ പോറസിനെ (പുരു രാജാവ്‌) പരാജയപ്പെടുത്തിയതിനെ അനുസ്‌മരിച്ച്‌ സെല്യൂക്കസ്‌ പുറപ്പെടുവിച്ച ദ്രഹ്മപ്പണം (decadrachma) എന്ന വെള്ളിനാണയമാണ്‌. നോ: ഇന്തോ-ഗ്രീക്ക്‌ നാണയങ്ങള്‍ പഞ്ച്‌മാർക്ക്‌ നാണയവും ഇന്തോ-ഗ്രീക്ക്‌ നാണയവും പോലെതന്നെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്ന മറ്റു നാണയവ്യവസ്ഥകള്‍ വിവിധ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയിൽ പല ഭാഗങ്ങളിലായി നിലനിന്നുപോന്നിരുന്നു. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ ട്രബൽ നാണയങ്ങളും ഇന്തോ-പാർഥ്യന്‍, ഇന്തോ-സിതിയന്‍ നാണയങ്ങളും കുശാന, ഗുപ്‌ത, മൗഖരി, കാശ്‌മീരി, ചോള, പാണ്ഡ്യ, ചാലൂക്യ നാണയങ്ങളും ഉള്‍പ്പെടുന്നു.

ദില്ലി കേന്ദ്രമാക്കി മുസ്‌ലിംഭരണം ആരംഭിച്ചതോടെ മൊഹർ എന്ന സ്വർണനാണയവും തുടർന്ന്‌ രൂപയാ (രൂപ) എന്ന വെള്ളിനാണയവും നടപ്പിൽവന്നു. തുഗ്ലക്കിന്റെ കാലത്ത്‌ തുകൽ നാണയങ്ങളും പുറപ്പെടുവിച്ചിരുന്നു. ബ്രിട്ടിഷ്‌ ആധിപത്യം നിലവിൽ വന്നതോടുകൂടി, ഇംഗ്ലീഷ്‌ ഈസ്റ്റ്‌ ഇന്ത്യാക്കമ്പനിയും തുടർന്ന്‌ ബ്രിട്ടിഷ്‌ ഗവണ്‍മെന്റും രൂപ, അണ, പൈസ ക്രമത്തിലുള്ള നാണയസംവിധാനം ഏർപ്പെടുത്തി. അതേസമയം ചില പ്രമുഖ നാട്ടുരാജ്യങ്ങള്‍ അവരുടെ സ്വന്തമായ നാണയവ്യവസ്ഥയും നടപ്പിലാക്കിയിരുന്നു. സ്വാതന്ത്യ്രപ്രാപ്‌തിക്കുശേഷം ഇന്ത്യ പതുക്കെ ദശാംശനാണയവ്യവസ്ഥ സ്വീകരിക്കുകയും ആദ്യം രൂപ, നയാപൈസ എന്ന രീതിയും പിന്നീട്‌ രൂപ, പൈസ എന്ന വ്യവസ്ഥയും സാർവത്രികമാക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഇന്ന്‌ ആയിരംരൂപ, അഞ്ഞൂറുരൂപ, നൂറുരൂപ, അമ്പതുരൂപ, ഇരുപതുരൂപ, പത്തുരൂപ, അഞ്ചുരൂപ, ഒറ്റരൂപ എന്നീ നാണയങ്ങളാണ്‌ ഇന്ത്യയിൽ പ്രചാരത്തിലിരിക്കുന്നത്‌. അന്‍പതു പൈസയിൽ താഴെ മൂല്യമുള്ള നാണയങ്ങളും മുമ്പുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും ഇപ്പോള്‍ ലുപ്‌തമായിക്കഴിഞ്ഞിരിക്കുകയാണ്‌. നോ: നാണയം

ചരിത്രം

പ്രാചീനകാലം

ഇന്ത്യയുടെ ഭൂമിശാസ്‌ത്രപരമായ പ്രത്യേകതകള്‍ ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രത്തിന്‌ അതിന്റേതായ സവിശേഷതയും ഏകരൂപതയും നല്‌കുന്നു. ഹിമാലയപർവതവും ഇന്ത്യാസമുദ്രവും ഇന്ത്യയെ ലോകത്തിന്റെ മറ്റുഭാഗങ്ങളിൽനിന്ന്‌ കുറെയൊക്കെ ഒഴിഞ്ഞുനില്‌ക്കുന്നതിനു സഹായിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വിദേശരാജ്യങ്ങളുമായി സക്രിയസമ്പർക്കം പുലർത്തുന്നതിന്‌ അവ വിഘാതമായി നിന്നിട്ടില്ല. ഭാരതത്തിന്റെ ചരിത്രഗതിയെയും സാംസ്‌കാരികവികാസത്തെയും മറ്റു രാഷ്‌ട്രങ്ങള്‍ എത്രത്തോളം സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അത്രയോ അതിലധികമോ മറ്റു രാഷ്‌ട്രങ്ങളുടെ ചരിത്രഗതിയെയും സാംസ്‌കാരികവികാസത്തെയും സ്വാധീനിക്കുവാന്‍ ഭാരതത്തിനും സാധിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഇന്ത്യയുടെ ഭൂമിശാസ്‌ത്രപരമായ സവിശേഷത ഈ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തെ അതിപ്രാചീനകാലം മുതൽ ഒരൊറ്റരാഷ്‌ട്രമെന്ന നിലയിൽ വീക്ഷിക്കുന്നതിനുകാരണമായി; അതിന്റെ വ്യത്യസ്‌തദേശങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന നാനാജാതിമതസ്ഥരിൽ ദേശീയഐക്യബോധം വളർത്തുകയും ചെയ്‌തു. മഹനീയമായ ഒരു സാർവജനീനസംസ്‌കാരം വളർത്തിക്കൊണ്ടുവരാനും ഇതുപകരിച്ചു. അതേസമയം ഇന്ത്യയിലെ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതരീതികള്‍ക്ക്‌ വൈവിധ്യവും വർണപ്പകിട്ടും നല്‌കുന്നതിനും ഭൂമിശാസ്‌ത്രപരമായ പ്രത്യേകതകള്‍ സഹായകമായിട്ടുണ്ട്‌. "നാനാത്വത്തിലെ ഏകത്വം' ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിന്റെയും സംസ്‌കാരത്തിന്റെയും സവിശേഷതയാണ്‌.

പ്രാചീനഭാരതീയചരിത്രത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ചരിത്രസാമഗ്രികളുടെ അപര്യാപ്‌തത ഒരു പ്രശ്‌നമാണ്‌. പ്രാക്കാല ഭാരതീയപണ്ഡിതന്മാർ ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ രചിക്കുന്നതിൽ തത്‌പരരായിരുന്നില്ല. ഭാരതീയവും വിദേശീയവുമായ സാഹിത്യഗ്രന്ഥങ്ങളും ശാസനങ്ങള്‍, നാണയങ്ങള്‍, സ്‌മാരകങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയ പുരാതത്വവസ്‌തുക്കളും മാത്രമാണ്‌ പ്രാചീനഭാരതത്തിൽ നിലവിലിരുന്ന നിരവധി രാജ്യങ്ങളുടെയും രാജവംശങ്ങളുടെയും ചരിത്രം രചിക്കുവാനും വിഭിന്ന കാലഘട്ടങ്ങളിലെ സാമൂഹികവും സാംസ്‌കാരികവുമായ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച്‌ പഠിക്കുവാനും സഹായിക്കുന്നത്‌.

പ്രാക്‌ചരിത്രസംസ്‌കാരങ്ങള്‍. പ്രാക്‌ചരിത്രകാലത്തെ ആദിശിലായുഗം, മധ്യശിലായുഗം, നവീനശീലായുഗം എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന്‌ ഘട്ടങ്ങളായി തരംതിരിക്കാം. മനുഷ്യർ ആദിശിലായുഗത്തിൽ ഇന്ത്യയിൽ ജീവിച്ചിരുന്നുവോ എന്ന്‌ സംശയാണ്‌; പക്ഷേ, പുരാണശിലായുഗകാലത്ത്‌ ഇന്ത്യയുടെ വിവിധഭാഗങ്ങളിൽ വസിച്ചിരുന്നുവെന്നതിന്‌ ധാരാളം തെളിവുകള്‍ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. അന്നത്തെ മനുഷ്യർ പ്രാകൃതശിലായുധങ്ങള്‍ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു; തീ ഉണ്ടാക്കുവാന്‍ പഠിച്ചിരുന്നു; കൃഷിയെപ്പറ്റിയോ കളിമണ്‍പാത്രനിർമാണത്തെപ്പറ്റിയോ അവർക്ക്‌ യാതൊരു അറിവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. തമിഴ്‌നാട്ടിലെ ചെങ്കൽപേട്ട്‌ ജില്ല ഈ പുരാണശിലായുഗ മനുഷ്യന്റെ ഒരു പ്രധാന അധിവാസകേന്ദ്രമായിരുന്നു. ബി.സി. 10,000-ത്തോടുകൂടി മധ്യശിലായുഗം അവസാനിച്ചതായി വിശ്വസിക്കുന്നു.

ബി.സി. 10,000-ത്തിനും 5,000-ത്തിനും ഇടയ്‌ക്കുള്ള കാലഘട്ടമാണ്‌ നവീനശിലായുഗം. ഈ യുഗത്തിൽ മനുഷ്യർ ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധരംഗങ്ങളിൽ പുരോഗതി നേടി; പല നവീന ആയുധങ്ങളും ഗൃഹോപകരണങ്ങളും നിർമിച്ചു. കളിമണ്‍പാത്രനിർമാണത്തിന്‌ തുടക്കം കുറിച്ചത്‌ ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ്‌. വീട്‌ വയ്‌ക്കാനും മൃഗങ്ങളെ വളർത്താനും കൃഷിചെയ്യാനും മറ്റും തുടങ്ങിയതും ഈ കാലഘട്ടത്തിലായിരുന്നു. ചിത്രകലയുടെ പ്രാകൃത രൂപവും ഈ ഘട്ടത്തിലാണ്‌ കണ്ടുതുടങ്ങുന്നത്‌. ഈ കാലഘട്ടത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയായ മഹാശിലാസംസ്‌കാരത്തിന്റെ അവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയുടെ പല ഭാഗങ്ങളിൽനിന്നും കണ്ടുകിട്ടിയിട്ടുണ്ട്‌. കൂറ്റന്‍ കല്ലുകൊണ്ട്‌ പടുത്തുണ്ടാക്കിയ ശവക്കല്ലറകളും സ്‌മാരകസ്‌തംഭങ്ങളും മഹാശിലാസംസ്‌കാരത്തിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്‌.

നവീനശിലായുഗത്തെ തുടർന്നുള്ള കാലഘട്ടമാണ്‌ ലോഹയുഗം. ചെമ്പ്‌, ഇരുമ്പ്‌ മുതലായവകൊണ്ടുള്ള ആയുധങ്ങള്‍ ഈ കാലത്ത്‌ പ്രചാരത്തിൽവന്നു. ക്രമേണ മഹാശിലാസംസ്‌കാരം പൂർണവളർച്ച പ്രാപിച്ചു. തിരുനൽവേലിജില്ലയിലെ ആതിച്ചനല്ലൂർ മഹാശിലാസംസ്‌കാരാവശിഷ്‌ടങ്ങളുടെ ഒരു പ്രധാനകേന്ദ്രമാണ്‌. അവിടെ കണ്ടെത്തിയ മുതുമക്കത്താഴികളിൽ മനുഷ്യന്റെ അസ്ഥികൂടങ്ങള്‍, മണ്‍പാത്രങ്ങള്‍, ഇരുമ്പായുധങ്ങള്‍, സ്വർണാഭരണങ്ങള്‍ മുതലായവ ഉണ്ടായിരുന്നു.

ഇന്ത്യയിൽ സുസ്ഥാപിതവും അഭിവൃദ്ധവുമായ സംസ്‌കാരത്തിന്റെയും സാമൂഹികഘടനയുടെയും ആദ്യത്തെ അവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ളത്‌ ഇപ്പോള്‍ പാകിസ്‌താനിൽപ്പെടുന്ന ബലൂചിസ്‌താനിലും സിന്ധിലും ആകുന്നു. ബി.സി. മൂന്നാം സഹസ്രാബ്‌ദത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്ന ഈ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ സവിശേഷത സ്വയംപര്യാപ്‌തമായ കാർഷികഗ്രാമങ്ങളിൽ മനുഷ്യർ വസിച്ചിരുന്നു എന്നുള്ളതാണ്‌. കൃഷിയും കന്നുകാലിവളർത്തലുമായിരുന്നു ഇവരുടെ മുഖ്യതൊഴിലുകള്‍. വൈവിധ്യമുള്ള മണ്‍പാത്രങ്ങള്‍ ഇവർ ധാരാളം ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ചെമ്പ്‌ ആയിരുന്നു ഇവരുടെ പ്രധാന ലോഹം. ശക്തിപൂജയിൽ അധിഷ്‌ഠിതമായ ഒരു പ്രാകൃത മതത്തിൽ അവർ വിശ്വസിച്ചുപോന്നു.

ആദിമജനവർഗങ്ങള്‍. ഇന്ത്യയിൽ പ്രാചീന കാലത്ത്‌ ഏതേത്‌ ജനവർഗങ്ങളാണ്‌ ജീവിച്ചിരുന്നതെന്നകാര്യം ഇപ്പോഴും വ്യക്തമല്ല; എങ്കിലും ഇന്നു കാണുന്ന ജനങ്ങളുടെ ശാരീരികപ്രത്യേകതകള്‍ കണക്കിലെടുത്ത്‌ അവരുടെ പൂർവികന്മാർ നീഗ്രിറ്റോ(Negrito), പ്രാട്ടോ ആസ്റ്റ്രലോയ്‌ഡ്‌ (Proto-Australoid), മംഗൊളോയ്‌ഡ്‌ (Mongoloid), മെഡിറ്ററേനിയന്‍ (Mediterranean), നോർഡിക്‌ (Nordic) എന്നീ വർഗങ്ങളിൽപ്പെട്ടവരായിരുന്നു എന്ന്‌ അനുമാനിക്കപ്പെടുന്നു.

ആന്‍ഡമാനിലെ ജറാവ ആദിവാസികള്‍

ഇവരിൽ ആന്‍ഡമാന്‍ദ്വീപിലെ ആദിമനിവാസികളൊഴിച്ചാൽ നീഗ്രിറ്റോവർഗം ഇന്ത്യയിൽനിന്ന്‌ പൂർണമായി അപ്രത്യക്ഷമായിരിക്കുന്നു. അസമിലെ നാഗന്മാർ, കേരളത്തിൽ കാടർ, പുലയർ എന്നിവർക്ക്‌ നീഗ്രിറ്റോവർഗവുമായി ബന്ധമുണ്ടെന്ന്‌ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇന്ത്യയുടെ ഇതരഭാഗങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ആദിമവർഗങ്ങള്‍ പ്രാട്ടോ ആസ്റ്റ്രലോയ്‌ഡ്‌ വർഗത്തിൽപ്പെടുന്നു. മുമ്പ്‌ കുടിയേറിപ്പാർത്തിരുന്ന നീഗ്രിറ്റോവർഗക്കാരും പിമ്പു വന്നുചേർന്ന മംഗൊളോയ്‌ഡ്‌ വർഗക്കാരും തമ്മിൽ കൂടിക്കലർന്ന്‌ മധ്യേന്ത്യയിൽ കാണുന്ന മുണ്‍ഡാ; അസമിലും മ്യാന്മറിലും മറ്റും കാണുന്ന മോണ്‍, ഖ്‌മെർ; മലനേഷ്യ, പോളിനേഷ്യ എന്നിവിടങ്ങളിലെ ആദിമവർഗക്കാർ എന്നിവർക്ക്‌ ജന്മം നല്‌കിയതായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവരുടെ സംസാരഭാഷകള്‍ ആസ്റ്റ്രിക്‌ വർഗത്തിൽപ്പെടുന്നു.

ഇന്ത്യയിൽ നവീനശിലായുഗം ആരംഭിച്ചത്‌ ഈ വർഗക്കാരുടെ വരവോടുകൂടിയാണെന്നാണ്‌ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നത്‌. കൃഷി ആരംഭിച്ചതും സ്ഥിരം കുടിപാർപ്പു തുടങ്ങിയതും ഇവരാണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. ഇവർക്ക്‌ കരിമ്പിൽനിന്ന്‌ പഞ്ചസാരയുണ്ടാക്കാനും പരുത്തിവസ്‌ത്രങ്ങള്‍ നിർമിക്കാനും വെറ്റില ഉപയോഗിക്കാനും ഇരുപതുവരെ എച്ചാനും കഴിയുമായിരുന്നു. ജീവിതത്തെയും പുനർജന്മത്തെയും സംബന്ധിക്കുന്ന പല പാരമ്പര്യവിശ്വാസങ്ങളും ഇവരിൽനിന്നാണ്‌ ഉദ്‌ഭവിച്ചിട്ടുള്ളത്‌.

മംഗൊളോയ്‌ഡുകളെ രണ്ട്‌ ഉപവർഗങ്ങളായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു. അസം, ചട്‌ഗാവ്‌ (ചിറ്റഗോങ്‌) കുന്നുകള്‍, മ്യാന്മാർ അതിർത്തി എന്നിവിടങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ആദിമ മംഗൊളോയ്‌ഡുകള്‍; സിക്കിം, ഭൂട്ടാന്‍ എന്നിവിടങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്ന തിബത്തന്‍ മംഗൊളോയ്‌ഡുകള്‍.

മെഡിറ്ററേനിയന്‍ വർഗക്കാരുടെ പിന്‍ഗാമികളാണ്‌ തമിഴ്‌, തെലുഗ്‌, കന്നട, മലയാളം തുടങ്ങിയ ദ്രാവിഡ ഭാഷകള്‍ സംസാരിക്കുന്ന തെ. ഇന്ത്യയിലെ ആളുകള്‍ എന്നു വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ആര്യന്മാരുടെ വരവിനു മുമ്പ്‌ ദ്രാവിഡർ ഉത്തരേന്ത്യ മുഴുവനും വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെന്നതിന്‌ ബലൂചിസ്‌താനിൽ ഇപ്പോഴും സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ദ്രാവിഡഗോത്രത്തിൽപ്പെട്ട ബ്രാഹ്യയിഭാഷ തെളിവാണ്‌. ശാരീരികസൗന്ദര്യത്തിൽ മെച്ചപ്പെട്ടിരുന്ന ആര്യന്‍മാർ മിതമായ പൊക്കം, മിതമായ വച്ചം, മാന്തളിർ നിറം എന്നീ ശാരീരികലക്ഷണങ്ങളുള്ള ദ്രാവിഡരെ അനാര്യരെന്നും, നിഷാദരെന്നും അസുരരെന്നും വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നു.

ഇന്ത്യയിൽ പ്രവേശിച്ച നോർഡിക്‌ വംശജരാണ്‌ ആര്യന്മാർ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്‌. നല്ല പൊക്കം, വെളുത്ത നിറം, ചെമ്പിച്ചമുടി, കൂർത്തമൂക്ക്‌ എന്നിവയായിരുന്നു അവരുടെ ശാരീരികലക്ഷണങ്ങള്‍. അവർ കാലക്രമേണ ഇന്ത്യയിൽ അന്നുണ്ടായിരുന്ന വർഗക്കാരുമായി ഇടകലർന്ന്‌ അവരുടെ വിശ്വാസാചാരങ്ങള്‍ സ്വാംശീകരിച്ച്‌, ഇവിടെ ഒരു സങ്കരസംസ്‌കാരത്തിന്‌ ബീജാവാപം ചെയ്‌തു.

സിന്ധുസംസ്‌കാരം. ഇന്ത്യയിൽ പൂർണവികാസം പ്രാപിച്ച ഒരു നാഗരികതയാണ്‌ സിന്ധുസംസ്‌കാരം. പഞ്ചാബിലും സിന്ധിലും ഈ സംസ്‌കാരത്തിന്റെതെന്ന്‌ കരുതപ്പെടുന്ന എല്ലാ ആസ്ഥാനങ്ങളും 1924 മുതൽ 1931 വരെ ശാസ്‌ത്രീയമായ രീതിയിൽ ഖനനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. പഞ്ചാബിലെ ഹാരപ്പയും സിന്ധിലെ മോഹന്‍ജൊദരോയുമാണ്‌ ഈ സ്ഥലങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നത്‌. സിന്ധുസംസ്‌കാരാവശിഷ്‌ടങ്ങളുടെ കണ്ടെത്തൽ ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിനും സംസ്‌കാരത്തിനും ഒരു പുതിയ കാഴ്‌ചപ്പാടുണ്ടാക്കി. താമ്രംകൊണ്ടും ശിലകൊണ്ടുമുള്ള ആയുധങ്ങളും ഗൃഹോപകരണങ്ങളും ധാരാളം ഉപയോഗിച്ചിരുന്നവരായിരുന്നു അക്കാലത്തെ ജനത; അതിനാൽ ഈ സംസ്‌കാരത്തെ താമ്രശിലാസംസ്‌കാരമെന്ന്‌ വിശേഷിപ്പിച്ചുവരുന്നു.

കളിമണ്‍ശില്‌പങ്ങള്‍-ഹാരപ്പ
സ്‌ത്രീരൂപം-ഹാരപ്പ

സിന്ധുസംസ്‌കാരാവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനമായ പങ്കുവഹിച്ച ജോണ്‍മാർഷൽ ഈ സംസ്‌കാരം ബി.സി. 3,250 മുതൽ 2,750 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിലാണ്‌ തഴച്ചുവളർന്നതെന്ന്‌ അഭിപ്രായപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട്‌ നടത്തിയ കാർബണ്‍-14 കാലഗണനപ്രകാരം ഈ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ കാലം ഉദ്ദേശം ബി.സി. 2,400 മുതൽ 1,700 വരെയാണെന്ന്‌ തീർച്ചപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌. ഈ സംസ്‌കാരം സിന്ധു നദീതടത്തിൽ മാത്രം പ്രചരിച്ചിരുന്ന ഒന്നായിരുന്നു എന്നാണ്‌ അടുത്തകാലംവരെ വിശ്വസിച്ചുപോന്നത്‌. പക്ഷേ, ഇന്ത്യയിലെ പല ഭാഗങ്ങളിലും ബലൂചിസ്‌താനിലെ സുക്‌ദാജന്‍ ദൊർ മുതൽ ഉത്തർപ്രദേശിലെ ആലംഗീർപൂർ വരെയും പഞ്ചാബിലെ റോപഡ്‌ മുതൽ കത്തിയവാഡിലെ ലോഥാൽ, ഭഗത്രാവ്‌ എന്നീ സ്ഥലങ്ങള്‍വരെയും ഈ സംസ്‌കാരം വ്യാപിച്ചിരുന്നു എന്നതിന്‌ തെളിവുകള്‍ കിട്ടിയിട്ടുണ്ട്‌. കൂടാതെ ഇറാന്‍, ഇറാഖ്‌, ചൈന മുതലായ പ്രദേശങ്ങളിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള സംസ്‌കാരങ്ങളുമായി പല സാദൃശ്യങ്ങളും സിന്ധുസംസ്‌കാരത്തിനുണ്ടെന്ന വസ്‌തുത കണക്കിലെടുത്തുകൊണ്ട്‌ ഈ സംസ്‌കാരം ഇന്ത്യയ്‌ക്കുപുറത്തുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലും സമകാലികമായി പ്രചരിച്ചിരുന്ന ഒരു ബൃഹത്തായ ഏഷ്യന്‍ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നു ചില പണ്ഡിതന്മാർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.

സമ്പൂർണവളർച്ച പ്രാപിച്ച ഒരു നാഗരികസംസ്‌കാരമായിരുന്നു സൈന്ധവസംസ്‌കാരം. ശാസ്‌ത്രീയമായ ആസ്‌ത്രൂണനിയമനങ്ങള്‍ക്ക്‌ വിധേയമായാണ്‌ അക്കാലത്തെ നഗരങ്ങള്‍ സംവിധാനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നത്‌. കെട്ടിടങ്ങളും തെരുവുകളും ശാസ്‌ത്രീയമായ രീതിയിൽ നിർമിക്കപ്പെട്ടവയായിരുന്നു. എല്ലാ കെട്ടിടങ്ങള്‍ക്കും കുളിമുറികളുണ്ടായിരുന്നു. ശരിയായരീതിയിൽ ആസൂത്രണം ചെയ്‌തിട്ടുള്ള അഴുക്കുചാൽ പദ്ധതി നഗരസംവിധാനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേകതയാണ്‌. ചുറ്റും കുളിമുറികളും നടുവിൽ ഒരു നീന്തൽക്കുളവും ഉള്ള ഒരു പൊതുസ്‌നാനഘട്ടവും മോഹന്‍ജൊദരോയിൽ കാണാന്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്‌. സിന്ധുതടത്തിലെ ജനങ്ങള്‍ വിവിധ തൊഴിലുകളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. അവർ പരുത്തി കൃഷിചെയ്യുകയും നൂൽകൊണ്ടുള്ള വസ്‌ത്രങ്ങള്‍ ധരിക്കുകയും ചെയ്‌തിരുന്നു; പശു, എരുമ, ആട്‌, നായ്‌ മുതലായ മൃഗങ്ങളെയും കോഴി മുതലായ പക്ഷികളെയും അവർ വളർത്തി; കളിമച്ചുകൊണ്ടുള ഗൃഹോപകരണങ്ങളും സ്വർണം, വെള്ളി, ചെമ്പ്‌ മുതലായ ലോഹങ്ങള്‍കൊണ്ടുള്ള ആഭരണങ്ങളും ധാരാളമായി ഉപയോഗിച്ചു. സിന്ധു ജനതയുടെ മതാനുഷ്‌ഠാനങ്ങളെ പരിഗണിച്ച്‌ സിന്ധുതടമാണ്‌ പില്‌ക്കാലത്ത്‌ ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ പ്രഭവസ്ഥാനമെന്ന്‌ പല പണ്ഡിതന്മാരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്‌. അവിടത്തെ ജനത ആരാധിച്ചിരുന്ന മാതൃദേവതയുടെ മണ്‍കോലങ്ങള്‍ സിന്ധുസംസ്‌കാരാവശിഷ്‌ടങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. വൃക്ഷാരാധനയും ലിംഗാരാധനയും ഇവിടെ നിലവിലിരുന്നു. സിന്ധുജനതയ്‌ക്ക്‌ സ്വന്തമായ ഒരു ചിത്രലിപിയുണ്ടായിരുന്നു. മോഹന്‍ജൊദരോയിൽനിന്ന്‌ ലഭിച്ചിട്ടുള്ള മുദ്രകളും വിഗ്രഹങ്ങളും അവരുടെ കലാപരമായ കഴിവുകള്‍ക്ക്‌ സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു. ഹാരപ്പയിൽനിന്നു ലഭിച്ചിട്ടുള്ള ഒരു നർത്തകിയുടെ പ്രതിമ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്‌ ശില്‌പകലയ്‌ക്കും നൃത്തകലയ്‌ക്കും അന്നുണ്ടായിരുന്ന പ്രചാരമാണ്‌.

ദ്രാവിഡസംസ്‌കാരം. ആര്യന്മാർക്ക്‌ മുമ്പ്‌ ഇന്ത്യയിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന വർഗക്കാരിൽ ഏറ്റവും സംസ്‌കാരസമ്പന്നരായിരുന്നു ദ്രാവിഡർ. ആര്യന്മാരുടെ വരവിനുമുമ്പുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ തഴച്ചുവളർന്ന ദ്രാവിഡ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗമായിരുന്നു സിന്ധുതടസംസ്‌കാരമെന്ന്‌ ചില പണ്ഡിതന്മാർ വാദിക്കുന്നുണ്ട്‌. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ദ്രാവിഡർ വേട്ടയാടിയാണ്‌ ജീവിതം നയിച്ചുപോന്നത്‌. മരുമക്കത്തായമായിരുന്നു അവരുടെ ദായക്രമം. ആര്യന്മാർ ഇന്ത്യയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോഴേക്കും ദ്രാവിഡസംസ്‌കാരം പൂർണവികാസം പ്രാപിച്ചിരുന്നു. കൃഷി, കച്ചവടം, വ്യവസായം, നെയ്‌ത്ത്‌, ചായം മുക്കൽ തുടങ്ങിയ തൊഴിലുകളിലേർപ്പെട്ടിരുന്ന അവർ ചെറിയ ഗ്രാമങ്ങളിലായിരുന്നു താമസിച്ചിരുന്നത്‌. സമുദ്രഗതാഗതത്തിൽ ദ്രാവിഡർ പരിചയം നേടിയിരുന്നു. തേക്ക്‌, തുണിത്തരങ്ങള്‍, അരി, മയിൽ, ചന്ദനത്തടി മതുലായവ പേർഷ്യ (ഇറാന്‍), മെസെപ്പൊട്ടേമിയ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക്‌ കയറ്റിക്കൊണ്ടുപോയിരുന്നതായി സൂചനകള്‍ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്‌; സമയം നിർണയിക്കുവാന്‍ അവർക്കറിയാമായിരുന്നു. പലതരത്തിലുള്ള ലോഹങ്ങള്‍ അവർ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. കെട്ടിടങ്ങളും കോട്ടകളും നിർമിക്കുന്നതിലും ദ്രാവിഡർ വൈദഗ്‌ധ്യം പ്രകടിപ്പിച്ചു. സാമാന്യം വളർച്ചപ്രാപിച്ച ഒരു ഭാഷയും സാഹിത്യവും ദ്രാവിഡർക്കുണ്ടായിരുന്നു. സ്വന്തം അണികളിൽനിന്ന്‌ ഉയർന്നുവന്ന പ്രമാണികളായിരുന്നു ആദ്യകാലങ്ങളിൽ അവരുടെ ഭരണകർത്താക്കള്‍. കാലക്രമത്തിൽ അവർ വികാസോന്മുഖമായ ഒരു ഭരണവ്യവസ്ഥ പടുത്തുയർത്തി; വിസ്‌തൃതങ്ങളായ സാമ്രാജ്യങ്ങള്‍ ക്രമേണ ഉടലെടുത്തു.

ദ്രാവിഡരുടെ ആദ്യകാലമതവിശ്വാസങ്ങള്‍ പ്രാകൃതങ്ങളായിരുന്നു. ഭൂമി, വൃക്ഷം, സർപ്പം എന്നിവയെ അവർ ആരാധിച്ചിരുന്നു. ജാതിവ്യവസ്ഥ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ആദിപരാശക്തിയിൽ വിശ്വസിച്ചിരുന്ന അവർ പൂജാകർമാദികള്‍ക്കായി ക്ഷേത്രങ്ങള്‍ നിർമിച്ചിരുന്നു. ഭൂതപ്രതപിശാചുക്കളെ ആരാധിക്കുവാനും അവയെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുവാനും യാഗങ്ങളും ബലികളും നടത്തുക പതിവായിരുന്നു. പില്‌ക്കാലത്ത്‌ ദ്രാവിഡ സംസ്‌കാരവും ആചാരാനുഷ്‌ഠാനങ്ങളും ആര്യന്മാരുടെ സ്വാധീനത്തിന്‌ വിധേയമായി.

വേദകാലം. അര്യന്മാരുടെ ആഗമനം ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിൽ പുതിയ ഒരധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കംകുറിച്ചു. ഇവർ ദ്രാവിഡരെ കീഴടക്കി ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുകയും തങ്ങളുടേതായ ജീവിതരീതിയും സംസ്‌കാരവും പടുത്തുയർത്തുകയും ചെയ്‌തു. ആര്യന്മാരുടെ ജന്മദേശത്തെപ്പറ്റി പല സിദ്ധാന്തങ്ങളും ഉണ്ടെങ്കിലും ഇപ്പോള്‍ പൊതുവേ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്‌ അവർ മധ്യേഷ്യയിൽ നിന്ന്‌ പുറപ്പെട്ട്‌ ബാക്‌ട്രിയ, ഇറാന്‍ എന്നീ പ്രദേശങ്ങള്‍ കടന്ന്‌ ഇന്ത്യയിൽ കുടിയേറിപ്പാർത്തു എന്നാണ്‌. ബി.സി. 2,500-ൽ ആരംഭിച്ച കുടിയേറ്റം ബി.സി. 600 വരെ തുടർന്നുവന്നിരുന്നു എന്ന്‌ കരുതപ്പെടുന്നു. വേദങ്ങള്‍, ബ്രാഹ്മണങ്ങള്‍, ഉപനിഷത്തുകള്‍, ശ്രൗത-ഗൃഹസൂത്രങ്ങള്‍ മുതലായവ ആര്യന്മാരുടെ സംസ്‌കാരത്തെയും ജീവിതരീതിയെയും കുറിച്ചുള്ള വിലപ്പെട്ട സൂചനകള്‍ നല്‌കുന്നു. വേദകാലത്തിന്റെ അവസാന ഘട്ടത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിഹാസകൃതികളാണ്‌ രാമായണവും മഹാഭാരതവും.

വേദകാലത്ത്‌ ആര്യന്മാർ ഉത്തരേന്ത്യയിൽ മേന്മയേറിയ ഒരു ജീവിതരീതിയും സംസ്‌കാരവും പടുത്തുയർത്തി. വ്യവസ്ഥാപിതമായ സമുദായം, പുരോഗമനോന്‍മുഖമായ രാഷ്‌ട്രീയഘടന, വികസിതമായ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ പ്രബുദ്ധമായ മതം ഇവയെല്ലാമാണ്‌ ഈ ഉത്‌കൃഷ്‌ടസംസ്‌കാരത്തിന്റെ സവിശേഷതകള്‍. ഋഗ്വേദകാലത്ത്‌ സ്‌ത്രീകള്‍ക്ക്‌ സമൂഹത്തിൽ സമുന്നതമായ സ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്നു. ചാതുർവർണ്യം ഉണ്ടായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നുവെങ്കിലും അത്‌ അത്രമേൽ ഹിംസാത്മകമായിരുന്നില്ല. രാജ്യഭരണം രാജവാഴ്‌ചയിൽ അധിഷ്‌ഠിതമായിരുന്നു എങ്കിലും സഭ, സമിതി തുടങ്ങിയ പൊതുജനപ്രാതിനിധ്യമുള്ള ഗോത്രസംഘടനകള്‍ രാജാക്കന്മാരുടെ അധികാരത്തെ നിയന്ത്രിച്ചുപോന്നിരുന്നു. കൃഷിയിലും ഗ്രാമീണജീവിതത്തിലും അടിയുറച്ചതായിരുന്നു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ. പ്രകൃതിശക്തികള്‍ക്ക്‌ പവിത്രത നല്‌കി അവയെ ദേവതകളായി സങ്കല്‌പിച്ചുപോന്ന ഒരു മതമായിരുന്നു ഋഗ്വേദകാലത്തിലെ ആര്യന്മാരുടേത്‌. മന്ത്രാച്ചാരണങ്ങള്‍, പൂജാകർമങ്ങള്‍, യാഗങ്ങള്‍, ഹോമങ്ങള്‍ മുതലായവയ്‌ക്ക്‌ ഈ മതാനുഷ്‌ഠാനത്തിൽ പരമപ്രാധാന്യമുണ്ടായിരുന്നു. ഋഗ്വേദകാലത്തിനുശേഷം ആര്യന്മാരുടെ രാഷ്‌ട്രീയ-സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ക്രമങ്ങളിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ പലമാറ്റങ്ങളുണ്ടായി. രാജാക്കന്മാർ കൂടുതൽ സ്വേച്ഛാധിപതികളായി. രാജാധികാരത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ സഭയും സമിതിയും പരാജയപ്പെട്ടു; സ്‌ത്രീകള്‍ക്ക്‌ സമൂഹത്തിലുണ്ടായിരുന്ന സ്ഥാനത്തിന്‌ ഇടിവുസംഭവിച്ചു. ചാതുർവർണ്യത്തിന്‍കീഴിൽ ജാതിവ്യത്യാസങ്ങള്‍ കൂടുതൽ രൂക്ഷമായി; അനാർഭാടവും അഹിംസാത്മകവുമായിരുന്ന പൂജാകർമങ്ങള്‍ കൂടുതൽ സങ്കീർണവും ഹിംസാത്മകവുമായി. ആര്യേതരങ്ങളായ ദേവതകളെയും ആചാരങ്ങളെയും ആര്യന്മാർ സനാതനമതത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കിയത്‌ ഇക്കാലത്താണ്‌. ഇക്കാലത്ത്‌ പൊതുവേ എല്ലാ സാംസ്‌കാരിക രംഗങ്ങളിലും വികാസമുണ്ടായി. ഭാഷാശാസ്‌ത്രം, വ്യാകരണം, നിഘണ്ടുനിർമാണം എന്നിവയെ സംബന്ധിച്ച ഭാരതീയ പരിശ്രമങ്ങളുടെ ആരംഭവും ഇക്കാലത്ത്‌ നടന്നു. വൈദ്യശാസ്‌ത്രം ആശാവഹമായ പുരോഗതിനേടി. ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രം, തർക്കം, ഗണിതശാസ്‌ത്രം, രാഷ്‌ട്രമീമാംസ, സുകുമാരകലകള്‍, വേദങ്ങള്‍, ഇതിഹാസങ്ങള്‍ എന്നിവയെല്ലാം അന്നു പഠനവിഷയങ്ങളായിരുന്നു.

ജൈനബുദ്ധമതങ്ങള്‍. ബി.സി. ആറാം ശതാബ്‌ദത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിൽ സാംസ്‌കാരികവും ആധ്യാത്മികവുമായ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ഒരു വേലിയേറ്റംതന്നെ ഉണ്ടായി. വേദകാലമതങ്ങളിലുണ്ടായ ദുഷിച്ച പ്രവണതകള്‍ക്കെതിരെ ഉത്തരേന്ത്യയിൽ സാർവത്രികമായ പ്രതിഷേധശബ്‌ദം ഉയർന്നു. ഹിംസയിൽനിന്നും അന്ധവിശ്വാസത്തിൽനിന്നും വിമുക്തമായ ഒരു മതാനുഷ്‌ഠാന സംഹിതയ്‌ക്കുവേണ്ടി സാധാരണജനത വെമ്പൽകൊണ്ടു. ചാതുർവർണ്യത്തിനോട്‌ എതിർപ്പുണ്ടായി. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്‌ ജൈനമതവും ബുദ്ധമതവും ഉടലെടുത്തത്‌. സ്വാതന്ത്യ്രത്തിലും സമത്വത്തിലും അധിഷ്‌ഠിതമായ ഒരു പുതിയ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥിതി വാർത്തെടുക്കുവാനുള്ള ബോധപൂർവമായ ശ്രമം ജൈനബുദ്ധമതങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തിനു പിന്നിൽ കാണാം.

ബദാമിയിലെ ബാഹുബലി പ്രതിമ
ബുദ്ധവിഗ്രഹം-സാരാനാഥ്‌ മ്യൂസിയം

വർധമാനമഹാവീരന്‍. ജൈനമതത്തിനാണ്‌ ബുദ്ധമതത്തെക്കാള്‍ പ്രാചീനത. ബി.സി. എട്ടാം ശ.-ത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന പാർശ്വനാഥനാണ്‌ ജൈനമതത്തിന്റെ യഥാർഥ സ്ഥാപകന്‍. എങ്കിലും ബി.സി. 540-467-ൽ ജീവിച്ച വർധമാനമഹാവീരനാണ്‌ ജൈനമതതത്ത്വങ്ങള്‍ക്ക്‌ വ്യക്തമായ രൂപംനല്‌കിയത്‌. ജൈനമതം ഹോമാദികർമങ്ങളെ നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തി. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതദുഃഖങ്ങള്‍ക്കു മുഖ്യകാരണം കർമമാണെന്നും കർമം കുറ്റമറ്റതും ശുദ്ധവുമാക്കേണ്ടതാണെന്നും ആ മതം നിർദേശിച്ചു. ഇതിനുള്ള മാർഗങ്ങളായി മഹാവീരന്‍ നിർദേശിച്ചത്‌ ത്രിരത്‌നങ്ങളാണ്‌: ശരിയായ വിശ്വാസം, ശരിയായ പെരുമാറ്റം, ശരിയായ ജ്ഞാനം. ജൈനമതത്തിന്റെ പരമപ്രധാനമായ തത്ത്വം അഹിംസയാണ്‌. ജൈനമതം മാനുഷികസമത്വത്തിൽ അടിയുറച്ചുവിശ്വസിച്ചു.

ബി.സി. രണ്ടാം ശ.-ത്തോടെ ജൈനമതം മധ്യേന്ത്യയിലും പശ്ചിമേന്ത്യയിലും വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ചു. മഥുര, ഉജ്ജയിനി മുതലായ നഗരങ്ങള്‍ ജൈനമതത്തിന്റെ പ്രധാനകേന്ദ്രങ്ങളായി മാറി. കാലക്രമത്തിൽ അനുയായികളുടെ ഇടയിലുണ്ടായ സ്‌പർധയും അനൈക്യവും മൂലം ജൈനമതം ക്ഷയിച്ചു. ശ്വേതാംബരരെന്നും ദിഗംബരരെന്നും രണ്ട്‌ ഭിന്നവിഭാഗങ്ങളായി ജൈനമതം പിളർന്നു. ഇന്ത്യയിൽ ചുരുക്കം പ്രദേശങ്ങളിൽ ഇന്നും ഈ മതവിശ്വാസം നിലനില്‌ക്കുന്നുണ്ട്‌.

ഗൗതമബുദ്ധന്‍. ഗൗതമബുദ്ധനാണ്‌ (ബി.സി. 567-487) ബുദ്ധമതസ്ഥാപകന്‍. നാല്‌ ആര്യസത്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ്‌ ബുദ്ധന്‍ തന്റെ സന്ദേശം പ്രചരിപ്പിച്ചത്‌: (1) ജീവിതം ദുഃഖസമ്പൂർണമാണ്‌; (2) തൃഷ്‌ണയാണ്‌ എല്ലാ ദൂഃഖത്തിന്റെയും മൂലകാരണം; (3) തൃഷ്‌ണയെ നിവാരണം ചെയ്യുകയാണ്‌ ദുഃഖനാശത്തിനുള്ള മാർഗം; (4) തൃഷ്‌ണാനിവാരണത്തിന്‌ എട്ടംഗങ്ങളുള്ള മാർഗം അനുസരിക്കണം; ശരിയായ ജഞാനം, ശരിയായ സങ്കല്‌പം, ശരിയായ സംസാരം, ശരിയായ പെരുമാറ്റം, ശരിയായ ഉപജീവനമാർഗം, ശരിയായ യത്‌നം, ശരിയായ ആലോചന, ശരിയായ സമാധി ഇവയാണ്‌ ഈ ആര്യമാർഗത്തിന്റെ എട്ട്‌ അംഗങ്ങള്‍.

ഈ അഷ്‌ടാംഗമാർഗം അത്യുന്നതധാർമികമൂല്യങ്ങള്‍ അടങ്ങിയ പെരുമാറ്റസംഹിതയാണ്‌. ബുദ്ധമതത്തിന്റെ പരമപ്രധാനങ്ങളായ തത്ത്വങ്ങളിലൊന്നാണ്‌ അഹിംസ. ബുദ്ധന്‍ വേദങ്ങളെയും വേദാചാരങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിച്ച്‌ ഈശ്വരന്റെ അസ്‌തിത്വത്തെ സംബന്ധിച്ച ചർച്ചകളിൽനിന്ന്‌ അകന്നുനിന്നു. ബുദ്ധമതം ഇന്ത്യയിൽ അഭൂതപൂർവമായ വളർച്ച പ്രാപിച്ചു. ബുദ്ധന്റെകാലത്ത്‌ അത്‌ മഗധത്തിൽ ഒതുങ്ങിനിന്നിരുന്നു എങ്കിലും കാലക്രമത്തിൽ ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന മതങ്ങളിലൊന്നായി വികാസം പ്രാപിച്ചു; അശോകന്റെ (ഭ.കാ.ബി.സി. 2737-232) കാലത്തോടെ ഇന്ത്യയുടെ അതിർത്തികടന്ന്‌ ഒരു ലോകമതമായി രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചു. പക്ഷേ, ഇന്ത്യയിൽ ബുദ്ധമതം ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുകയും ലഡാഖ്‌ ഒഴിച്ച്‌ മറ്റു പ്രദേശങ്ങളിൽനിന്ന്‌ പൂർണമായും അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്‌തു. രാജകീയ പിന്തുണ നഷ്‌ടപ്പെട്ടതും ഹീനയാനം, മഹായാനം എന്ന രണ്ടുശാഖകളായി പിരിഞ്ഞതും രാജ്യത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും ബുദ്ധമത വിശ്വാസികള്‍ക്കു നേരെ എതിർപ്പും അക്രമണവും വർധിച്ചതും ബുദധമതത്തിന്റെ ഉന്മൂലനത്തെ ത്വരിപ്പിച്ച ഘടകങ്ങളാണ്‌.

ജൈനബുദ്ധമതങ്ങള്‍ ഭാരതീയസംസ്‌കാരത്തെ സമ്പന്നമാക്കുന്നതിൽ നല്‌കിയിട്ടുള്ള സംഭാവനകള്‍ മഹത്താണ്‌. രണ്ടു മതങ്ങളുടെയും പ്രരണയിൽ മതപരവും മതേതരവുമായ പല വിഷയങ്ങളെ പുരസ്‌കരിച്ചുള്ള സാഹിത്യകൃതികള്‍ രചിക്കപ്പെട്ടു. വ്യാകരണം, രാഷ്‌ട്രമീമാംസ എന്നീ വിഷയങ്ങളുടെയും പാലി, പ്രാകൃതം, തമിഴ്‌, കന്നട മുതലായ ഭാഷകളുടെയും വളർച്ചയ്‌ക്ക്‌ ഈ മതങ്ങള്‍ സഹായകങ്ങളായിത്തീർന്നു. വാസ്‌തുവിദ്യ, പ്രതിമാശില്‌പം, ചിത്രകല മുതലായവയുടെ വികാസത്തിന്‌ ഈ മതങ്ങള്‍ മികച്ച സംഭാവനകള്‍ നല്‌കി. അജന്ത, എല്ലോറ എന്നീ ഗുഹകളിലെ ചുമർചിത്രങ്ങള്‍ക്ക്‌ ബുദ്ധമതവുമായുള്ള ബന്ധം പ്രസിദ്ധമാണ്‌. ആയുർവേദചികിത്സാസമ്പ്രദായത്തിന്റെ പുരോഗതിയിലും ബുദ്ധമതം മഹത്തായ പങ്കുവഹിച്ചു. അശോകന്റെ കാലത്ത്‌ നിലവിൽവന്ന "ക്ഷേമരാഷ്‌ട്രം' എന്ന ആശയം ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സംഭാവനയാണ്‌.

പേർഷ്യന്‍-ഗ്രീക്ക്‌ ആക്രമണങ്ങള്‍. ക്രിസ്‌തുവിനുമുമ്പ്‌ ഭാരതത്തിന്റെ വ.പ. അതിർത്തികളിൽ ഉണ്ടായ പേർഷ്യന്‍-ഗ്രീക്ക്‌ ആക്രമണങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്‌ട്രീയ-സാംസ്‌കാരികരംഗങ്ങളിൽ വമ്പിച്ച പ്രത്യാഘാതമുളവാക്കിയ സംഭവങ്ങളാണ്‌. ബി.സി. ആറാം ശ.-ത്തിൽ പേർഷ്യയിൽ അധികാരത്തിൽ വന്ന അക്കമീനിയന്‍ രാജവംശം ഇന്ത്യയുമായി സാമ്പത്തിക സാംസ്‌കാരികരംഗങ്ങളിൽ അടുത്തബന്ധം പുലർത്തുകയുണ്ടായി. ഇതു കാലക്രമേണ രാഷ്‌ട്രീയസംഘട്ടനത്തിനു വഴിതെളിച്ചു. ഇന്ത്യയെ ആക്രമിച്ച ആദ്യത്തെ പേർഷ്യന്‍ രാജാവ്‌ സൈറസ്‌ ക (ബി.സി. 558-531) വ.പ. അതിർത്തി പ്രദേശമായ ഗാന്ധാരം കൈവശപ്പെടുത്തി. സൈറസ്സിനുശേഷം ദാരിയൂസ്‌ ക (ബി.സി. 522-486) പഞ്ചാബും സിന്ധും കീഴടക്കി പേർഷ്യന്‍ സാമ്രാജ്യത്തിൽ ലയിപ്പിച്ചു. ഉത്തരേന്ത്യയുടെ മേലുള്ള പേർഷ്യന്‍ അധീശത്വം അലക്‌സാണ്ടറുടെ കാലം വരെ തുടർന്നു.

മഹാവീരന്‍ പ്രതിമ

പേർഷ്യയിൽനിന്നുവന്ന കൊത്തുപണിക്കാരും ശില്‌പികളുമാണ്‌ മൗര്യകാലത്തെ സ്‌തംഭങ്ങളും സ്‌തൂപങ്ങളും വാർത്തെടുത്തത്‌. ജലസേചനപദ്ധതികളും മറ്റും നിർമിക്കുന്നതിലും പേർഷ്യന്‍ സാങ്കേതികവിദഗ്‌ധർ സഹായം നല്‌കി. മൗര്യസാമ്രാജ്യത്തിലെ ഭരണസംവിധാനത്തിലും പേർഷ്യന്‍ സാങ്കേതികവിദഗ്‌ധർ സഹായം നല്‌കി. മൗര്യസാമ്രാജ്യത്തിലെ ഭരണസംവിധാനത്തിലും പേർഷ്യന്‍ സ്വാധീനം കാണാവുന്നതാണ്‌. പേർഷ്യയുടെ ഔദ്യോഗികലിപിയായ ഖരോഷ്‌ഠി വ.പ. പ്രദേശങ്ങളിൽ പ്രചാരത്തിൽവന്നു.

പേർഷ്യന്‍ ആക്രമണത്തിന്റെ ദൂരവ്യാപക ഫലമായിട്ടുവേണം അലക്‌സാണ്ടറുടെ ഇന്ത്യന്‍ ആക്രമണത്തെ കണക്കാക്കേണ്ടത്‌. അലക്‌സാണ്ടറുടെ ആക്രമണകാലത്ത്‌ ഉത്തരേന്ത്യ ചെറിയ രാജ്യങ്ങളായി വിഭജിതമായിരുന്നു. അന്നത്തെ രാജാക്കന്മാരിൽ പ്രമുഖന്‍ പോറസ്‌ ആയിരുന്നു. ബി.സി. 327-ൽ കാബൂള്‍ പിടിച്ചടക്കി ഇന്ത്യയിൽ പ്രവേശിച്ച അലക്‌സാണ്ടർ പഞ്ചാബ്‌ പ്രദേശം മുഴുവന്‍ ഗ്രീക്ക്‌ ആധിപത്യത്തിന്‍ കീഴിൽ കൊണ്ടുവന്നു. പോറസ്‌ തുടങ്ങിയ ഇന്ത്യന്‍ രാജാക്കന്മാർ അലക്‌സാണ്ടറോട്‌ സുധീരമായി പൊരുതിയെങ്കിലും ഒടുവിൽ പരാജിതരായി. പക്ഷേ, ഗ്രീക്ക്‌ ആധിപത്യം വളരെക്കാലം നീണ്ടുനിന്നില്ല. ബിയാസ്‌നദിക്കു കിഴക്കുള്ള ഇന്ത്യ ഭരിച്ചിരുന്ന മഗധസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സൈനികശക്തിയെ ഭയന്നാണ്‌ അലക്‌സാണ്ടർ തന്റെ യുദ്ധശ്രമങ്ങളിൽനിന്നു പിന്തിരിഞ്ഞ്‌ ഗ്രീസിലേക്കു മടങ്ങിയതെന്ന്‌ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

പുരാതന ഇന്ത്യ-500 ബി.സി.


അലക്‌സാണ്ടറുടെ ആക്രമണം ഉത്തരേന്ത്യയുടെ രാഷ്‌ട്രീയ ഏകീകരണത്തെ ത്വരിപ്പിച്ചു. അലക്‌സാണ്ടർ പല ചെറുരാജ്യങ്ങളെയും ആക്രമിച്ച്‌ കീഴടക്കിയതിനാൽ അവ ഉത്തരേന്ത്യയുടെ രാഷ്‌ട്രീയ ഭൂപടത്തിൽനിന്ന്‌ അപ്രത്യക്ഷമായി. ഇത്‌ പില്‌ക്കാലത്ത്‌ മൗര്യന്മാരുടെ കീഴിൽ ഉത്തേരന്ത്യയുടെ രാഷ്‌ടീയ ഏകീകരണത്തെ അനായാസമാക്കിത്തീർത്തു; കൂടാതെ അലക്‌സാണ്ടറുടെ കൂടെ ഇന്ത്യയിൽവന്ന പണ്ഡിതന്മാരും ഭൂമിശാസ്‌ത്രജ്ഞന്‍മാരും എഴുതിയ വിവരണങ്ങള്‍ പാശ്ചാത്യരാജ്യങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്‌ വർധിപ്പിക്കുവാന്‍ സഹായിക്കുകയും ചെയ്‌തു. പില്‌ക്കാലത്ത്‌ ഇന്ത്യയുടെയും ഗ്രീസിന്റെയും പ്രാചീനസംസ്‌കാരങ്ങള്‍ പല മേഖലകളിലും പരസ്‌പരം സ്വാധീനിക്കുന്നതിനും അലക്‌സാണ്ടറുടെ ആക്രമണം സഹായകമായി.

ശിശുനാഗവംശം. ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്‌ട്രീയചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നത്‌ മഗധസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഉദയത്തോടുകൂടിയാണ്‌. ഉത്തരേന്ത്യയുടെ രാഷ്‌ട്രീയമായ ഏകീകരണം മഗധയുടെ നേതൃത്വത്തിലാണ്‌ നിർവഹിക്കപ്പെട്ടത്‌. ബി.സി. ആറാം ശ.-ത്തിൽ ഉത്തേരന്ത്യയിൽ 16 ചെറുരാജ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ഈ രാജ്യങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടവ കോസലം, മഗധം, അവന്തി, വത്സം എന്നിവയായിരുന്നു. ഈ രാജ്യങ്ങള്‍ രാഷ്‌ട്രീയാധീശത്വത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള രൂക്ഷമായ മത്സരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ബുദ്ധന്റെ കാലത്ത്‌ കോസല ഏറ്റവും പ്രബലമായ ശക്തിയായിരുന്നു. കാലക്രമത്തിൽ മഗധം ഒരു സാമ്രാജ്യശക്തിയായി വികസിക്കുകയും കോസലം ഉള്‍പ്പെടെയുള്ള മറ്റു രാജ്യങ്ങളെ അതിന്റെ പരമാധികാരത്തിന്‍കീഴിൽ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്‌തു. സാംസ്‌കാരികവും മതപരവുമായ രംഗങ്ങളിൽ മഗധം മഹത്തായ പങ്ക്‌ വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ജൈന-ബുദ്ധ മതങ്ങളുടെയും വിവിധ തത്ത്വശാസ്‌ത്രങ്ങളുടെയും ഉറവിടമായിരുന്നു ഈ ഭൂപ്രദേശം. കൗടല്യന്‍, പതഞ്‌ജലി മുതലായ പല പ്രഗല്‌ഭ പണ്ഡിതന്മാർക്കും ജന്മം നല്‌കിയതും ഈ ഭുവിഭാഗം തന്നെ. പ്രാചീനഭാരതത്തിലെ സുപ്രസിദ്ധ സാംസ്‌കാരികകേന്ദ്രങ്ങളായ പാടലീപുത്രം, നാളന്ദ, വിക്രമശില മുതലായവയും ഇവിടെയാണ്‌ തഴച്ചുവളർന്നത്‌.

മഗധത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രാചീനമായ രാജവംശം ബൃഹദ്രഥന്റേതാണെന്ന്‌ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ബി.സി. ഏഴാം ശ.-ത്തിൽ ശിശുനാഗനെന്ന ഒരു പ്രാദേശിക പ്രമാണി ബൃഹദ്രഥനെ കീഴടക്കി സ്വന്തം രാജവംശം സ്ഥാപിച്ചു. ഈ രാജവംശത്തിലെ ആദ്യത്തെ പ്രമുഖഭരണാധികാരി ബിംബിസാരനായിരുന്നു (ബി.സി. 525-500). മഗധയുടെ രാഷ്‌ട്രീയപ്രാബല്യത്തിന്‌ അടിസ്ഥാനമിട്ടത്‌ ഇദ്ദേഹമാണ്‌. ഇദ്ദേഹം ജൈനമതവിശ്വാസി ആയിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്ത്‌ മഗധസാമ്രാജ്യം കൂടുതൽ വിസ്‌തൃതി പ്രാപിച്ചു. മഗധയുടെ തലസ്ഥാനം പാടലീപുത്രത്തേക്കു മാറ്റിയത്‌ ഉദയനന്‍ എന്ന രാജാവിന്റെ കാലത്താണ്‌ (ബി.സി. 450-425). നന്ദവംശം. ശിശുനാഗവംശത്തിലെ അവസാനത്തെ രാജാവിനെ മഹാപത്മനന്ദന്‍ എന്ന യോദ്ധാവ്‌ കീഴടക്കി നന്ദരാജവംശം സ്ഥാപിച്ചു. നന്ദവംശത്തിന്റെ കീഴിൽ മഗധം ഒരു മികച്ച രാഷ്‌ട്രീയശക്തിയായി ഉയർന്നു. അവസാനത്തെ നന്ദരാജാവിന്റെ കാലത്താണ്‌ അലക്‌സാണ്ടർ ഉത്തരേന്ത്യ ആക്രമിച്ചത്‌. നന്ദരാജവംശം അധികകാലം നിലനിന്നില്ല.

മൗര്യവംശം. ബി.സി. 325-ൽ ചന്ദ്രഗുപ്‌തമൗര്യന്‍ തന്റെ മുഖ്യസചിവനായ കൗടല്യന്റെ സഹായത്തോടെ നന്ദവംശത്തെ കീഴടക്കി മൗര്യവംശം സ്ഥാപിച്ചു. ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്‍. സാമ്രാജ്യവികസനത്തിൽ ശ്രദ്ധിച്ച ഇദ്ദേഹം ആദ്യമായി പഞ്ചാബും സിന്ധും ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കി; തുടർന്ന്‌ ഗുജറാത്ത്‌-സൗരാഷ്‌ട്ര ഭൂവിഭാഗം ആക്രമിച്ച്‌ ദക്ഷിണാപഥത്തിലേക്ക്‌ തന്റെ അധീശത്വം വ്യാപിപ്പിച്ചു. ഗ്രീക്ക്‌ ഭരണാധികാരിയായ സെല്യൂക്കസിന്റെ ആക്രമണത്തെ പരാജയപ്പെടുത്തിയതാണ്‌ ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്റെ മികച്ച സൈനികനേട്ടം. സെല്യൂക്കസ്‌ ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്റെ രാജധാനിയിലേക്ക്‌ നിയോഗിച്ച ഗ്രീക്ക്‌ സ്ഥാനപതിയായിരുന്നു മെഗസ്‌തനീസ്‌. ഇദ്ദേഹം എഴുതിയ ഇന്‍ഡിക്ക മൗര്യകാലചരിത്രത്തിലേക്ക്‌ വെളിച്ചം വീശുന്ന ഒരു പ്രമുഖ കൃതിയാണ്‌.

തന്റെ മുഖ്യമന്ത്രിയും, അർഥശാസ്‌ത്രത്തിന്റെ രചയിതാവുമായ കൗടല്യന്റെ സഹായത്തോടെ ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്‍ നടപ്പാക്കിയ ഭരണസംവിധാനം ശ്രദ്ധേയമാണ്‌. രാജാധികാരത്തിൽ അധിഷ്‌ഠിതമായ ഒരു കേന്ദ്രീകൃതഭരണകൂടമായിരുന്നു അത്‌. പക്ഷേ, മൗര്യചക്രവർത്തി നിയന്ത്രണങ്ങള്‍ക്കു വിധേയനാകാത്ത സ്വേഛാധിപതിയായിരുന്നില്ല. രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കുവാന്‍ മന്ത്രിമാർക്കു പുറമെ "മന്ത്രിപരിഷത്ത്‌' എന്ന പേരിൽ ഒരുന്നത സമിതിയും പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നു. ചാരവൃത്തിക്കുവേണ്ടി ഒരു പ്രത്യേകവകുപ്പുതന്നെ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. തികഞ്ഞ കാര്യക്ഷമതയോടെ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന തദ്ദേശസ്വയംഭരണവ്യവസ്ഥയായിരുന്നു മൗര്യഭരണകൂടത്തിന്റെ മറ്റൊരു സവിശേഷത. കാലാള്‍പ്പട, കുതിരപ്പട, രഥങ്ങള്‍, ആനകള്‍, നാവികപ്പട, സൈനികവാഹനങ്ങള്‍ എന്നീ ആറ്‌ വിഭാഗങ്ങളായിട്ടാണ്‌ മൗര്യസൈന്യം പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത്‌. യുദ്ധക്കളത്തിൽ മുറിവേറ്റവരെ കൊണ്ടുപോകുന്നതിനും ശുശ്രൂഷിക്കുന്നതിനും വൈദ്യന്മാരുടെയും ശുശ്രൂഷകരുടെയും ഒരു പ്രത്യേക സംഘടന ഉണ്ടായിരുന്നു.

ഇതിനെല്ലാം പുറമെ മൗര്യഭരണകൂടം ദരിദ്രർക്ക്‌ ആശ്വാസമരുളുന്ന സാമൂഹികക്ഷേമപരമായ പല പരിപാടികളിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നു. വിധവകള്‍, വികലാംഗർ, അനാഥശിശുക്കള്‍ എന്നിവരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി പ്രത്യേക പദ്ധതികള്‍ ആവിഷ്‌കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. കച്ചവടം, ഖനനം, വ്യവസായം മുതലായ പ്രവർത്തനങ്ങള്‍ പൂർണമായും സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിനു വിധേയമായാണ്‌ നിർവഹിക്കപ്പെട്ടത്‌. ജലസേചനം, ഗതാഗതസൗകര്യം, വൈദ്യസഹായം എന്നീ ജനക്ഷേമകരമായ കാര്യങ്ങളിലും മൗര്യഭരണകൂടം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കുകയുണ്ടായി.

അശോകന്‍. ചന്ദ്രഗുപ്‌തനെ പിന്തുടർന്ന്‌ രാജ്യാധികാരമേറ്റ ബിന്ദുസാരന്‍ മൗര്യസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഭദ്രത കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു. 25 കൊല്ലത്തെ ഭരണത്തിനുശേഷം ബി.സി. 273 ?-ൽ ബിന്ദുസാരന്‍ മരണമടയുകയും അശോകന്‍ രാജ്യഭാരമേല്‌ക്കുകയും ചെയ്‌തു. ലോകചരിത്രത്തിലെ മഹാന്മാരായ ചക്രവർത്തിമാരിൽ അശോകന്‌ അതുല്യമായ ഒരു സ്ഥാനമാണുള്ളത്‌. വിവിധ രംഗങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം മഹനീയമായ നേട്ടം കൈവരിച്ചു. ജേതാവ്‌, മതപ്രചാരകന്‍, ഭരണാധികാരി, രാജ്യതന്ത്രജ്ഞന്‍, സാമൂഹിക പരിഷ്‌കർത്താവ്‌, കലകളുടെയും സാഹിത്യത്തിന്റെയും സമുദ്ധാരകന്‍ എന്നീ നിലകളിലെല്ലാം അശോകന്‍ ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിൽ തന്റെ മായാത്ത വ്യക്തിമുദ്ര പതിച്ചിട്ടുണ്ട്‌.

ഇന്ത്യ-മൗര്യകാലം
സാഞ്ചിയിൽ അശോകന്‍ നിർമിച്ച സ്‌തൂപം

അശോകന്റെ ഭരണകാലത്ത്‌ പ്രധാന സംഭവം തന്റെ 13-ാം ഭരണവർഷത്തിൽ കലിംഗവുമായുണ്ടായ യുദ്ധമാണ്‌. ഈ യുദ്ധത്തിൽ അശോകന്‍ വമ്പിച്ച വിജയം കൈവരിച്ചെങ്കിലും ജനങ്ങള്‍ക്ക്‌ അനുഭവിക്കേണ്ടിവന്ന ദുരിതങ്ങള്‍ അദ്ദേഹത്തെ വികാരാധീനനാക്കുക മൂലം യുദ്ധപരിപാടികളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്‌, സമാധാന മാർഗം സ്വീകരിക്കാന്‍ സ്വയം പ്രരിതനായിത്തീർന്നു. അശോകന്‍ രാജ്യവ്യാപനനയം കൈവെടിഞ്ഞ്‌ സമാധാനത്തിന്റെയും അഹിംസയുടെയും സന്ദേശകനായി മാറി.

കലിംഗയുദ്ധത്തെത്തുടർന്ന്‌ അശോകന്‍ ബുദ്ധമതം സ്വീകരിച്ചു. ബുദ്ധമതപ്രചാരണത്തിനായി ധാരാളം വിഹാരങ്ങളും ചൈത്യങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചു; മിഷനറി സംഘങ്ങളെ രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധഭാഗങ്ങളിലേക്കും സിറിയ, ഈജിപ്‌ത്‌, ബർമ (മ്യാന്മാർ), സിലോണ്‍ (ശ്രീലങ്ക) എന്നീ വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലേക്കും നിയോഗിച്ചു. രാജകീയവിളംബരങ്ങള്‍വഴി അശോകന്‍ ബുദ്ധമതതത്ത്വങ്ങള്‍ക്ക്‌ പ്രചാരം നല്‌കി. ഈ വിളംബരങ്ങള്‍ ശിലകളിലും സ്‌തൂപങ്ങളിലും കൊത്തിവയ്‌ക്കപ്പെട്ടു. അശോകന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങള്‍ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ വിസ്‌മയാവഹമായ വികാസനത്തിനു വഴിതെളിച്ചു. പൂർവേന്ത്യയിൽ ഒതുങ്ങിനിന്നിരുന്ന ബുദ്ധമതം ഒരു ലോകമതമായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു.

ജനങ്ങളുടെ ആധ്യാത്മികവും ഭൗതികവുമായ പുരോഗതിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി അശോകന്‍ സൃഷ്‌ടിപരമായ പല പ്രവർത്തനങ്ങള്‍ക്കും നേതൃത്വം നല്‌കി. പൊതുജനങ്ങള്‍ക്ക്‌ ഉപകാരപ്രദമായ പല മരാമത്തുപണികളും സാമൂഹിക ക്ഷേമപദ്ധതികളും നടപ്പാക്കി.

വാസ്‌തുവിദ്യ, പ്രതിമാശില്‌പം എന്നിവയിൽ ഇന്ത്യയുടെ മഹത്തായ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നത്‌ അശോകന്റെ കാലത്താണ്‌. സാരനാഥിലെ അശോകസ്‌തംഭം അശോകന്റെ ശാശ്വതസ്‌മാരകങ്ങളിലൊന്നായി നിലകൊള്ളുന്നു.

സുംഗവംശം. അശോകന്റെ പിന്‍ഗാമികളായ മൗര്യരാജാക്കന്മാർ ദുർബലരാരായിരുന്നു. അവരുടെ കാലത്തു മൗര്യസാമ്രാജ്യം വിവിധ ഘടകങ്ങളായി വേർപിരിഞ്ഞു. മഗധസൈന്യത്തിന്റെ മേധാവിയായിരുന്ന പുഷ്യമിത്രസുംഗന്‍ അവസാനത്തെ മൗര്യരാജാവായ ബൃഹദ്രഥനെ വധിച്ച്‌ ഭരണാധികാരം പിടിച്ചെടുത്തു. ഇതോടെ മൗര്യസാമ്രാജ്യം നാമാവശേഷമാകുകയും സുംഗരാജവംശം അധികാരത്തിൽ വരികയും ചെയ്‌തു.

പുഷ്യമിത്രസുംഗന്‍ (ഭ.കാ.ബി.സി. 188 ? - 152 ?). കഴിവുറ്റ ഒരു യോദ്ധാവായിരുന്ന ഇദ്ദേഹം സൈനിക രംഗത്ത്‌ മികച്ച നേട്ടങ്ങള്‍ കൈവരിച്ചു. പുഷ്യമിത്രന്റെ പുത്രനായ അഗ്നിമിത്രന്‍ വിദർഭ രാജാവിനെ സ്ഥാനഭ്രഷ്‌ടനാക്കി ആ പ്രദേശം തന്റെ സ്വാധീനവലയത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നു. പാടലീപുത്രംവരെ ആക്രമിച്ച്‌ മുന്നേറിയ ബാക്‌ട്രിയന്‍ ഗ്രീക്കുകാരെ അദ്ദേഹം തോല്‌പിച്ചോടിച്ചു. ഈ സൈനികവിജയങ്ങള്‍ ആഘോഷിക്കുന്നതിന്‌ പുഷ്യമിത്രന്‍ രണ്ട്‌ അശ്വമേധയാഗങ്ങള്‍ നടത്തി. പുഷ്യമിത്രനെത്തുടർന്ന്‌ രാജാവായ അഗ്നിമിത്രനാണ്‌ കാളിദാസന്റെ മാളവികാഗ്നിമിത്രത്തിലെ നായകന്‍. അഗ്നിമിത്രനുശേഷം വസുമിത്രന്‍ രാജാവായി. അവസാനത്തെ സുംഗരാജാവായ ഭവഭൂതി അതീവദുർബലനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ വധിച്ച്‌ (ബി.സി. 72) വസുദേവകണ്വന്‍ കണ്വരാജവംശം സ്ഥാപിച്ചു. ബി.സി. 72 മുതൽ 27 വരെയായിരുന്നു കണ്വവംശത്തിന്റെ ഭരണകാലം.

അശോകസ്‌തംഭം-സാരാനാഥ്‌

സുംഗകാലത്ത്‌ ഉത്തേരന്ത്യ സാംസ്‌കാരികരംഗത്ത്‌ വമ്പിച്ച പുരോഗതി നേടി. മതം, സാഹിത്യം, കലകള്‍ എന്നീ രംഗങ്ങളിൽ മികച്ച നേട്ടങ്ങളുണ്ടായി. മൗര്യകാലത്തെ ബുദ്ധമതാവേശം ഒട്ടാക്കെ കെട്ടടങ്ങുകയും ഹിന്ദുമതം ശ്രദ്ധേയമായ സ്വാധീനം ചെലുത്തുവാന്‍ തുടങ്ങുകയും ചെയ്‌തു. സുംഗകാലത്ത്‌ സംസ്‌കൃതസാഹിത്യം വമ്പിച്ച വികാസം നേടി. പതഞ്‌ജലിയുടെ മഹാഭാഷ്യം, ആര്യസുതന്റെ ജാതകമാല, മാനവധർമശാസ്‌ത്രം എന്നീ ഉത്‌കൃഷ്‌ടഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ ഇക്കാലത്താണ്‌ രചിക്കപ്പെട്ടത്‌. ഇന്ത്യന്‍ വാസ്‌തുശില്‌പത്തിന്റെയും പ്രതിമാശില്‌പത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിലും സുംഗകാലം പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. സാഞ്ചി, ബുദ്ധഗയ മുതലായ സ്ഥലങ്ങളിലെ ബുദ്ധവിഹാരങ്ങളും സ്‌തൂപങ്ങളും പ്രതിമാശില്‌പങ്ങളും സുംഗകാലത്തെ കലാപരമായ വൈശിഷ്‌ട്യത്തിനുള്ള മകുടോദാഹരണങ്ങളാണ്‌. സുംഗകാലത്തെ സാംസ്‌കാരികനേട്ടങ്ങളെ ഗുപ്‌തകാലത്തുണ്ടായ ഉജ്ജ്വല സാംസ്‌കാരിക നവോത്ഥാനത്തിന്റെ മുന്നോടിയായി കണക്കാക്കാം.

വിദേശാക്രമണങ്ങള്‍. സുംഗരാജവംശത്തിന്റെ പതനത്തിനും ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഉയർച്ചയ്‌ക്കും ഇടയ്‌ക്കുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ പല വിദേശശക്തികളും വ. ഇന്ത്യയെ ആക്രമിച്ച്‌ തങ്ങളുടെ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുകയുണ്ടായി. ഇന്തോ-ഗ്രീക്കുകാർ, ശകന്മാർ, ഇന്തോപാർഥിയന്മാർ, കുഷാനന്മാർ എന്നിവരാണ്‌ ഇവരിൽ പ്രധാനികള്‍. ഇന്തോ-ഗ്രീക്കുകാർ. ബാക്‌ട്രിയയിലെ രാജാവായ ഡെമെട്രിയസ്‌ (ബി.സി. 189-160) പഞ്ചാബും സിന്ധും കിഴടക്കി, ഗ്രീക്ക്‌ ആധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറപാകി. സൗരാഷ്‌ട്രം, രാജസ്ഥാന്‍, ഉജ്ജയിനി എന്നീ പ്രദേശങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അധീശത്വത്തിലമർന്നു. സിയാൽക്കോട്ട്‌ (ശാകല) ആയിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം. ഡെമെട്രിയസിന്റെ ജാമാതാവായ മിനാന്‍ഡർ (ബി.സി. 160-150) ഇന്ത്യന്‍ സംസ്‌കാരത്തിന്റെയും ജീവിതരീതിയുടെയും ആരാധകനായിരുന്നു. "മിളിന്ദന്‍' എന്ന പേരിൽ പ്രഖ്യാതനായ അദ്ദേഹം ബുദ്ധമതം സ്വീകരിച്ചു. തക്ഷശില ആസ്ഥാനമാക്കി മറ്റൊരു ഗ്രീക്ക്‌ രാജ്യവും പില്‌ക്കാലത്ത്‌ സ്ഥാപിതമായി. യൂക്രറ്റിഡസ്‌ സ്ഥാപിച്ച ഈ സാമ്രാജ്യത്തിൽ പഞ്ചാബും ഗാന്ധാരവും ഉള്‍പ്പെട്ടിരുന്നു.

ഇന്ത്യയിലെ ഗ്രീക്ക്‌ഭരണം സുപ്രധാനങ്ങളായ ഫലങ്ങള്‍ ഉളവാക്കി. ഗ്രീക്ക്‌മാതൃകയിലുള്ള സ്വതന്ത്രനഗരങ്ങള്‍ പല പ്രദേശങ്ങളിലും നിലവിൽവന്നു. ഗ്രീക്ക്‌ ഭരണസമ്പ്രദായവും ഭാഷയും ഇന്ത്യന്‍ ജീവിതത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തി. ഇന്ത്യയുടെയും ഗ്രീസിന്റെയും സംസ്‌കാരങ്ങള്‍ പരസ്‌പരം സ്വാധീനിക്കുകയും ഒരു സമ്മിശ്ര സംസ്‌കാരം രൂപംകൊള്ളുകയും ചെയ്‌തു. ഇന്ത്യന്‍ തത്ത്വശാസ്‌ത്രം, ഗണിതശാസ്‌ത്രം, സാഹിത്യം, വൈദ്യശാസ്‌ത്രം എന്നീ വിഷയങ്ങളിൽനിന്നു ഗ്രീക്കുകാരും ജ്യോതിശ്ശാസ്‌ത്രം, വൈദ്യശാസ്‌ത്രം, ചിത്രകല, വാസ്‌തുവിദ്യ, ശില്‌പകല എന്നീ രംഗങ്ങളിൽ ഗ്രീക്കുകാരിൽനിന്ന്‌ ഇന്ത്യക്കാരും വിലയേറിയ ആശയങ്ങള്‍ സ്വീകരിച്ചു. പ്രതിമാശില്‌പരംഗത്ത്‌ ഗാന്ധാരരീതി എന്ന പേരിൽ ഒരു പ്രത്യേക പ്രസ്ഥാനം രൂപംകൊണ്ടു. ബുദ്ധന്റെയും മറ്റും പ്രതിമകള്‍ അപ്പോളോ മുതലായ ഗ്രീക്ക്‌ ദേവന്മാരുടെ പ്രതിമകളുടെ മാതൃകയിൽ നിർമിക്കപ്പെടുവാന്‍ തുടങ്ങിയത്‌ ഇക്കാലത്താണ്‌. ഇന്ത്യയും പാശ്ചാത്യരാജ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വാണിജ്യബന്ധങ്ങളും ഗ്രീക്ക്‌ ഭരണംമൂലം സുസ്ഥാപിതമായി. ശകന്മാർ. (ബി.സി. 130-എ.ഡി. 195) പശ്ചിമ ചൈനയിലെ സ്ഥിയിന്‍ വർഗത്തിൽപ്പെട്ട ശകന്മാർ ഗ്രീക്കുകാരിൽനിന്ന്‌ ബാക്‌ട്രിയ പിടിച്ചെടുത്ത്‌ ബോളന്‍ചുരംവഴി ഇന്ത്യയിലേക്കു കടന്ന്‌ സിന്ധുനദീതടത്തിൽ തങ്ങളുടെ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചു. അവിടെനിന്ന്‌ അവർ ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക്‌ ശക്തി വ്യാപിപ്പിക്കുകയും പല പുതിയ രാജവംശങ്ങളും സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ആദ്യകാലത്ത്‌ പാർഥിയന്‍ രാജപ്രതിനിധികളായിരുന്ന ശകന്മാരെ ക്ഷത്രപർ എന്ന്‌ വിളിച്ചുവന്നു.

ശകന്മാർ ആദ്യകാലത്ത്‌ ഉത്തരേന്ത്യയിൽ സ്ഥാപിച്ച രാജ്യങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നവ തക്ഷശിലയും മഥുരയും ആയിരുന്നു. ഈ രാജ്യങ്ങളിലെ ശക രാജാക്കന്മാരെ "വടക്കന്‍ക്ഷത്രപർ' എന്നാണ്‌ വിളിച്ചിരുന്നത്‌. അവർ ഒരു നിർണായക-രാഷ്‌ട്രീയ ശക്തിയായി വളർന്നില്ല. ശകന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും ശക്തിയാർജിച്ചത്‌ പശ്ചിമേന്ത്യയിൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ച പടിഞ്ഞാറന്‍ ക്ഷത്രപരായിരുന്നു. ഇവർ യഥാക്രമം നാസിക്കും ഉജ്ജയിനിയും തലസ്ഥാനമാക്കി രണ്ട്‌ രാജ്യങ്ങള്‍ സ്ഥാപിച്ചു. നാസിക്‌ രാജവംശത്തിലെ ഒരു പ്രധാന രാജാവായിരുന്നു നഹപാനന്‍ (ഭ.കാ.എ.ഡി. 119-124). ശാതവാഹനരാജാവായ ഗൗതമീപുത്രശാതകർണി നഹപാനനെ തോല്‌പിച്ച്‌ ക്ഷത്രപരുടെ ശക്തിക്ക്‌ മാരകമായ ക്ഷതമേല്‌പിച്ചു.

ഉജ്ജയിനി തലസ്ഥാനമാക്കിയിരുന്ന ശകരാജ്യം ആ വംശത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായിരുന്ന രുദ്രദാമന്റെ കീഴിൽ (ഭ.കാ.എ.ഡി. 130-150) ഒരു പ്രബലശക്തിയായി വളർന്നു. സുപ്രസിദ്ധമായ ഗിർനാർശാസനം (എ.ഡി. 150) വഴി രുദ്രദാമന്‍ ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിൽ അനശ്വരസ്ഥാനം നേടിയിട്ടുണ്ട്‌. ഈ രാജാവ്‌ ശാതവാഹന രാജാവായ വാസിഷ്‌ഠീപുത്രപുലുമായിയെ യുദ്ധത്തിൽ രണ്ട്‌ പ്രാവശ്യം തോല്‌പിച്ച്‌ രാജ്യാതിർത്തികള്‍ വികസിപ്പിച്ചു. രുദ്രദാമനെത്തുടർന്ന്‌ 18 രാജാക്കന്മാർ ഭരിച്ചു. അവസാനത്തെ രാജാവായ രുദ്രസിംഹനെ എ.ഡി. 395-ൽ വധിച്ച്‌ ഗുപ്‌തചക്രവർത്തിയായ ചന്ദ്രഗുപ്‌തവിക്രമാദിത്യന്‍ ക്ഷത്രപഭരണം ഉന്മൂലനം ചെയ്‌തു. ശകന്മാർ ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിൽ പ്രധാനപങ്ക്‌ വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ആന്ധ്രസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വികസനത്തെ ഇവർ വളരെക്കാലം തടഞ്ഞു. ശകന്മാർ മറ്റു പല വിദേശീയരേയും പോലെ ഹിന്ദുമതം സ്വീകരിക്കുകയുണ്ടായി. അവരുടെ പ്രാത്സാഹനത്തിൽ ഹിന്ദുമതവും സംസ്‌കാരവും വികാസം പ്രാപിച്ചു. മഥുരയും ഉജ്ജയിനിയും ഹിന്ദുമതകേന്ദ്രങ്ങളായി വളർന്നു. അജന്തയിലെ ചില ചിത്രങ്ങള്‍ ഇവരുടെ കാലത്താണത്ര വരയ്‌ക്കപ്പെട്ടത്‌. ഇന്തോപാർഥിയന്മാർ. ശകന്മാർക്കുശേഷം ഇന്തോപാർഥിയന്മാർ (പഹ്‌ലവന്മാർ) വ.പ. പ്രദേശങ്ങളിൽ അവരുടേതായ രാജ്യം സ്ഥാപിച്ചു. ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായ പാർഥിയന്‍ രാജാവ്‌ ഗോന്ദോഫെറസ്‌ (എ.ഡി. 19-42) ആയിരുന്നു. സെന്റ്‌ തോമസുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ ഈ രാജാവിനെകുറിച്ച്‌ പരാമർശണുണ്ട്‌. കുഷാനന്മാരുടെ ആക്രമണത്തെത്തുടർന്ന്‌ പാർഥിയന്മാരുടെ ശക്തി ശിഥിലമായി. കുഷാനരാജവംശം. കുഷാനസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഉദയം ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന സംഭവമാണ്‌. ചൈനയിലെ യൂചി വർഗത്തിൽപ്പെട്ടവരായിരുന്നു കുഷാനന്മാർ. കഡ്‌ഫിസെസ്‌ ആണ്‌ ഇന്ത്യയിൽ കുഷാനസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപകന്‍. ഈ രാജവംശത്തിലെ ഏറ്റവും മഹാനായ രാജാവായിരുന്നു കനിഷ്‌കന്‍. അദ്ദേഹം രാജ്യഭാരമേറ്റെടുത്ത എ.ഡി. 78-ൽ ആണ്‌ ശകവർഷം ആരംഭിക്കുന്നത്‌. പാടലീപുത്രം ആക്രമിച്ചതിനെത്തുടർന്ന്‌ കനിഷ്‌കന്‍ ബുദ്ധമതപണ്ഡിതനായ അശ്വഘോഷനുമായി പരിചയപ്പെടുകയും അദ്ദേഹത്തെ തന്നോടൊപ്പംകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്‌തു. കാശ്‌മീരും കനിഷ്‌കന്റെ സാമ്രാജ്യത്തിൽപ്പെട്ടിരുന്നു. "കനിഷ്‌കപുരം' എന്ന ഒരു മനോഹരനഗരം അദ്ദേഹം കാശ്‌മീരിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ചൈനയുടെ ചില ഭാഗങ്ങളും കനിഷ്‌കന്‍ കുഷാനസാമ്രാജ്യത്തിൽപ്പെടുത്തി. "പുരുഷപുരം' (ആധുനികപെഷവാർ) ആയിരുന്നു കനിഷ്‌കന്റെ തലസ്ഥാനം.

മതം, സാഹിത്യം, കല എന്നിവയുടെ വികാസത്തിലും കനിഷ്‌കന്‍ സാരമായ പങ്ക്‌ വഹിച്ചു. മഹായാനബുദ്ധമതത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പുരസ്‌കർത്താവായി അദ്ദേഹം സ്‌മരിക്കപ്പെടുന്നു. ബുദ്ധമതവികാസത്തിനുവേണ്ടി അദ്ദേഹം അനുഷ്‌ഠിച്ച സേവനത്തെ പരിഗണിച്ച്‌ കനിഷ്‌കനെ "രണ്ടാം അശോകന്‍' എന്നു വിളിക്കാറുണ്ട്‌. അശോകനെപ്പോലെ കനിഷ്‌കനും നിരവധി വിഹാരങ്ങളും ചൈത്യങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചു. ശ്രീനഗറിനു സമീപമുള്ള കുന്തളവനത്തിൽവച്ച്‌ എ.ഡി. 100-ൽ കനിഷ്‌കന്റെ രക്ഷാകർത്തൃത്വത്തിൽ ബുദ്ധമതപണ്ഡിതന്മാരുടെ ഒരു സംഗിതി (സമ്മേളനം) നടന്നു. വസുമിത്രന്‍, അശ്വഘോഷന്‍, നാഗാർജുനന്‍ മുതലായ പണ്ഡിതന്മാർ ഇതിൽ പങ്കെടുത്തു. ഈ സമ്മേളനത്തിൽ വച്ച്‌ മഹായാനബുദ്ധമതത്തിന്‌ ഔദ്യോഗികാംഗീകാരം ലഭിച്ചു. ബുദ്ധമതതത്ത്വങ്ങളടങ്ങുന്ന ബൃഹത്‌ഗ്രന്ഥമായ മഹാവിഭാഷ ഈ സമ്മേളനത്തിൽവച്ച്‌ ബുദ്ധമതാചാര്യന്മാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ തയ്യാറാക്കപ്പെട്ടു. അശോകനെ അനുകരിച്ച്‌ കനിഷ്‌കനും അനേകം ഭിക്ഷുസംഘങ്ങളെ ബുദ്ധമതപ്രചാരണാർഥം വിദേശരാജ്യങ്ങളിലേക്കയച്ചു. ചൈന, തിബത്ത്‌ മുതലായ രാജ്യങ്ങളിൽ ബുദ്ധമതം വ്യാപിച്ചത്‌ ഇക്കാലത്താണ്‌.

കനിഷ്‌കന്റെ ഭരണകാലത്ത്‌ സാഹിത്യത്തിനുണ്ടായ പുരോഗതി ശ്രദ്ധേയമാണ്‌. അശ്വഘോഷന്‍, വസുമിത്രന്‍, നാഗാർജുനന്‍ തുടങ്ങിയ ബൗദ്ധസാഹിത്യകാരന്മാരുടെ ഉത്‌കൃഷ്‌ടകൃതികള്‍ പുറത്തുവന്നത്‌ ഈ കാലത്താണ്‌. ആയുർവേദസംഹിതകള്‍ രചിച്ച ചരകനും സുശ്രുതനും കുഷാനകാലത്താണ്‌ ജീവിച്ചിരുന്നത്‌. ഗാന്ധാരരീതിയിലുള്ള ശില്‌പകല പൂർണവളർച്ച പ്രാപിച്ചത്‌ കനിഷ്‌കന്റെ ഭരണകാലത്താണ്‌. മഥുരയിലും ഗാന്ധാരത്തിലുമാണ്‌ ഈ കലാസൃഷ്‌ടികള്‍ അധികവും കാണപ്പെടുന്നത്‌. ഭാരതീയ മാതൃകയിലുള്ള പ്രതിമാശില്‌പവും അതോടൊപ്പം തഴച്ചുവളർന്നു. സാരനാഥ്‌, അമരാവതി എന്നീ പ്രദേശങ്ങള്‍ ഈ രീതിയിലുള്ള ശില്‌പകലയ്‌ക്കു പ്രസിദ്ധി നേടി.

കനിഷ്‌കന്റെ കാലത്ത്‌ ഇന്ത്യ വിദേശരാജ്യങ്ങളുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിപ്പോന്നു; റോം, ചൈന, ബർമ, തായ്‌ലണ്ട്‌, കംബോഡിയ എന്നീ രാജ്യങ്ങള്‍ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. റോമാചക്രവർത്തി ട്രാജന്റെ രാജധാനിയിലേക്ക്‌ കനിഷ്‌കന്‍ ഒരു ദൂതസംഘത്തെ അയച്ചിരുന്നു. കുഷാനകാലം മുതൽ ഇന്ത്യയിൽനിന്ന്‌ ധാരാളംപണ്ഡിതന്മാർ ചൈനയിലേക്ക്‌ പ്രവഹിക്കാന്‍ തുടങ്ങി. കനിഷ്‌കന്റെ കാലത്തിനുശേഷം കുഷാനസാമ്രാജ്യം ക്ഷയിക്കാന്‍ തുടങ്ങി. ഹിന്ദുമതം കൂടുതൽ പ്രാമുഖ്യം നേടി. അതോടെ കുഷാനസാമ്രാജ്യം ഛിന്നഭിന്നമായിത്തീർന്നു. ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യം. എ.ഡി. നാലാം ശ.-ത്തിന്റെ പ്രാരംഭത്തോടുകൂടി ഉത്തരേന്ത്യയിൽ ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യം സ്ഥാപിതമായി. ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യകാലം ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിലെ സുവർണകാലഘട്ടമായിട്ടാണ്‌ പരിഗണിക്കപ്പെട്ടുപോരുന്നത്‌. മതപരവും സാംസ്‌കാരികവുമായ എല്ലാരംഗങ്ങളിലും ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇന്ത്യ ഉയർച്ച നേടി.

ഗുപ്‌ത രാജവംശം സ്ഥാപിച്ചത്‌ എ.ഡി. മൂന്നാം ശ.-ത്തിന്റെ അവസാനദശകങ്ങളിൽ മഗധം ആസ്ഥാനമാക്കി ഭരണം നടത്തിയിരുന്ന ശ്രീഗുപ്‌തനാണ്‌. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകനായ ഘടോൽകചന്‍ ഈ രാജവംശത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ രാജാവായിരുന്നു. ഘടോൽകചന്റെ പുത്രനായ ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്‍ ക ആണ്‌ ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യ സ്ഥാപകന്‍. എ.ഡി. 320-ൽ ഭരണാധികാരമേറ്റ ഇദ്ദേഹം "മഹാരാജാധിരാജന്‍' എന്ന ബിരുദം സ്വീകരിച്ചു. ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്റെ നിര്യാണശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ സമുദ്രഗുപ്‌തന്‍ രാജാവായി.

സമുദ്രഗുപ്‌തന്‍. (ഭ.കാ., എ.ഡി. 330-380) ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിലെ പ്രഗല്‌ഭരായ രാജാക്കന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ സമുദ്രഗുപ്‌തന്‌ മഹത്തായ ഒരു സ്ഥാനമുണ്ട്‌. ഇന്ത്യയിലെ വിദേശാധിപത്യം അവസാനിപ്പിച്ച്‌ ഒരു സ്വതന്ത്രഭരണകൂടത്തിന്‍കീഴിൽ രാജ്യത്തിന്റെ ഏകീകരണം നേടിയെടുക്കുകയായിരുന്നു സമുദ്രഗുപ്‌തന്റെ ലക്ഷ്യം. ഈ ലക്ഷ്യപ്രാപ്‌തിക്കുവേണ്ടി അദ്ദേഹം ഒരു ദിഗ്‌വിജയം നടത്തി. ഉത്തരേന്ത്യയിലും ദക്ഷിണാപഥത്തിലും വമ്പിച്ച സൈനികവിജയങ്ങള്‍ നേടുകയും ഒരു അശ്വമേധയാഗം നടത്തുകയും ചെയ്‌തു. അലഹാബാദിലെ അശോകസ്‌തംഭത്തിൽ സംസ്‌കൃതഭാഷയിൽ കൊത്തിവച്ചിട്ടുള്ള ഒരു ശാസനം സമുദ്രഗുപ്‌തന്റെ സൈനികവിജയങ്ങളുടെ വിവരണം ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്നു. സൈനികരംഗത്തു മാത്രമല്ല, സാഹിത്യം, കല, മതം, എന്നീ രംഗങ്ങളിലും അദ്ദേഹം പ്രശസ്‌തമായ സേവനം അനുഷ്‌ഠിച്ചു. വൈഷ്‌ണവമതത്തിന്റെ പ്രചാരത്തിനുവേണ്ടി അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. വേദങ്ങളുടെയും മറ്റു മതഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും പഠനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്ത്‌ പുരോഗതിനേടി.

ഇന്ത്യ-ഗുപ്‌തകാലം
എല്ലോറ ഗുഹാക്ഷേത്രം

ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്‍ II (എ.ഡി. 380-415) സമുദ്രഗുപ്‌തന്റെ മരണത്തെതുടർന്ന്‌ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകനായ ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്‍ കക വിക്രമാദിത്യന്‍ എന്ന ബിരുദനാമത്തോടെ ഭരണാധികാരമേറ്റു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്‌ട്രീയരംഗത്തിലെ മികച്ച നേട്ടങ്ങള്‍ മധ്യേന്ത്യയിലെ രാഷ്‌ട്രീയശക്തിയായിരുന്ന വാകാടകരുമായുള്ള സഖ്യവും പശ്ചിമേന്ത്യയിൽനിന്നു ശകന്മാരുടെ നിഷ്‌കാസനവും ആണ്‌. ശകന്മാരുമായുള്ള അന്തിമസമരത്തിൽ വാകാടകരുടെ സഹായം ലഭ്യമാകുന്നതിനുവേണ്ടി ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്‍ തന്റെ പുത്രിയായ പ്രഭാവതിയെ വാകാടകരാജാവായ രുദ്രസേനന്‍ കക-നു വിവാഹം ചെയ്‌തുകൊടുത്തു. ഇപ്രകാരം ഗുപ്‌തന്മാരും വാകാടകരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സുദൃഢമായതോടെ ശകന്മാർക്കെതിരായുള്ള പടനീക്കത്തിൽ ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്റെ വിജയത്തിനുള്ള വഴി തെളിഞ്ഞു. എ.ഡി. 395-ൽ ആണ്‌ ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്‍ ശകന്മാരുടെ രാജ്യം ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യത്തോട്‌ ചേർത്തത്‌. സാംസ്‌കാരിക കേന്ദ്രമായ ഉജ്ജയിനി ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ രണ്ടാം രാജധാനി എന്ന നിലയിൽ അഭിവൃദ്ധിപ്രാപിച്ചു. ചന്ദ്രഗുപ്‌തന്റെ ഭരണകാലം സംസ്‌കൃതസാഹിത്യത്തിന്റെ സുവർണയുഗമായിരുന്നു. പണ്ഡിതനും കവിയുമായിരുന്ന രാജാവ്‌ അനേകം പണ്ഡിതന്മാരെയും കവികളെയും തന്റെ രാജധാനിയിലേക്ക്‌ ആകർഷിച്ചു. കാളിദാസനുള്‍പ്പെടെ സംസ്‌കൃതത്തിലെ "നവരത്‌നങ്ങ'ളെന്ന്‌ വിഖ്യാതിനേടിയ ഒമ്പതു മഹാകവികള്‍ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സദസ്സിനെ അലങ്കരിച്ചിരുന്നുവെന്നു വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ പുരസ്‌കർത്താവു കൂടിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. പില്‌ക്കാല ഗുപ്‌തരാജാക്കന്മാർ തീരെ അപ്രാപ്‌തരായിരുന്നു. അവരുടെ ഇടയിൽ ഛിദ്രവാസനകള്‍ തലപൊക്കി. ഈ തക്കംനോക്കി ഹൂണർ തുടങ്ങിയ വിദേശീയാക്രമണകാരികള്‍ വ.പ. അതിർത്തി പ്രദേശംവഴി ഇന്ത്യയെ ആക്രമിക്കുകയും ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യത്തെ തകർക്കുകയും ചെയ്‌തു.

ഭരണസമ്പ്രദായം. ഫാഹിയാന്റെ യാത്രാവിവരണങ്ങളിലും രാജശാസനങ്ങളിലുംനിന്ന്‌ ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യത്തിലെ ഭരണസംവിധാനത്തെയും സാമൂഹികവ്യവസ്ഥിതിയെയുംകുറിച്ച്‌ വിശദവിവരങ്ങള്‍ ലഭിക്കുന്നുണ്ട്‌. രാജാവ്‌ സ്വേഛാധിപതിയായിരുന്നെങ്കിലും പ്രജാഹിതത്തിനു തികച്ചും വിധേയനായിരുന്നു. ഗുപ്‌തസമ്രാജ്യത്തിലെ നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ പുരോഗമനോന്മുഖവും ശിക്ഷാനിയമങ്ങള്‍ ഉദാരവുമായിരുന്നു. മരണശിക്ഷ നല്‌കിയിരുന്നില്ല; പിഴയായിരുന്നു സാധാരണ ശിക്ഷ. കുറ്റങ്ങള്‍ എച്ചത്തിലും തരത്തിലും കുറവായിരുന്നു.

സാമ്പത്തികസ്ഥിതി. ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യകാലത്ത്‌ സാമ്പത്തികരംഗത്ത്‌ ഭാരതം ഗണ്യമായ പുരോഗതിനേടി. വിദേശരാജ്യങ്ങളുമായുള്ള വാണിജ്യവും വ്യവസായരംഗത്തെ സജീവപ്രവർത്തനങ്ങളുമായിരുന്നു പൊതുവെയുള്ള സമ്പദ്‌സമൃദ്ധിക്കു നിദാനം. കൈത്തൊഴിലുകളിലും വ്യവസായങ്ങളിലും ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന എല്ലാ വിഭാഗക്കാർക്കും അവരവരുടേതായ സംഘടനകള്‍ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തികാഭിവൃദ്ധിമൂലം ഇന്ത്യയുടെ വിവിധഭാഗങ്ങളിൽ സാങ്കേതികതൊഴിലുകളിലേർപ്പെട്ടിരുന്ന വിദഗ്‌ധന്മാർ മഗധത്തിലേക്ക്‌ പ്രവഹിച്ചു.

അജന്ത ഗുഹാക്ഷേത്രം

സാംസ്‌കാരികാഭിവൃദ്ധി. സമുജ്ജ്വലമായ സാംസ്‌കാരികോത്‌കർഷമാണ്‌ ഗുപ്‌തകാലത്തിന്റെ സവിശേഷത. മതവും സാഹിത്യവും ശാസ്‌ത്രവും കലകളും വിപുലമായ വികാസം നേടി. ഇന്ത്യന്‍ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ വസന്തകാലമെന്നുതന്നെ ഗുപ്‌തകാലത്തെ വിശേഷിപ്പിക്കാം.

ഗുപ്‌തകാലത്ത്‌ വൈദികഹിന്ദുമതം ഗണ്യമായ പുരോഗതി നേടി. ശിവന്‍, വിഷ്‌ണു, ദുർഗ, സൂര്യന്‍ മുതലായ ദേവീദേവന്മാർ പൂർവാധികം ആരാധിക്കപ്പെട്ടുതുടങ്ങി. സംസ്‌കൃതത്തിലെ വിപുലമായ പുരാണസാഹിത്യം രൂപംകൊണ്ടത്‌ ഇക്കാലത്താണ്‌. ക്ഷേത്രങ്ങള്‍ ധാരാളമായി നിർമിക്കപ്പെട്ടതും ഗുപ്‌തരാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്തായിരുന്നു.

സാഹിത്യം. സാഹിത്യരംഗത്ത്‌ മികച്ച നേട്ടങ്ങള്‍ ഗുപ്‌തരാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്തുണ്ടായി. സംസ്‌കൃതത്തിന്‌ അതുല്യമായ ഒരു നില കൈവന്നതാണ്‌ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ വസ്‌തുത. നവരത്‌നങ്ങള്‍ക്കുപുറമേ വിശാഖദത്തന്‍, ശൂദ്രകന്‍ മുതലായ നാടകകർത്താക്കളും ഗുപ്‌തകാലത്ത്‌ ജീവിച്ചിരുന്നവരായിരുന്നു. ലോകസാഹിത്യത്തിൽ ചിരപ്രതിഷ്‌ഠനേടിയ പഞ്ചതന്ത്രകഥകള്‍ ഇക്കാലത്ത്‌ എഴുതപ്പെട്ടവയാണ്‌. അമരകോശം എന്ന നിഘണ്ടുവിന്റെ രചയിതാവായ അമരസിംഹനും ഗുപ്‌തകാലത്താണ്‌ ജീവിച്ചിരുന്നത്‌ എന്ന്‌ കരുതപ്പെടുന്നു.

ബുദ്ധപ്രതിമ-ഗുപ്‌തകാലം
അജന്ത ചുവർചിത്രം

ശാസ്‌ത്രം. ഗണിതശാസ്‌ത്രം, ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രം, വൈദ്യശാസ്‌ത്രം എന്നീ രംഗങ്ങളിലും ഗുപ്‌തകാലം മികച്ച സംഭാവനകള്‍ നല്‌കുകയുണ്ടായി. സുപ്രസിദ്ധ പണ്ഡിതനായ ആര്യഭടന്‍ തന്റെ വിശിഷ്‌ടകൃതിയായ ആര്യഭടീയം രചിച്ച്‌ ഇന്ത്യയിൽ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രത്തെയും ഗണിതശാസ്‌ത്രത്തെയും പരിപോഷിപ്പിച്ചു. വരാഹമിഹിരന്‍, ബ്രഹ്മഗുപ്‌തന്‍, ഭാസ്‌കരാചാര്യന്‍ തുടങ്ങിയ പ്രഗല്‌ഭമതികളായ ഗണിത ജ്യോതിശ്ശാസ്‌ത്ര പണ്ഡിതന്മാർ ഗുപ്‌തകാലത്താണ്‌ ജീവിച്ചിരുന്നത്‌. സുപ്രസിദ്ധ വൈദ്യശാസ്‌ത്രഗ്രന്ഥമായ അഷ്‌ടാംഗഹൃദയം ഗുപ്‌തകാലത്തിന്റെ ഒരു ഉത്‌കൃഷ്‌ട സംഭാവനയാണ്‌. കലകള്‍. വാസ്‌തുവിദ്യ, പ്രതിമാശില്‌പം, ചിത്രകല എന്നീ രംഗങ്ങളിലും ഗുപ്‌തകാലം ഒരു സുവർണയുഗം തന്നെയായിരുന്നു. ഝാന്‍സിക്കു സമീപം ദേവഗുഡ്‌ എന്ന സ്ഥലത്തുള്ള ദശാവതാരക്ഷേത്രം ഗുപ്‌തകാലത്തു നിർമിക്കപ്പെട്ടതാണ്‌. മഥുരയിലുള്ള ധ്യാനനിരതനായ ബുദ്ധന്റെ പ്രതിമയും ഗുപ്‌തകാലശൈലിയുടെ ഒരു ഉത്തമമാതൃകയാണ്‌. അനേകം ശതാബ്‌ദങ്ങളായിട്ടും തുരുമ്പുപിടിക്കാതെ നില്‌ക്കുന്ന മെഹ്‌റൗളിയിലെ അയസ്‌തംഭം ഗുപ്‌തകാലത്ത്‌ നിർമിക്കപ്പെട്ടതാണ്‌.

ശ്രീഹർഷന്‍. ഹൂണന്മാരുടെ ആക്രമണത്തെ തുടർന്ന്‌ ഗുപ്‌തസാമ്രാജ്യം ഛിന്നഭിന്നമാവുകയും പല ചെറുരാജ്യങ്ങളും പുതുതായി രൂപംകൊള്ളുകയും ചെയ്‌തു. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാന്യമർഹിക്കുന്നത്‌ കുരുക്ഷേത്രത്തിനു സമീപമുള്ള അനേശ്വർ (സ്ഥാണ്വീശ്വരം) തലസ്ഥാനമാക്കി ഉയർച്ച പ്രാപിച്ച വർധന്മാരുടെ രാജ്യമാണ്‌. ഈ രാജവംശത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രബലനായ രാജാവായിരുന്നു ഹർഷവർധനന്‍ (606-647) ഉത്തരേന്ത്യയിൽ പല സൈനികവിജയങ്ങളും നേടി ഹർഷന്‍ തന്റെ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വിസ്‌തൃതി വർധിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ വിന്ധ്യനു തെക്ക്‌ അദ്ദേഹത്തിനു വമ്പിച്ച എതിർപ്പാണ്‌ നേരിടേണ്ടിവന്നത്‌. പശ്ചിമചാലൂക്യരാജാവായ പുലകേശിരണ്ടാമനുമായുണ്ടായ യുദ്ധത്തിൽ ഹർഷന്‍ പരാജിതനായി. ഹർഷന്റെ സാമ്രാജ്യം ബ്രഹ്മപുത്ര മുതൽ കച്ച്‌ വരെയും ഹിമാലയം മുതൽ നർമദ വരെയും പരന്നുകിടന്നിരുന്നു. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത്‌ സംസ്‌കൃതസാഹിത്യത്തിൽ വിസ്‌മയാവഹമായ പുരോഗതിയുണ്ടായി. ഹർഷന്‍തന്നെ ഒരു പണ്ഡിതനും കവിയുമായിരുന്നു. രത്‌നാവലി, നാഗാനന്ദം, പ്രിയദർശിക എന്നീ സംസ്‌കൃത നാടകകൃതികള്‍ ഇദ്ദേഹം രചിച്ചതാണ്‌. അനേകം പ്രശസ്‌തരായ കവികളും ഗ്രന്ഥകാരന്മാരും ഹർഷന്റെ രാജസദസ്സിനെ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. ബാണഭട്ടനായിരുന്നു ഇവരിൽ പ്രഥമഗണനീയന്‍. ഹർഷചരിതം, കാദംബരി എന്നീ ആഖ്യായികകളാണ്‌ ബാണന്റെ മുഖ്യകൃതികള്‍. ശൈവമതാനുയായിയായിരുന്ന ഹർഷന്‍ സൈനികവിജയങ്ങളെ തുടർന്ന്‌ ശീലാദിത്യന്‍ എന്ന നാമം സ്വീകരിച്ച്‌ ബുദ്ധമതത്തിൽ ചേർന്നു. നിരവധി ബുദ്ധവിഹാരങ്ങളും ചൈത്യങ്ങളും ഹർഷന്‍ സ്ഥാപിച്ചു. മൃഗബലിയും മാംസഭക്ഷണവും നിരോധിച്ചു. ബുദ്ധമതതത്ത്വങ്ങളുടെ പഠനത്തിനും പ്രചാരത്തിനുമായി ബുദ്ധമതപണ്ഡിതന്മാരുടെ സമ്മേളനങ്ങള്‍ സംഘടിപ്പിച്ചു. അഞ്ചുകൊല്ലത്തിലൊരിക്കൽ ബുദ്ധമതപണ്ഡിതന്മാരുടെ ഒരു ഉന്നതതലസമ്മേളനവും പ്രയാഗിൽ വിളിച്ചുകൂട്ടിയിരുന്നു. തിബത്തിൽ ബുദ്ധമതം വിപുലമായ തോതിൽ പ്രചരിപ്പിച്ചത്‌ ഹർഷന്റെ കാലത്താണ്‌. ഗുപ്‌തഭരണസംവിധാനത്തിന്റെ ഒരു തുടർച്ചയായിരുന്നു ഹർഷന്റെ ഭരണസമ്പ്രദായം. രാജവാഴ്‌ചയിൽ അധിഷ്‌ഠിതമായിരുന്നു അത്‌. മന്ത്രിമാരുടെയും വകുപ്പുമേധാവികളുടെയും ഉപദേശങ്ങള്‍ സ്വീകരിക്കാന്‍ അദ്ദേഹം തയ്യാറായിരുന്നു. ഔദ്യോഗികരേഖകള്‍ സൂക്ഷിക്കുന്നതിന്‌ ഒരു പ്രത്യേക വകുപ്പുതന്നെ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടുവെന്നത്‌ ശ്രദ്ധേയമാണ്‌. നികുതിഭാരം താരതമ്യേന കുറവായിരുന്നു. ഓരോരുത്തരുടെയും കൈവശമുള്ള ഭൂമിയും അതിൽനിന്നുള്ള വരുമാനവും അളന്നു തിട്ടപ്പെടുത്തിയാണ്‌ നികുതിനിരക്ക്‌ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നത്‌. പലതരം ചുങ്കങ്ങള്‍ ചുമത്തപ്പെട്ടിരുന്നു. സ്വർണവും വെള്ളിയും കൊണ്ടുള്ള നാണയങ്ങള്‍ പ്രചാരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു.

ഒരു ബുദ്ധകഥാഖ്യാനശില്‌പം-നാഗാർജുനകൊണ്ട

രാജ്യത്തിൽ ജാതിസമ്പ്രദായം പൂർണമായും വളർച്ചപ്രാപിച്ചിരുന്നു. അസ്‌പൃശ്യത നിലവിലുണ്ടായിരുന്നതായി ഹ്യൂയന്‍സാങ്‌ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. സ്‌ത്രീകള്‍ക്ക്‌ സമുദായത്തിലുണ്ടായിരുന്ന സ്ഥാനത്തിന്‌ ഇടിവുതട്ടി. വിധവാവിവാഹം നിരോധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

സംസ്‌കാരികവികാസം. വിദ്യാഭ്യാസപരമായി അന്നുണ്ടായിരുന്ന അഭിവൃദ്ധി സാംസ്‌കാരികരംഗത്തെ ഒരു പ്രധാന നേട്ടമായിരുന്നു. ഓരോ ബൗദ്ധവിഹാരവും ഓരോ വിദ്യാകേന്ദ്രമായിരുന്നു. രാജ്യത്തിനകത്തുനിന്നും പുറത്തുനിന്നും വന്ന അധ്യാപകാധ്യേതാക്കളെക്കൊണ്ട്‌ ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസകേന്ദ്രങ്ങള്‍ നിറഞ്ഞിരുന്നു. ഇവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവ നാളന്ദ, ഉജ്ജയിനി, വിക്രമശില, കാശി മുതലായ സ്ഥലങ്ങളിലെ സർവകലാശാലകളായിരുന്നു. കാശി മതങ്ങളുടെ താരതമ്യപഠനത്തിലും ഉജ്ജയിനി ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രപഠനത്തിലും പ്രസിദ്ധിയാർജിച്ചു. നാളന്ദാസർവകലാശാലയിൽ നല്ലൊരു ഗ്രന്ഥശാലയും ഗവേഷണവകുപ്പും നക്ഷത്രബംഗ്ലാവുമുണ്ടായിരുന്നു. നാളന്ദാസർവകലാശാല ഏഷ്യയുടെ സാംസ്‌കാരിക ജീവിതത്തിൽ മഹത്തായ ഒരു പങ്ക്‌ വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്‌.

ആന്ധ്രയിലെ ശാതവാഹനർ. ഉത്തരേന്ത്യയിലെന്നപോലെ ഡക്കാണിലും ദക്ഷിണേന്ത്യയിലും ആര്യന്മാരുടെ അധിനിവേശത്തോടുകൂടിയാണ്‌ ചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നത്‌. വിന്ധ്യക്കുതെക്കുള്ള ഭൂപ്രദേശത്തിന്റെ ആര്യവത്‌കരണം ബി.സി. 1000-ത്തോടുകൂടി തുടങ്ങി, ബി.സി. നാലാം ശ.-ത്തോടുകൂടി നിർണായകഘട്ടത്തിലെത്തി. ചരിത്രപരമായി വീക്ഷിക്കുമ്പോള്‍ ആന്ധ്രക്കാരാണ്‌ ഡെക്കാണിലെ ആദ്യത്തെ രാഷ്‌ട്രീയ ശക്തി. കൗടല്യന്റെ അർഥശാസ്‌ത്രത്തിലും അശോകന്റെ ശാസനങ്ങളിലും അവരെപ്പറ്റി പരാമർശമുണ്ട്‌.

മൗര്യസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പതനത്തെ തുടർന്ന്‌ ആന്ധ്രപ്രദേശം സ്വതന്ത്രമായി. സിമുകന്‍ എന്ന രാജാവ്‌ ശ്രീകാകുളം തലസ്ഥാനമാക്കി ശാതവാഹനരാജവംശം സ്ഥാപിച്ചു. ശാതവാഹനരാജാക്കന്മാർ യുദ്ധങ്ങളിലൂടെ രാജ്യാതിർത്തി വിപുലീകരിക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധപതിപ്പിച്ചു. ശ്രീശാതകർണി ക സുംഗരാജാക്കന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ വിജയം കൈവരിച്ചു. ശാതകർണി കക (ബി.സി. രണ്ടാം ശ.) സുംഗരാജാക്കന്മാരുമായുള്ള സംഘട്ടനം തുടർന്നു. ഇദ്ദേഹം മാളവം മുഴുവന്‍ കീഴടക്കി. ശാതവാഹനവംശത്തിലെ 17-ാമത്തെ രാജാവായ ഹാലന്‍ (ഭ.കാ., എ.ഡി. 20-24) സാഹിത്യരംഗത്തു ഗണ്യമായ സേവനമനുഷ്‌ഠിച്ചു. ഗൗതമീപുത്രശാതകർണി എന്ന രാജാവ്‌ (എ.ഡി. 106-130) ശകരാജാവായ നഹപാനനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി, പല പ്രദേശങ്ങളും കീഴടക്കി ശാതവാഹനരുടെ ശക്തി പുനഃസ്ഥാപിച്ചു. വാസിഷ്‌ഠീപുത്രപുലുമായി(എ.ഡി. 130-158)യുടെ ഭരണകാലത്ത്‌ ശകരാജാവായ രുദ്രദാമന്‍ നഷ്‌ടപ്പെട്ട പ്രദേശങ്ങള്‍ വീണ്ടെടുത്തെങ്കിലും പിന്നീട്‌ രാജ്യഭാരമേറ്റ യജ്ഞശ്രീശാതകർണി ശകന്മാരുമായി യുദ്ധംചെയ്‌ത്‌ ഈ പ്രദേശങ്ങള്‍ വീണ്ടും പിടിച്ചെടുത്തു. പില്‌ക്കാലരാജാക്കന്മാർ ദുർബലന്മാരായിരുന്നതിനാൽ ശാതവാഹനരുടെ രാഷ്‌ട്രീയശക്തിക്കു ക്ഷതമേറ്റു.

ശാതവാഹനരുടെ കാലത്ത്‌ ഡെക്കാണിൽ ഒരു വ്യവസ്ഥാപിതഭരണകൂടം നിലവിലിരുന്നു. സാമ്പത്തികരംഗത്ത്‌ ആന്ധ്രപ്രദേശം ഗണ്യമായ പുരോഗതിനേടി. അന്തർദേശീയ വാണിജ്യരംഗത്തും നേട്ടങ്ങളുണ്ടായി. റോമാസാമ്രാജ്യമുള്‍പ്പെടെ പല വിദേശരാജ്യങ്ങളുമായി ശാതവാഹനർ വാണിജ്യബന്ധം പുലർത്തി. ആദ്യകാല ശാതവാഹനർ ബുദ്ധമതാനുയായികളായിരുന്നു. പില്‌ക്കാലത്തെ രാജാക്കന്മാർ ഹിന്ദുമതം സ്വീകരിച്ചു. സംസ്‌കൃതഭാഷയും സാഹിത്യവും ആന്ധ്രപ്രദേശത്ത്‌ വമ്പിച്ച പുരോഗതി നേടി. കലാരംഗത്ത്‌ സൃഷ്‌ടിപരമായ ചലനങ്ങളുണ്ടായി. നാഗാർജുനകൊണ്ട, നാസിക്‌, അമരാവതി മുതലായ സ്ഥലങ്ങളിലെ പ്രസിദ്ധമായ കലാശില്‌പങ്ങള്‍ ഈ കാലഘട്ടത്തിന്റെ സംഭാവനകളാണ്‌.

സംഘകാലം. ദക്ഷിണേന്ത്യ(തമിഴകം)യെക്കുറിച്ച്‌ പ്രാചീനസാഹിത്യകൃതികളിലും ശാസനങ്ങളിലും പരാമർശമുണ്ട്‌. ഈ ഭൂപ്രദേശത്തിന്റെ പ്രാചീനചരിത്രത്തിലേക്ക്‌ വെളിച്ചംവീശുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട രേഖകള്‍ സംഘകാലത്തെ തമിഴ്‌സാഹിത്യകൃതികളാണ്‌. ക്രിസ്‌തുവർഷത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അഞ്ച്‌ ശ.-ങ്ങളിൽ മധുര ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന തമിഴ്‌ സംഗത്തിന്റെ പ്രാത്സാഹനത്താൽ രചിക്കപ്പെട്ട കൃതികളാണ്‌ സംഘകൃതികളെന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്ന പത്തുപ്പാട്ട്‌, എട്ടുത്തൊകൈ മുതലായവ. സംഘകാലത്തിനുശേഷം രചിക്കപ്പെട്ട ചിലപ്പതികാരം, മണിമേഖല എന്നീ കൃതികളും ക്രിസ്‌തുവർഷം ആദ്യശതകങ്ങളിലെ ദക്ഷിണേന്ത്യാചരിത്രത്തിലേക്ക്‌ വെളിച്ചംവീശുന്നവയാണ്‌.

സംഘകാലത്തെ തമിഴകത്തിന്റെ രാഷ്‌ട്രീയ ചരിത്രം ചേര-പാണ്ഡ്യ-ചോള രാജവംശങ്ങളുടെ ഭാഗധേയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. കരികാലനാണ്‌ ഈ കാലത്തെ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായ ചോളരാജാവ്‌. സമകാലികരായ ചേര-പാണ്ഡ്യരാജാക്കന്മാരെ അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിൽ തോല്‌പിക്കുകയുണ്ടായി.

കരികാലനെ തോല്‌പിച്ച ചേരരാജാവായിരുന്നു ഉതിയന്‍ ചേരലാതന്‍. അദ്ദേഹത്തിന്റെകാലം മുതൽ ചേരന്മാർ തമിഴകത്തെ ഏറ്റവും മികച്ച രാഷ്‌ട്രീയശക്തിയായി വളർന്നു. എട്ടുത്തൊകൈയിൽപ്പെട്ട പതിറ്റുപ്പത്തിൽനിന്ന്‌ എട്ട്‌ ചേരരാജാക്കന്മാരുടെ നേട്ടങ്ങളെപ്പറ്റി വിവരങ്ങള്‍ ലഭിക്കുന്നുണ്ട്‌. ഇവരിൽ പ്രധാനി നെടുംചേരലാതനും ചെൽകെഴുകുട്ടുവനുമാണ്‌. ചിലപ്പതികാരത്തിലെ ചെങ്കുട്ടുവനും ചെൽകെഴുകുട്ടുവനും ഒന്നാണെന്ന്‌ കരുതുന്നവരുമുണ്ട്‌.

നെടുംചേഴിയനായിരുന്നു സംഘകാലത്തെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധനായ പാണ്ഡ്യരാജാവ്‌. തലൈയാലങ്കാനത്തുവച്ച്‌ നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ ഇദ്ദേഹം ചേരചോളരാജാക്കന്മാരെ തോല്‌പിക്കുകയുണ്ടായി. ഭരണവ്യവസ്ഥ. സംഘകാലത്ത്‌ തമിഴകത്ത്‌ പല ചെറുരാജ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ഇവയിൽ ഉയർന്നനിലവാരമുള്ള ഭരണസമ്പ്രദായവും ജീവിതരീതിയും നിലവിലിരുന്നു. രാജവാഴ്‌ചയിൽ അധിഷ്‌ഠിതമായിരുന്നു എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിലെയും ഭരണവ്യവസ്ഥ. പക്ഷേ, രാജാവിന്റെ അധികാരം ചില കീഴ്‌വഴക്കങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നികുതികള്‍ പിരിച്ചെടുക്കുന്നതിനും ക്രമസമാധാനം പാലിക്കുന്നതിനും കള്ളക്കടത്ത്‌ തടയുന്നതിനും വിപുലമായ ഏർപ്പാടുകളുണ്ടായിരുന്നു. കവികള്‍ക്കും വിദ്വാന്മാർക്കും രാജധാനിയിൽ ബഹുമാന്യമായ സ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്നു.

സാമൂഹികജീവിതം. സാമൂഹികസ്വതന്ത്യ്രത്തിലും സമത്വത്തിലും അധിഷ്‌ഠിതമായിരുന്നു അന്നത്തെ സമുദായം. തീവ്രമായ ജാതിവ്യത്യാസങ്ങള്‍ അനുഭവപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. അധ്വാനത്തിന്റെ അന്തസ്സ്‌ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. സ്‌ത്രീകള്‍ക്കു സമൂഹത്തിൽ ഉന്നതപദവിയുണ്ടായിരുന്നു. അവർക്ക്‌ ഇഷ്‌ടമുള്ള തൊഴിലുകളിലേർപ്പെടാനുള്ള സ്വാതന്ത്യ്രവും ഉണ്ടായിരുന്നു. സ്‌ത്രീവിദ്യാഭ്യാസം ശ്രദ്ധേയമായ പുരോഗതി പ്രാപിച്ചിരുന്നു.

ബൃഹദേശ്വരക്ഷേത്രം-രാജരാജ ചോളന്‍

സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥിതി. സംഘകാലത്ത്‌ ദക്ഷിണേന്ത്യ സാമ്പത്തികമായ പുരോഗതിനേടി. കൃഷിയായിരുന്നു ജനങ്ങളുടെ പ്രധാന തൊഴിൽ. മഞ്ഞള്‍, കുരുമുളക്‌, ഏലം, കറുവപ്പട്ട എന്നിവയ്‌ക്ക്‌ പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു ചേരരാജ്യം. സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങള്‍, ദന്തം, മുത്തുകള്‍, രത്‌നങ്ങള്‍ എന്നിവ കയറ്റുമതിചെയ്‌തുപോന്നു. റോമയും കേരളവുമായി വിപുലമായതോതിൽ വാണിജ്യബന്ധം നിലനിന്നിരുന്നു. ദക്ഷിണേന്ത്യയും വിദേശരാജ്യങ്ങളുമായുണ്ടായ വാണിജ്യബന്ധങ്ങളെത്തുടർന്ന്‌ ക്രിസ്‌തുമതവും യഹൂദമതവും എ.ഡി. ഒന്നാം ശതകത്തിൽത്തന്നെ കേരളത്തിൽ പ്രചരിക്കുവാനിടയായി. മുസിരിസ്സിൽ (കൊടുങ്ങല്ലൂർ) ആയിരുന്നു യഹൂദമതാനുയായികളും ക്രിസ്‌തുമതപ്രചാരകരും ആദ്യംവന്നിറങ്ങിയത്‌.

ചാലൂക്യർ. ആറ്‌ മുതൽ ഒമ്പത്‌ വരെ ശ.-ങ്ങളിൽ മൂന്നു പ്രധാന രാഷ്‌ട്രീയശക്തികള്‍ ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ അധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുള്ള മത്സരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ബാദാമി(വാതാപി)യിലെ ചാലൂക്യർ, കാഞ്ചിയിലെ പല്ലവർ, മധുരയിലെ പാണ്ഡ്യർ എന്നിവരാണവർ. ബാദാമിയിലെ പ്രധാന ശാഖയ്‌ക്കു പുറമെ ചാലൂക്യവംശത്തിന്റെ വേറെ രണ്ടു ശാഖകള്‍വെംഗിയും കല്യാണിയും ആസ്ഥാനമാക്കിയും ഭരിച്ചിരുന്നു.

മല്ലികാർജുനക്ഷേത്രം-ചാലൂക്യർ

ആദ്യകാല ചാലൂക്യരാജാക്കന്മാരിൽ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നത്‌ വാതാപിശാഖയിലെ പുലകേശി കക (609-642) ആണ്‌. വനവാസിയിലെ കദംബരെയും തെക്കന്‍കർണാടകത്തിലെ തുളുവരാജാക്കന്മാരെയും മൈസൂറിലെ ഗംഗന്മാരെയും ഇദ്ദേഹം തോല്‌പിച്ചു. നർമദാനദീതീരത്തുവച്ച്‌ ഹർഷവർധനനെ തോല്‌പിച്ചതാണ്‌ പുലകേശിയുടെ ഏറ്റവും മികച്ച സൈനികനേട്ടം. പിന്നീടദ്ദേഹം ദക്ഷിണകോസലവും കലിംഗവും കീഴടക്കി. പുലകേശി പല്ലവന്മാരുമായി നിരന്തരസമരത്തിലേർപ്പെട്ടു. പല്ലവരാജാവായ മഹേന്ദ്രവർമനെ തോല്‌പിച്ച്‌ ചാലൂക്യസൈന്യം ആ രാജ്യത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളും കൈവശപ്പെടുത്തി. പക്ഷേ, പിന്നീട്‌ നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ പുലകേശി വധിക്കപ്പെടുകയും പല്ലവരാജാവായ നരസിംഹവർമന്‍ വാതാപി പിടിച്ചടക്കുകയും ചെയ്‌തു. ആഹവമല്ലന്‍ എന്ന പേരിലറിയപ്പെടുന്ന സോമേശ്വരന്‍ ക (1042-68) പില്‌ക്കാലത്തെ ചാലൂക്യരുടെ കൂട്ടത്തിൽ പ്രശസ്‌തനായ രാജാവാണ്‌. മാളവത്തിലെ ഭോജരാജാവിനെ തോല്‌പിച്ചതാണ്‌ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാനനേട്ടം. വിദർഭം, കോസലം, കലിംഗം എന്നീ പ്രദേശങ്ങളും മധ്യേന്ത്യയുടെ ഒരു വലിയ ഭാഗവും സോമേശ്വരന്റെ അധീനതയിൽ വന്നു. വെംഗിയെ ആക്രമിച്ച്‌ അദ്ദേഹം ചോളശക്തിയെയും വെല്ലുവിളിച്ചു; കൃഷ്‌ണാനദീതീരത്തുവച്ചുണ്ടായ ഉഗ്രസംഘട്ടനത്തിൽ ചോളരാജാവായ രാജാധിരാജനെ (1018-1054) വധിച്ചു. രാജാധിരാജനെത്തുടർന്നു ഭരണമേറ്റ രാജേന്ദ്രന്‍ ചാലൂക്യർക്കെതിരായി പൊരുതുകയും ചാലൂക്യരെ തോല്‌പിക്കുകയും ചെയ്‌തു. 1066-ൽ തുംഗഭദ്രാനദീതിരത്തുവച്ച്‌ നടന്ന യുദ്ധത്തിലും സോമേശ്വരന്‍ പരാജിതനായി. വിക്രമാദിത്യന്‍ V(1076-1126) പില്‌ക്കാലചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാരിൽ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായിരുന്നു. ഹോയ്‌സാല രാജാക്കന്മാരെക്കൊണ്ട്‌ ചാലൂക്യരുടെ ആധിപത്യം അദ്ദേഹം സ്വീകരിപ്പിച്ചു. വിക്രമാദിത്യന്‍ സാംസ്‌കാരികരംഗത്തും സേവനങ്ങളനുഷ്‌ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ഹൈന്ദവ നിയമങ്ങളെപ്പറ്റിയുള്ള ഒരു ആധികാരികഗ്രന്ഥമായി കരുതിപ്പോരുന്ന മിതാക്ഷരയുടെ കർത്താവായ വിജ്ഞാനേശ്വരന്‍ വിക്രമാദിത്യന്റെ സദസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു പണ്ഡിതനാണ്‌. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ജൈനമതവിശ്വാസിയായിരുന്ന വിക്രമാദിത്യന്‍ പില്‌കാലത്ത്‌ ശൈവമതം പ്രചരിപ്പിച്ചു.

സാംസ്‌കാരികരംഗം. ചാലൂക്യരുടെ കാലത്ത്‌ ശില്‌പകലയും ചിത്രകലയും വമ്പിച്ച പുരോഗതിനേടി. അജന്തയിലെ ഏതാനും ചുമർചിത്രങ്ങള്‍, ഔറംഗാബാദിലെയും നാസിക്കിലെയും ഗുഹാശില്‌പങ്ങള്‍ എന്നിവ ഇതിനു സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു. ബുദ്ധമതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണിവ. ഹിന്ദുപുരാണകഥകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചിത്രങ്ങളും ശില്‌പങ്ങളും ഇവരുടെ കാലത്തു ധാരാളമായി ഉണ്ടായി. നരസിംഹവാമനാവതാരങ്ങളെ ചിത്രീകരിക്കുന്ന ബാദാമിയിലെ ശില്‌പങ്ങളും പരാമർശമർഹിക്കുന്നു. ഐഹോള്‍, ബാദാമി, പട്ടടക്കൽ എന്നീ സ്ഥലങ്ങളിലെ ശിലാക്ഷേത്രങ്ങളും ചാലൂക്യകാലത്തെ വാസ്‌തുശില്‌പത്തിന്റെ മാതൃകകളാണ്‌. ഇവയിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായത്‌ കാഞ്ചിയിലെ കൈലാസനാഥക്ഷേത്രത്തെ അനുകരിച്ച്‌ നിർമിച്ചിട്ടുള്ളതും രാമായണകഥ കൊത്തിവച്ചിട്ടുള്ളതുമായ വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രമാണ്‌. പശ്ചിമചാലൂക്യർ വിദേശീയരുമായി സൗഹൃദബന്ധങ്ങള്‍ സ്ഥാപിച്ചു. പുലകേശി കക-ന്റെ സദസ്സിലേക്ക്‌ പേർഷ്യയിലെ രാജാവായ ഖുസ്‌റൗ ഒരു സൗഹൃദസംഘത്തെ അയച്ചത്‌ ഒരു പ്രധാനസംഭവമാണ്‌. അജന്തയിലെ ചുമർചിത്രങ്ങളിലൊന്ന്‌ ഇതിനെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു.

രാഷ്‌ട്രകൂടർ. എ.ഡി. 743-ൽ പല്ലവരുടെ സഹായത്തോടെ പശ്ചിമചാലൂക്യരാജാവായ കീർത്തിവർമന്‍ രണ്ടാമനെ സ്ഥാനഭ്രഷ്‌ടനാക്കി ദന്തിദുർഗന്‍ രാഷ്‌ട്രകൂടവംശം സ്ഥാപിച്ചു. രാഷ്‌ട്രകൂടരാജാക്കന്മാർ സാമ്രാജ്യം വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചു. ഗോവിന്ദന്‍ കകക (792-814) എന്ന രാഷ്‌ട്രകൂടരാജാവ്‌ മികച്ച സൈനികവിജയങ്ങള്‍ കൈവരിച്ചു. ഗംഗ പല്ലവ രാജാക്കന്മാർ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അധീശത്വം സ്വീകരിച്ചു. സിലോണിലെ (ശ്രീലങ്ക) രാജാവും രാഷ്‌ട്രകൂടരുടെ ആധിപത്യം അംഗീകരിച്ചു.

എലിഫെന്റാഗുഹ-മുംബൈ
ശിവവിഗ്രഹം-എലിഫെന്റ

ഗോവിന്ദന്‍ III-ന്റെ പിന്‍ഗാമിയായ നൃപതുംഗന്‍ അഥവാ അമോഘവർഷന്‍ (814-881) രാഷ്‌ട്രകൂടവംശത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായ രാജാവായിരുന്നു. സൈനികരംഗത്തെക്കാള്‍ ശ്രദ്ധേയമായ നേട്ടങ്ങളാണ്‌ ഇദ്ദേഹം മതം, കല, സാഹിത്യം എന്നീ രംഗങ്ങളിലുണ്ടാക്കിയത്‌. അദ്ദേഹം ജൈനമതപ്രചാരണത്തിനുവേണ്ടി പല സേവനങ്ങളുമനുഷ്‌ഠിച്ചു. ജൈനപണ്ഡിതനായ ജിനസേനന്‍ അമോഘവർഷന്റെ ഉപദേശകനായിരുന്നു. ഹിന്ദുമതത്തെയും അദ്ദേഹം പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നു. മഹാലക്ഷ്‌മിയായിരുന്നു ഇഷ്‌ടദേവത. ആ കാലത്ത്‌ ദക്ഷിണേന്ത്യ സന്ദർശിച്ച അറബിവ്യാപാരി സുലൈമാന്‍ അമോഘവർഷനെ അന്നു ലോകത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന മഹാന്മാരായ നാല്‌ രാജാക്കന്മാരിൽ ഒരാളായി കണക്കാക്കിയിരിക്കുന്നു. അമോഘവർഷന്റെ പിന്‍ഗാമികള്‍ ദുർബലരായിരുന്നതിനാൽ രാഷ്‌ട്രകൂടശക്തി ക്ഷയിച്ചു. സാംസ്‌കാരിക സംഭാവനകള്‍. സാംസ്‌കാരികരംഗത്ത്‌ രാഷ്‌ട്രകൂടർ സാരമായ സംഭാവനകള്‍ നല്‌കിയിട്ടുണ്ട്‌. അവരുടെ ഭരണകാലം ഡക്കാണിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ജൈനമതത്തിന്റെ സുവർണയുഗമായിരുന്നു. ശൈവമതവും വൈഷ്‌ണവമതവും ഇക്കാലത്തു പുരോഗതിനേടി. ബുദ്ധമതം ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നെങ്കിലും ചില ബുദ്ധമതകേന്ദ്രങ്ങള്‍ തുടർന്നും നിലനിന്നു.

സാഹിത്യരംഗത്ത്‌ രാഷ്‌ട്രകൂടരുടെ നേട്ടങ്ങള്‍ വളരെ ശ്രദ്ധേയമാണ്‌. കന്നഡസാഹിത്യം ഇക്കാലത്ത്‌ ഗണ്യമായ പുരോഗതി നേടി. നൃപതുംഗന്‍ അഥവാ അമോഘവർഷന്റെ കവിരാജമാർഗമാണ്‌ ഈ ഭാഷയിലെ ഏറ്റവും പഴക്കംചെന്ന കൃതി. ആദിപുരാണം, വിക്രമാർജുനവിജയം എന്നീ കൃതികളുടെ കർത്താവായ പമ്പനും, ശാന്തിപുരാണകർത്താവായ പൊന്നനും അജിതപുരാണത്തിന്റെ കർത്താവായ രന്നനും ഇക്കാലത്താണ്‌ ജീവിച്ചിരുന്നത്‌. കന്നട സാഹിത്യത്തിലെ ത്രിരത്‌നങ്ങളായി പമ്പനും പൊന്നനും രന്നനും അറിയപ്പെടുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്തും രാഷ്‌ട്രകൂടരാജ്യം അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിച്ചിരുന്നു. 945-ലെ സലോട്‌ഗി ശാസനത്തിൽ ഉന്നതവിദ്യാകേന്ദ്രങ്ങങ്ങളെപ്പറ്റിയുള്ള വിശദവിവരങ്ങള്‍ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ശില്‌പകലാരംഗത്തും രാഷ്‌ട്രകൂടർ അവരുടെ സംഭാവനകള്‍ നല്‌കിയിട്ടുണ്ട്‌. എല്ലോറയിലെ കൈലാസക്ഷേത്രം ഇക്കാലത്തെ വാസ്‌തുശില്‌പത്തിന്റെ ഉത്തമമാതൃകയാണ്‌. മുംബൈക്കു സമീപമുള്ള എലിഫെന്റാഗുഹകളിലെ ദേവശില്‌പങ്ങളും ഇക്കാലത്ത്‌ നിർമിക്കപ്പെട്ടവയാണ്‌.

പല്ലവർ. പല്ലവർ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ഒരു പ്രമുഖരാഷ്‌ട്രീയശക്തിയായിരുന്നു. 4 മുതൽ 6 വരെയുള്ള ശതാബ്‌ദങ്ങളിലെ പല്ലവരുടെ ചരിത്രം ചോള-പാണ്ഡ്യചരിത്രങ്ങളെക്കാള്‍ വ്യക്തമായി ലഭ്യമാണ്‌. കാഞ്ചി തലസ്ഥാനമായി ഒന്നിലേറെ പല്ലവരാജ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നതിന്‌ തെളിവുണ്ട്‌. 560-580-ൽ സിംഹവിഷ്‌ണുവിന്റെ ഭരണത്തോടെ മഹാന്മാരായ പല്ലവരെന്ന്‌ അറിയപ്പെടുന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ കാലം തുടങ്ങുന്നു. പല്ലവരാജ്യം കാവേരി മുതൽ ചെന്നൈ വരെ പരന്നുകിടന്നിരുന്നു. ചോളർ, പാണ്ഡ്യർ, കളഭ്രർ എന്നിവരെ സിംഹവിഷ്‌ണു തോല്‌പിച്ചതായി കരുതപ്പെടുന്നു. മഹേന്ദ്രവർമന്‍ ക-ന്റെ ഭരണകാലത്ത്‌ ചാലൂക്യരാജാവായ പുലകേശി കക പല്ലവരാജ്യം ആക്രമിച്ച്‌ വേംഗി കൈവശപ്പെടുത്തി. ജൈനനായിരുന്ന മഹേന്ദ്രവർമന്‍ പില്‌ക്കാലത്ത്‌ ശൈവമതം സ്വീകരിച്ചു. തുടർന്ന്‌ അദ്ദേഹം ജൈനരെ തന്റെ രാജ്യത്തുനിന്ന്‌ നിഷ്‌കാസനം ചെയ്യുന്നതിനും ശൈവമതം പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിനും ശ്രമിച്ചു. സാഹിത്യകാരന്മാരെ അദ്ദേഹം പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചു. ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ സമകാലീന മതാചാരങ്ങളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങളുള്‍ക്കൊള്ളുന്ന മത്തവിലാസ പ്രഹസനം ഇദ്ദേഹം രചിച്ചതാണ്‌. ഒരു നല്ല സംഗീതജ്ഞന്‍ കൂടിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം.

നരസിംഹവർമന്‍ (630-668) ആയിരുന്നു മഹേന്ദ്രവർമന്റെ പിന്‍ഗാമി. ഇദ്ദേഹം ചോള-ചേര-പാണ്ഡ്യ രാജാക്കന്മാരെ തുടർച്ചയായി യുദ്ധങ്ങളിൽ തോല്‌പിച്ചു. നരസിംഹവർമന്‍ ചാലൂക്യതലസ്ഥാനമായിരുന്ന ബാദാമിയിൽ ഒരു വലിയ സൈന്യത്തോടെ പ്രവേശിച്ച്‌ ആ നഗരത്തിന്‌ വമ്പിച്ച നാശനഷ്‌ടങ്ങള്‍ വരുത്തി. ഇദ്ദേഹം രണ്ടുപ്രാവശ്യം തന്റെ നാവികസേനയെ സിലോണിലേക്കയച്ചു. സാംസ്‌കാരികരംഗത്ത്‌ നരസിംഹവർമനും സേവനങ്ങള്‍ അനുഷ്‌ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. ദക്ഷിണേന്ത്യന്‍ ശില്‌പകലയുടെ ഒരു പ്രധാന കേന്ദ്രമായ മാമല്ലപുരം ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ സൃഷ്‌ടിയാണ്‌. മാമല്ലപുരത്തെ ഒരു തുറമുഖമെന്ന നിലയിൽ വളർത്തിയെടുക്കുന്നതിന്‌ ഇദ്ദേഹം ശ്രദ്ധിച്ചു. ചൈനീസ്‌ തീർഥാടകനായ ഹ്യൂയന്‍സാങ്‌ കാഞ്ചി സന്ദർശിച്ചത്‌ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ്‌.

സാംസ്‌കാരികവികാസം. സാഹിത്യരംഗത്ത്‌ പല്ലവർ വിശിഷ്‌ടമായ സേവനങ്ങള്‍ അനുഷ്‌ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. സംസ്‌കൃതഭാഷയ്‌ക്ക്‌ അവർ ഗണ്യമായ പ്രാത്സാഹനം നല്‌കി. കാഞ്ചി സർവകലാശാലയുടെ ഭരണച്ചുമതല നിർവഹിച്ചിരുന്നത്‌ പ്രശസ്‌തി നേടിയ സംസ്‌കൃതപണ്ഡിതന്മാരായിരുന്നു. ഒരു ഉന്നത വിദ്യാകേന്ദ്രമെന്ന നിലയ്‌ക്ക്‌ കാഞ്ചി ഇന്ത്യയുടെ മുഴുവന്‍ ശ്രദ്ധയും ആകർഷിച്ചിരുന്നു. ദിങ്‌നാഗന്‍, ഭരവി, ദണ്ഡി മുതലായ പല പ്രശസ്‌ത സാഹിത്യകാരന്മാരും പല്ലവരാജസദസ്സിനെ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. മഹേന്ദ്രവർമന്‍ ക തന്നെ ഒരു പ്രശസ്‌ത പണ്ഡിതനായിരുന്നു. ഭാസന്റേതെന്നു കരുതപ്പെട്ടിട്ടുള്ള നാടകങ്ങള്‍ പല്ലവകാലത്ത്‌ രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്‌ എന്ന്‌ ചില പണ്ഡിതന്മാർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.

പ്രതിമാശില്‌പകലയും വാസ്‌തുശില്‌പവും പല്ലവകാലത്തു പുരോഗതി നേടി. പാറ തുരന്നുണ്ടാക്കിയ ക്ഷേത്രങ്ങളും രഥങ്ങളും പല്ലവകാലത്തെ ക്ഷേത്രശില്‌പ മാതൃകകളാണ്‌. അർജുനന്റെ തപസ്സ്‌ എന്നറിയപ്പെടുന്ന വിശിഷ്‌ട ശിലാശില്‌പം മാമല്ലപുരത്തുണ്ട്‌. ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും ഭക്തിനിർഭരമായ ഒരന്തരീക്ഷത്തിൽ അദ്‌ഭുതത്തോടെ നില്‌ക്കുമ്പോള്‍ ഗംഗ ഭൂമിയിലേക്ക്‌ ഒഴുകിവരുന്ന കാഴ്‌ചയാണിതിൽ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്‌. പല്ലവകാലത്തിലെ അത്യുത്തമകലാസൃഷ്‌ടിയായി ഇതിനെ കണക്കാക്കാം. ശിത്തനവാസലിലെ ഗുഹാചിത്രങ്ങളും പല്ലവകാലത്തു രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്‌. നൃത്തം, സംഗീതം, ചിത്രകല എന്നീ സുകുമാര കലകള്‍ അത്യധികം പ്രാത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

മതം. പല്ലവകാലത്തു ബുദ്ധമതവും ജൈനമതവും ക്ഷയിച്ചു; ഹിന്ദുമതം പുരോഗതി പ്രാപിച്ചു. ഭക്തി മാർഗസ്ഥാപകരായ ആഴ്‌വാർമാരും നായനാർമാരും ഇക്കാലത്ത്‌ തമിഴ്‌നാട്ടിൽ തങ്ങളുടെ ഗാനകൃതികളിലൂടെ ഒരു മതനവോത്ഥാനം സൃഷ്‌ടിച്ചു. ക്ഷേത്രരാധാനയും, ഇഷ്‌ടദേവനിൽ പൂർണമായി ശരണംപ്രാപിക്കലുമായിരുന്നു ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ കാതൽ. ഈ ഭക്തി പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വൈഷ്‌ണവശാഖയ്‌ക്ക്‌ നേതൃത്വം നല്‌കിയവരാണ്‌ ആഴ്‌വാർമാർ. ശൈവമതത്തിൽപ്പെട്ടവരെ നായനാർമാരെന്നു പറയുന്നു. ആഴ്‌വാർമാരിൽ ഒരാളായ തിരുമങ്കൈയും നായനാർമാരിൽപ്പെട്ട അപ്പർ, സംബന്ധർ, സുന്ദരർ, ചേരമാന്‍പെരുമാള്‍ എന്നിവരും പല്ലവകാലത്ത്‌ ജീവിച്ചിരുന്നവരാണ്‌. ആഴ്‌വാർമാരുടെ കൃതികളുടെ സമാഹാരമായ നാലായിര ദിവ്യപ്രബന്ധവും, നായനാർമാരുടെ കൃതികളുടെ സമാഹാരമായ തേവാരവും ഹിന്ദുമതത്തെ തമിഴ്‌നാട്ടിൽ സ്ഥിരപ്രതിഷ്‌ഠമാക്കി. ക്ഷേത്രങ്ങളും അവയോടു ബന്ധപ്പെട്ട വിദ്യാകേന്ദ്രങ്ങളും ഹിന്ദുമത വികാസത്തിന്റെ ഫലമായി നിലവിൽവന്നു. ഇങ്ങനെ പല്ലവകാലം ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും ദക്ഷിണേന്ത്യാചരിത്രത്തിൽ വളരെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.

ചോളന്മാർ. ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട രാഷ്‌ട്രീയശക്തിയായിരുന്നു ചോളന്മാർ. മഹാഭാരതത്തിലും അശോകശാസനങ്ങളിലും പല വിദേശീയ യാത്രാവിവരണങ്ങളിലും ചോളന്മാരെപ്പറ്റി പരാമർശങ്ങളുണ്ട്‌. ആദ്യകാല ചോളന്മാരെപറ്റി സംഘം കൃതികളിൽനിന്ന്‌ വിവരങ്ങള്‍ ലഭിക്കുന്നു. സംഘകാലത്തു ജീവിച്ചിരുന്ന കരികാലചോളന്റെ മരണശേഷം ചോളശക്തി ക്ഷയിച്ചെങ്കിലും പല്ലവരുടെ പതനത്തെത്തുടർന്ന്‌ വിജയാലയന്‍ (850-71) ചോളശക്തി പുനഃസ്ഥാപിച്ചു.

രാജരാജന്‍ I (985-1016) ന്റെ സൈനികവിജയങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്‌ ചേരരാജാവായ ഭാസ്‌കരരവിവർമന്റെ കേന്ദ്രമായ കാന്തളൂർശാല ഇദ്ദേഹം അധീനമാക്കിയാണ്‌. പാണ്ഡ്യരെക്കൊണ്ട്‌ രാജരാജന്‍ തന്റെ മേല്‌ക്കോയ്‌മ അംഗീകരിപ്പിച്ചു. മാലദ്വീപസമുഹവും ഇദ്ദേഹം കൈവശപ്പെടുത്തി.

ഹനുമാന്‍-ചോളകാലശില്‌പം

രാജരാജന്‍ കലകളെയും സാഹിത്യത്തെയും പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചു. തഞ്ചാവൂരിലെ ബൃഹദീശ്വരക്ഷേത്രം ഇദ്ദേഹമാണ്‌ നിർമിച്ചത്‌. രാജരാജന്‍ ഒരു ശൈവമത വിശ്വാസിയായിരുന്നെങ്കിലും വൈഷ്‌ണവമതത്തെയും പ്രാത്സാഹിപ്പിക്കുകയും നാഗപട്ടണത്തിൽ ഒരു ബുദ്ധവിഹാരം നിർമിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

രാജേന്ദ്രന്‍ I (1012-44). രാജരാജന്റെ നിര്യാണത്തെത്തുടർന്ന്‌ രാജ്യഭാരമേറ്റ രാജേന്ദ്രന്‍ പിതാവിന്റെ സാമ്രാജ്യവികസനനയം തുടർന്നു. 1018-ൽ രാജേന്ദ്രന്‍ പാണ്ഡ്യരെ നിശ്ശേഷം തോല്‌പിച്ച്‌ അവരുടെ രാജ്യം തന്റെ കൊടിക്കീഴിലാക്കി. ചേരരാജാവിനെയും അദ്ദേഹം തോല്‌പിച്ചു; സിലോണും കീടക്കി; റായ്‌പൂരും വനവാസിയും ഗംഗന്മാരിൽനിന്ന്‌ പിടിച്ചെടുത്തു. രാജേന്ദ്രന്റെ ഉത്തേരന്ത്യയിലെ സൈനികവിജയങ്ങളിൽ പ്രധാനമായത്‌ ബംഗാളിലെ പാലരാജാവായ മഹീപാലന്‍ ക-നെ തോല്‌പിച്ചതാണ്‌. ഉത്തേരന്ത്യയിലെ വിജയങ്ങളെ തുടർന്ന്‌ അദ്ദേഹം "ഗംഗൈകൊണ്ടചോളന്‍' എന്ന ബിരുദവും സ്വീകരിച്ചു. തെ.കി. ഏഷ്യയിലേക്കും സിലോണിലേക്കും നാവികസേനയെ അയച്ച്‌ അവിടെയും പല വിജയങ്ങള്‍ നേടി. 1025-ൽ കഡാരത്തിലേക്കും ശ്രീവിജയത്തിലേക്കും സൈന്യങ്ങളെ അയച്ചു. ബർമ(മ്യാന്മാർ)യും മലയയും കൈവശപ്പെടുത്തി. സൈനികവിജയങ്ങളെ തുടർന്ന്‌ രാജേന്ദ്രന്‍ ആഭ്യന്തര കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധചെലുത്തി. ഗംഗൈകൊണ്ടചോളപുരം എന്ന പുതിയ തലസ്ഥാനനഗരം നിർമിച്ചു; ജലസേചനപദ്ധതികള്‍ നടപ്പിലാക്കി; സാഹിത്യത്തെയും സാഹിത്യകാരന്മാരെയും പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചു. ഈ പ്രാത്സാഹനത്തെത്തുടർന്ന്‌ "പണ്ഡിതവത്സലന്‍' എന്ന അപരനാമധേയം അദ്ദേഹത്തിനു ലഭിച്ചു.

ചോളരും ചാലൂക്യരും തമ്മിലുണ്ടായിരുന്ന വൈവാഹികബന്ധത്തിൽനിന്ന്‌ ഉടലെടുത്ത ഒരു പുതിയ രാജവംശമാണ്‌ 1070-നുശേഷം അധികാരത്തിൽവന്നത്‌. ഈ വംശത്തിലെ ആദ്യരാജാവാണ്‌ കുലോത്തുംഗചോളന്‍. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലം സൈനികനേട്ടങ്ങളുടെയും ഭരണപരിഷ്‌കാരങ്ങളുടെയും കാലമായിരുന്നു. കുലോത്തുംഗന്റെ മരണശേഷം ചോളശക്തി ക്ഷയിച്ചു.

ഭരണവ്യവസ്ഥ. ചോളന്മാരുടെ കാലത്ത്‌ വിപുലമായ തോതിൽ സംവിധാനം ചെയ്യപ്പെട്ട ഒരു ഭരണകൂടം പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നു. രാജവാഴ്‌ചയിൽ അധിഷ്‌ഠിതമായിരുന്നു അത്‌. രാജാവ്‌ ഒരു വ്യവസ്ഥാപിത ഭരണാധികാരിയായിരുന്നു. മന്ത്രിമാരുടെ ഒരു സമിതിയും ഒരു വലിയ ഉദ്യോഗസ്ഥവൃന്ദവും രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കാനുണ്ടായിരുന്നു. ചോളകാലത്തെ ഭരണവ്യവസ്ഥിതിയുടെ സവിശേഷത ഗ്രാമതലസ്വയംഭരണമായിരുന്നു. ഗ്രാമഭരണസംബന്ധമായ എല്ലാ ചുമതലകളും അധികാരങ്ങളും ജനങ്ങളിൽ നിക്ഷിപ്‌തമായിരുന്നു. പ്രായപൂർത്തിവന്ന എല്ലാവരും ഉള്‍പ്പെട്ട ഒരു സമിതിയായിരുന്നു ഗ്രാമഭരണം നിർവഹിച്ചുപോന്നത്‌. രണ്ടുതരം സമിതികള്‍ ഉണ്ടായിരുന്നു: ഊരും സഭയും. ആദ്യത്തേത്‌ ഗ്രാമത്തിലെല്ലാവരും ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന ഒരു സംഘടനയും രണ്ടാമത്തേത്‌ ബ്രാഹ്മണർ മാത്രമുള്ള ഒരു ഉപരിസമിതിയുമായിരുന്നു. ഇത്തരം ബ്രാഹ്‌ണസഭകളെപ്പറ്റിയുള്ള വിവരങ്ങള്‍ ഉത്തിരമേരൂർശാസനങ്ങളിൽനിന്നു ലഭിക്കുന്നുണ്ട്‌.

ഭൂനികുതിയായിരുന്നു സർക്കാരിന്റെ പ്രധാന വരുമാനമാർഗം. മൊത്തം ഉത്‌പാദനത്തിന്റെ ആറിലൊന്നായിരുന്ന ഇത്‌. നികുതിനിരക്ക്‌ നിശ്ചയിക്കാന്‍ "സർവേ'കള്‍ നടത്തിയിരുന്നു. ജലസേചനനികുതി, തൊഴിൽനികുതി, കോടതിഫീസ്‌, പിഴകള്‍ എന്നിങ്ങനെ മറ്റു വരുമാനമാർഗങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. നികുതി അടയ്‌ക്കുന്നതിൽ വീഴ്‌ചവരുത്തുന്നവരുടെ സ്വത്തുക്കള്‍ ലേലം വിളിച്ചിരുന്നു. നീതിന്യായം. നീതിന്യായഭാരണം ഗ്രാമസഭകളും ഉദ്യോഗസ്ഥന്മാരും നിർവഹിച്ചിരുന്നു. സിവിൽകേസുകളിൽ രാജകീയോദ്യോഗസ്ഥന്മാരും ക്രിമിനൽ കേസുകളിൽ ഗ്രാമസഭയും തീർപ്പു കല്‌പിച്ചുവന്നു. കൊലപാതകത്തിനു വധശിക്ഷ നല്‌കിയിരുന്നുവെങ്കിലും ചോളരുടെ ശിക്ഷാനിയമം പൊതുവേ ഉദാരമായിരുന്നു.

സൈന്യം. ചോളരാജാക്കന്മാർ സുസജ്ജമായ ഒരു ചതുരംഗസേന സംഘടിപ്പിച്ചിരുന്നു. സൈന്യത്തിൽ അച്ചടക്കം കർശനമായി പാലിക്കപ്പെട്ടു. വളരെ കാര്യക്ഷമതയോടെ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന ഒരു നാവികസേനയും അവർക്കുണ്ടായിരുന്നു.

മതം. ചോളകാലത്ത്‌ ശൈവ-വൈഷ്‌ണവമതങ്ങള്‍ ഗണ്യമായ പുരോഗതിനേടി. ശൈവമതതത്ത്വങ്ങള്‍ പഠിപ്പിച്ചിരുന്ന മഠങ്ങള്‍ ഇക്കാലത്തു നിലവിൽവന്നു. ക്ഷേത്രനിർമാണം വിപുലമായതോതിൽ നടത്തപ്പെട്ടു. വിദ്യാഭ്യാസം. ഓരോ ഗ്രാമത്തിലും വിദ്യാലയം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസരംഗത്ത്‌ മികച്ച നേട്ടങ്ങള്‍ ഉണ്ടായി. മീമാംസ, വ്യാകരണം എന്നീ വിഷയങ്ങളിൽ പ്രത്യേക പാഠ്യപദ്ധതികള്‍ ഉണ്ടായിരുന്നു. തഞ്ചാവൂരിനടുത്ത്‌ തിരുവാടുതുറയിൽ ചരകന്റെയും വാഗ്‌ഭടന്റെയും ഗ്രന്ഥങ്ങളെ ആസ്‌പദമാക്കി വൈദ്യശാസ്‌ത്രം പഠിപ്പിച്ചിരുന്ന ഒരു വിദ്യാലയമുണ്ടായിരുന്നു.

തഞ്ചാവൂർക്ഷേത്രശില്‌പം-ചോളകാലം

സാഹിത്യം. പല വിശിഷ്‌ടസാഹിത്യകൃതികളും ഇക്കാലത്ത്‌ രചിക്കപ്പെട്ടു. ജയംകൊണ്ടാരുടെ കലിംഗത്തുപ്പരണി, ഒട്ടക്കൂത്തരുടെ ഉലാകള്‍ എന്നിവ ചോളകാലത്തെ മികച്ച തമിഴ്‌ കൃതികളാണ്‌. കവിചക്രവർത്തിയായ കമ്പർ തമിഴിൽ രാമായണം രചിച്ചതും ഇക്കാലത്തായിരുന്നു. ഇക്കാലത്തെ വേറൊരു കൃതിയാണ്‌ മാതേവനടികള്‍ ചേക്കിഴാരുടെ പെരിയപുരാണം.

കല. ചോളരുടെ കാലത്ത്‌ ക്ഷേത്രശില്‌പകലയും പ്രതിമാനിർമാണവും അഭിവൃദ്ധിപ്രാപിച്ചു. നടരാജനെ ചിത്രീകരിക്കുന്ന ലോഹപ്രതിമകള്‍ ഇതിനു ദൃഷ്‌ടാന്തങ്ങളാണ്‌. ബൃഹദീശ്വരക്ഷേത്രവും ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളപുരത്തെ ക്ഷേത്രവും ചോളരുടെ ക്ഷേത്രശില്‌പമാതൃകകളാണ്‌. ചോളരുടെ ഭരണകാലം ദക്ഷിണേന്ത്യാചരിത്രത്തിന്റെ ഉജ്വലമായ സാംസ്‌കാരികവികാസത്തിന്റെ കാലമാണെന്ന്‌ പറയാം.

പാണ്ഡ്യർ. മധുര-തിരുനെൽവേലി ജില്ലകള്‍ ഉള്‍പ്പെട്ടതാണ്‌ പ്രാചീനകാലത്തെ പാണ്ഡ്യരാജ്യം; മധുരയായിരുന്നു തലസ്ഥാനം. ആദ്യകാല പാണ്ഡ്യരാജാക്കാന്മാരെപ്പറ്റി വ്യക്തമായ വിവരങ്ങളൊന്നിമില്ല. സംഘകൃതികളിൽ പറയപ്പെടുന്ന നെടുംചേഴിയന്റെ കാലത്തിനുശേഷം പാണ്ഡ്യശക്തി ക്ഷയിക്കുകയും പല്ലവർ ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഏഴാം ശ.-ത്തിൽ പാണ്ഡ്യശക്തി പുനഃസ്ഥാപിക്കിപ്പെട്ടു. മാറവർമന്‍ രാജസിംഹന്‍ എന്ന പാണ്ഡ്യരാജാവ്‌ കാവേരിപ്രദേശം കൈയടക്കുകയും പല്ലവരുമായി ഏറ്റുമുട്ടുകയും ചെയ്‌തു.

മഹാവിഷ്‌ണു-പാണ്ഡ്യകാലശില്‌പം

രാജസിംഹനെത്തുടർന്ന്‌ മാചടൈയന്‍ അഥവാ ജടിലവർമന്‍ പരാന്തകന്‍ (765-815) ചേരരെയും പല്ലവരെയും പരാജയപ്പെടുത്തി തന്റെ സാമ്രാജ്യം വികസിപ്പിച്ചു. സേലം, കോയമ്പത്തൂർ, തഞ്ചാവൂർ, തിരുച്ചിറപ്പള്ളി, കന്യാകുമാരി എന്നീ ഭൂവിഭാഗങ്ങള്‍ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ സാമ്രാജ്യത്തിൽ ഉള്‍പ്പെട്ടിരുന്നു. ശ്രീമാറശ്രീവല്ലഭനായിരുന്നു (815-62) പിന്നത്തെ രാജാവ്‌. പാണ്ഡ്യർ സിലോണ്‍ ആക്രമിച്ചത്‌ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ്‌.

പാണ്ഡ്യരാജാക്കന്മാരിൽ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായ ജടാവർമന്‍ സുന്ദരപാണ്ഡ്യന്‍ 1251-ൽ സിംഹാസനാരോഹണം ചെയ്‌തു. ഹോയ്‌സാലരെ തോല്‌പിച്ച്‌ ഇദ്ദേഹം പാണ്ഡ്യരാജ്യം വികസിപ്പിച്ചു. സുന്ദരപാണ്ഡ്യന്റെ പിന്‍ഗാമിയായ മാറവർമന്‍ കുലശേഖരന്‍ (1268-1310) ഹോയ്‌സാലരെ നിശേഷം കീഴടക്കി.

മാറവർമന്‍ കുലശേഖരന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന്‌ (1310) അദ്ദേഹത്തിന്റെ മക്കളായ സുന്ദരപാണ്ഡ്യനും വീരപാണ്ഡ്യനും തമ്മിൽ അധികാരമത്സരം തുടങ്ങി. ഈ അവസരത്തിലാണ്‌ അലാവുദ്ദീന്‍ കിൽജിയുടെ സേനാനായകനായിരുന്ന മാലിക്‌ കാഫർ മധുര ആക്രമിച്ച്‌ കീഴടക്കിയത്‌. ഇതിനെത്തുടർന്നുണ്ടായ ആഭ്യന്തരകലാപം വേണാട്‌ രാജാവായിരുന്ന രവിവർമ കുലശേഖരന്‌ മധുര ആക്രമിക്കാനുള്ള അവസരം സൃഷ്‌ടിച്ചു. രവിവർമ വീരപാണ്ഡ്യന്റെ സൈന്യങ്ങളെ തോല്‌പിക്കുകയും പാണ്ഡ്യരാജ്യത്തിൽപ്പെട്ട പല സ്ഥലങ്ങളിലും തന്റെ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്‌തു. കാഞ്ചീപുരംവരെ രവിവർമ തന്റെ ജൈത്രയാത്ര തുടർന്നു. രവിവർമയുടെ വിജയം പാണ്ഡ്യശക്തിക്കേറ്റ ഒരു പ്രഹരമായിരുന്നു. 18-ാം ശ.-വരെ പല പാണ്ഡ്യമേധാവികളും ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ ചെറുരാജ്യങ്ങള്‍ സ്ഥാപിച്ച്‌ ഭരണം നടത്തിപ്പോന്നു. പാണ്ഡ്യരാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്തെ ഭരണവ്യവസ്ഥ ചോള-പല്ലവരാജ്യങ്ങളുടെതിൽനിന്ന്‌ വ്യത്യസ്‌തമായിരുന്നില്ല. ഗ്രാമസഭകള്‍ സജീവമായി പ്രവർത്തിച്ചുപോന്നു. പാണ്ഡ്യരാജാക്കന്മാർ സാഹിത്യവും കലകളും പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചു. സംസ്‌കൃതവും തമിഴും അവരുടെ പ്രാത്സാഹനത്താൽ ഉത്‌കർഷം പ്രാപിച്ചു. മധുര ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന തമിഴ്‌സംഘം തമിഴ്‌സാഹിത്യത്തിനും വിജ്ഞാനത്തിനും ഗണ്യമായ സംഭാവനകള്‍ നല്‌കി. വൈഷ്‌ണവമതവും ശൈവമതവും പുരോഗതിനേടി. ക്ഷേത്രനിർമാണത്തിലും ഇവർ ശ്രദ്ധപതിപ്പിച്ചു. പാണ്ഡ്യരാജാക്കന്മാർ വിദേശവ്യാപാരികള്‍ക്ക്‌ ഉദാരമായ സൗജന്യങ്ങള്‍ ചെയ്‌തുകൊടുത്തു. മാർക്കോപോളോയുടെ വിവരണങ്ങളിൽനിന്ന്‌ പാണ്ഡ്യരാജ്യത്തിലെ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച്‌ പല വിവരങ്ങളും ലഭിക്കുന്നുണ്ട്‌.

ചേരർ.സംഘകാലത്തിനുശേഷം എ.ഡി. എട്ടാം ശ.-ത്തിൽ കുലശേഖരവർമയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ചേരശക്തി പുനഃസ്ഥാപിതമായി. കുലശേഖരന്മാരെന്ന്‌ വിഖ്യാതരായ 13 രാജാക്കന്മാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ചേരശക്തി പുനഃസ്ഥാപിതമായി. കുലശേഖരന്‍മാരെന്ന്‌ വിഖ്യാതരായ 13 രാജാക്കന്മാരുടെ ഒരു പരമ്പര തിരുവഞ്ചിക്കുളം അഥവാ മഹോദയപുരം തലസ്ഥാനമാക്കി എ.ഡി. 800 തൊട്ട്‌ 1102 വരെ ഭരിച്ചു. കുലശേഖരവർമയാണ്‌ (800-820) രണ്ടാം ചേരസാമ്രാജ്യസ്ഥാപകന്‍. പ്രശസ്‌ത ഭക്തകവിയായ കുലശേഖര ആഴ്‌വാർ ഇദ്ദേഹംതന്നെയാണ്‌. കുലശേഖരവംശത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ രാജാവായിരുന്നു രാജശേഖരവർമ (എ.ഡി. 820-44). ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലത്താണ്‌ കൊല്ലവർഷം സ്ഥാപിതമായത്‌ (എ.ഡി. 825). അടുത്ത ചക്രവർത്തിയായ സ്ഥാണുരവിവർമ (844-85) സമുന്നതനായ ഒരു ഭരണാധിപനായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ഒരു ശിവഭക്തനുമായിരുന്നു. ഭാസ്‌കരന്റെ സുപ്രസിദ്ധമായ ലഘുഭാസ്‌കരീയം എന്ന ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രഗ്രന്ഥത്തിന്‌ ശങ്കരനാരായണീയമെന്ന വ്യാഖ്യാനമെഴുതിയ ശങ്കരനാരായണന്‍ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ സദസ്സിനെ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. സ്ഥാണുരവിയുടെ കാലത്ത്‌ കേരളവും ചൈനയും തമ്മിൽ വിപുലമായ തോതിൽ കച്ചവടബന്ധങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നതായി രേഖകളുണ്ട്‌.

ചേരകാലത്ത്‌ നിർമിച്ച ചേരമന്‍ ജുമാമസ്‌ജിദ്‌-കൊടുങ്ങല്ലൂർ

സ്ഥാണുരവിയുടെ പിന്‍ഗാമിയായ രാമവർമകുലശേഖരന്‍ (815-917) സാഹിത്യത്തിന്റെയും കലകളുടെയും പ്രാത്സാഹകന്‍ എന്ന നിലയിൽ പ്രശസ്‌തിയാർജിച്ചു. ഗോദരവിവർമയാണ്‌ (917-44) അടുത്ത ചേരചക്രവർത്തി. ഗോദരവിവർമയുടെകാലം മുതല്‌ക്ക്‌ ചോള-ചേരബന്ധം ശിഥിലമാകാന്‍ തുടങ്ങി. അദ്ദേഹം തന്റെ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തെക്കേ അതിർത്തിയിൽ പ്രതിരോധം ശക്തിപ്പെടുത്താന്‍ ഫലപ്രദമായ പല നടപടികളും എടുത്തു. ഇന്ദുക്കോതവർമയുടെ (944-62) കാലത്ത്‌ കൊങ്ങുനാടിന്റെ വ.പ. ഭാഗം ചോളർ ആക്രമിച്ചു.

ഇന്ദുക്കോതവർമയുടെ പിന്‍ഗാമികളായി ഭാസ്‌കര രവിവർമ ക (962-1019). ഭാസ്‌കരരവിവർമ കക (1011-21) എന്നിവർ രാജ്യം ഭരിച്ചു. എ.ഡി. 1000-ൽ ഭാസ്‌കരരവിവർമ I മഹോദയപുരത്ത്‌ വച്ച്‌ യഹൂദപ്രമാണിയായ ജോസഫ്‌ റമ്പാന്‌ പല അവകാശങ്ങളും കൊടുത്തതായി രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ജൂതശാസനം ചരിത്രപ്രാധാന്യമുള്ള ഒരേടാണ്‌. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ്‌ ചോള-ചേരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചത്‌. രാജരാജചോളന്‍ ദക്ഷിണകേരളം പല പ്രാവശ്യം ആക്രമിക്കുകയുണ്ടായി. രാജരാജന്റെ ഭരണാവസാനത്തോടെ തിരുവിതാംകൂറിന്റെ തെക്കന്‍ പ്രദേശങ്ങള്‍ പൂർണമായും ചോളാധിപത്യത്തിലായി. വീരകേരളനായിരുന്നു ഭാസ്‌കരരവി II-ന്റെ പിന്‍ഗാമി. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്തും ചോള-ചേരയുദ്ധം തുടർന്നു. ചോളർ ചേരരാജാക്കന്മാരുടെ മേൽ പല വിജയങ്ങളും കൈവരിച്ചു. വീരകേരളന്റെ പിന്‍ഗാമിയായ രാജസിംഹന്റെ (1028-43) കാലത്തും ചോളാധിപത്യം കേരളത്തിൽ കുറെക്കാലത്തേക്കെങ്കിലും നിലനിന്നു.

ഭാസ്‌കരരവിവർമ III-ന്റെയും (1043-82) രവിരാമവർമയുടെയും കാലത്ത്‌ ചേരസാമ്രാജ്യം അതിന്റെ ശക്തി വീണ്ടെടുക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചു. ചോളചക്രവർത്തിയായ കുലോത്തുംഗന്റെ ഭരണാരംത്തിൽ കേരളം ചോളനിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന്‌ വിമുക്തമായിരുന്നു. ഇക്കാലത്ത്‌ കുലോത്തുംഗന്‍ കന്യാകുമാരിയും വിഴിഞ്ഞവും കാന്തളൂരും ആക്രമിച്ചു.

ഈ ഘട്ടത്തിലാണ്‌ അവസാനത്തെ ചേരചക്രവർത്തിയായ രാമവർമകുലശേഖരന്‍ (1090-1102) ഭരണാധികാരമേറ്റത്‌. കുലോത്തുംഗന്‍ ഇതിനകം കൊല്ലംനഗരം ആക്രമിച്ചു നശിപ്പിച്ചു. രാമവർമകുലശേഖരന്‍ ചേരരുടെ ഒരു ചാവേറ്റുപട രൂപവത്‌കരിച്ച്‌ ചോളരുമായി യുദ്ധം ചെയ്‌തു. ചോളന്മാർ മഹോദയപുരവും പരിസരങ്ങളും ചുട്ടെരിക്കുകയുണ്ടായി. ഇതിനെത്തുടർന്ന്‌ രാമവർമകുലശേഖരന്‍ തന്റെ ആസ്ഥാനം മഹോദയപുരത്തുനിന്ന്‌ കൊല്ലത്തേക്കുമാറ്റി. അദ്ദേഹം ഒരു വലിയ സൈന്യത്തെ സജ്ജീകരിച്ച്‌ ചോളരെ നാഞ്ചിനാട്ടിൽനിന്ന്‌ ഓടിച്ചു; പക്ഷേ പിന്നീട്‌ മഹോദയപുരത്തേക്ക്‌ മടങ്ങിയില്ല. മഹോദയപുരത്തിന്റെ രാഷ്‌ട്രീയപ്രാധാന്യം അങ്ങനെ നഷ്‌ടപ്പെട്ടു. ഇത്‌ കുലശേഖരസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അസ്‌തമനം കുറിച്ചു.

ഭരണരീതി. കുലശേഖരന്മാരുടെ ഭരണകാലം കേരളചരിത്രത്തിലെ സുവർണയുഗമാണ്‌. സാർവത്രികമായ അഭിവൃദ്ധി ഇക്കാലത്തു നിലവിൽവന്നു. സമുജ്വലമായ സാംസ്‌കാരികോത്‌കർഷത്തിന്റെ കാലമായിരുന്നു അത്‌. സാഹിത്യം, കല, ശാസ്‌ത്രം, മതം, വ്യവസായം, വ്യാപാരം എന്നീ തുറകളിലെല്ലാംതന്നെ അഭിവൃദ്ധിയുണ്ടായി.

ഭരണസൗകര്യത്തിനുവേണ്ടി രാജ്യം പല നാടുകളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പരമ്പരാഗതരായ നാടുവാഴികളോ ചക്രവർത്തിയുടെ സാമന്തരോ നാടുകളുടെ ഭരണകാര്യങ്ങള്‍ നിർവഹിച്ചുപോന്നു. മുന്നൂറ്റുവർ, അറുനൂറ്റുവർ തുടങ്ങിയ പ്രാദേശികസമിതികള്‍ നാടുവാഴികളെ അവരുടെ ഭരണമേഖലകളിൽ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്നു. ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഏറ്റവും മുകളിലായിരുന്നു ചക്രവർത്തി. അദ്ദേഹത്തെ പെരുമാള്‍ എന്നും വിളിച്ചിരുന്നു. മക്കത്തായമനുസരിച്ചായിരുന്നു സിംഹാസനാരോഹണം.

മതം. കുലശേഖരന്മാരുടെ ഭരണകാലത്ത്‌ കേരളത്തിൽ ജൈന-ബുദ്ധമതങ്ങള്‍ ക്ഷയിക്കുകയും ഹിന്ദുമതത്തിന്‌ പ്രചാരം കൂടുകയും ചെയ്‌തു. ശങ്കരാചാര്യർ, കുലശേഖരആഴ്‌വാർ, ചേരമാന്‍പെരുമാള്‍, വിറന്‍മിണ്ട നായനാർ എന്നീ സിദ്ധന്മാർ ഇക്കാലത്താണ്‌ ജീവിച്ചിരുന്നത്‌. കുലശേഖര ആഴ്‌വാർ തുടങ്ങിയ ഭക്തകവികള്‍ക്ക്‌ സാമാന്യജനങ്ങളെ ഹിന്ദുമതത്തിലേക്ക്‌ ആകർഷിക്കുവാന്‍ സാധിച്ചു. ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ പുരോഗമനത്തോടെ ക്ഷേത്രനിർമാണവും ക്ഷേത്രകലകളും അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിച്ചു. സാംസ്‌കാരികപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സിരാകേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു ക്ഷേത്രങ്ങള്‍. ക്ഷേത്രകലയോടൊപ്പം ചരിത്രരചനയും കൊത്തുപണിയും വികാസംനേടി. കേരളത്തിലെ മികച്ച ചുമർചിത്രങ്ങളുടെ ആരംഭവും ഇക്കാലത്തുതന്നെയായിരുന്നു.

സാഹിത്യവും വിജ്ഞാനവും. രണ്ടാം ചേരസാമ്രാജ്യകാലത്താണ്‌ മലയാളഭാഷയും സാഹിത്യവും രൂപംകൊണ്ടുതുടങ്ങുന്നത്‌. എ.ഡി. ഒന്‍പതാം ശ.-ത്തോടെ മലയാളം തമിഴിൽനിന്ന്‌ വേർപെടാന്‍തുടങ്ങി. കുലശേഖരന്‍മാർ സാഹിത്യത്തെയും വിജ്ഞാനത്തെയും പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചു. കുലശേഖരആഴ്‌വാർ തമിഴിൽ പെരുമാള്‍ തിരുമൊഴിയും സംസ്‌കൃതത്തിൽ മുകുന്ദമാലയും രചിച്ചു. തപതീസംവരണം, സുഭദ്രാധനഞ്‌ജയം എന്നീ നാടകങ്ങളും ഇപ്പോള്‍ അലഭ്യമായ ആശ്ചര്യമഞ്‌ജരിയും ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതികളാണ്‌. സുപ്രസിദ്ധ ജ്യോതിഃശാസ്‌ത്രജ്ഞനായ ശങ്കരനാരായണന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ മഹോദയപുരത്ത്‌ ഒരു ഖഗോളനിരീക്ഷണശാല പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നു. അദ്വൈതസ്ഥാപകനായ ശങ്കാചാര്യർ ബ്രഹ്മസൂത്രത്തിനും ഉപനിഷത്തുകള്‍ക്കും ഭഗവദ്‌ഗീതയ്‌ക്കും ഭാഷ്യങ്ങള്‍ രചിച്ചത്‌ കുലശേഖരന്മാരുടെ കാലത്താണ്‌. കൂടിയാട്ടം എന്ന നാടകാഭിനയത്തിന്റെ പ്രമാണഗ്രന്ഥങ്ങളായ ആട്ടപ്രകാരങ്ങളും ക്രമദീപികകളും രചിക്കപ്പെട്ടത്‌ ഇക്കാലത്തുതന്നെ.

വാണിജ്യബന്ധങ്ങള്‍. കുലശേഖരസാമ്രാജ്യത്തിന്‌ വിദേശരാജ്യങ്ങളുമായി വ്യാപാരബന്ധങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. കാന്തളൂർ, വിഴിഞ്ഞം, കൊല്ലം, കൊടുങ്ങല്ലൂർ എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാന തുറമുഖങ്ങള്‍. വിദേശവാണിജ്യംകൊണ്ട്‌ കേരളം സാമ്പത്തികാഭിവൃദ്ധി കൈവരിച്ചിരുന്നു. ചൈനയുമായും കേരളം വ്യാപാരം നടത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അഞ്ചുവച്ചം, മണിഗ്രാമം, വളഞ്ചിയർ മുതലായ വണിക്‌സംഘടനകള്‍ ഇക്കാലത്ത്‌ കേരളത്തിലെ സാമ്പത്തിക സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ സുപ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. നഗരജീവിതത്തിൽ അഞ്ചുവച്ചത്തിനും മണിഗ്രാമത്തിനുമുണ്ടായിരുന്ന പ്രാധാന്യം തരിസാപ്പള്ളിശാസനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ക്രസ്‌തവ ജൂതസമുദായങ്ങള്‍ക്ക്‌ വ്യാപാരരംഗത്തുണ്ടായിരുന്ന പദവിയും പ്രാമാണ്യവും ഇക്കാലത്തെ സിറിയന്‍ ക്രസ്‌തവശാസനങ്ങളും ജൂതശാസനങ്ങളും വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്‌.

രജപുത്രരും മുസ്‌ലിം ആക്രമണങ്ങളുടെ ആരംഭവും. ഹർഷന്റെ കാലത്തിനുശേഷം രജപുത്രർ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ പ്രബലശക്തിയായി വളർന്നു. യൂറോപ്യന്‍ചരിത്രത്തിലെ ഫ്യൂഡൽയുഗവുമായി ഇന്ത്യാചരിത്രത്തിലെ രജപുത്രകാലത്തെ താരതമ്യപ്പെടുത്താറുണ്ട്‌. രജപുത്രരുടെ ചരിത്രത്തെപ്പറ്റി ലഭിച്ചിട്ടുള്ള അറിവു വളരെ പരിമിതമാണ്‌. കൽഹണന്റെ രാജതരംഗിണി, ചന്ദ്‌കവിയുടെ കൃതികള്‍, ഹേമചന്ദ്രന്റെ ചില കൃതികള്‍ മുതലായവയാണ്‌ ഇവരുടെ ചരിത്രത്തിലേക്ക്‌ അല്‌പമെങ്കിലും വെളിച്ചം വീശുന്നത്‌.

ഖുവാത്‌ ഉൽ ഇസ്‌ലാം മസ്‌ജിദ്‌-രജപുത്രർക്കെതിരെയുള്ള അറബികളുടെ വിജയസ്‌മാരകം

ക്ഷത്രിയവംശജരുടെ പിന്‍ഗാമികളാണ്‌ തങ്ങളെന്ന്‌ രജപുത്രർ അവകാശപ്പെടാറുണ്ട്‌; പക്ഷേ പല ചരിത്രകാരന്മാരുടെയും അഭിപ്രായം ഇവരുടെ മുന്‍ഗാമികള്‍ വിദേശാക്രമണകാരികളുടെ വംശപരമ്പരയിൽപ്പെടുന്നുവെന്നാണ്‌. എ.ഡി. രണ്ടു മുതൽ ആറു വരെ നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ ഹൂണന്മാരുള്‍പ്പെടെയുള്ള പല വിദേശീയരും ഇന്ത്യയിൽ ആക്രമിച്ചു കടക്കുകയുണ്ടായി. ഈ വിദേശാക്രമണകാരികള്‍ പലരും പിന്നീട്‌ ഹിന്ദുമതം സ്വീകരിച്ച്‌ ഇന്ത്യയിൽ സ്ഥിരതാമസമാക്കി. അവരുടെ രാജകുടുംബാംഗങ്ങളെ ക്ഷത്രിയരായിട്ടാണ്‌ കരുതിപ്പോന്നത്‌. ഇവർ അന്യോന്യം വിവാഹബന്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുകയും സാമൂഹികാചാരങ്ങള്‍ കൈമാറുകയും ചെയ്‌തു. ഇവരുടെ വംശപരമ്പരയിൽപ്പെട്ടവരാണ്‌ പില്‌ക്കാലത്തെ രജപുത്രർ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

എ.ഡി. 10-ാം ശ.-ത്തോടുകൂടി മുസ്‌ലിം ആധിപത്യം സ്ഥാപിതമാകുന്നതുവരെ രജപുത്രശക്തി അജയ്യമായി നിലകൊണ്ടു. എങ്കിലും രജപുത്രർക്ക്‌ ഇന്ത്യയിൽ ഒരു കേന്ദ്രീകൃതഭരണകൂടം കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിനു സാധിച്ചില്ല. രജപുത്രസമുദായം പല ഗോത്രങ്ങളായി വിഭജിതമായിരുന്നു. നിരന്തരമായ ആഭ്യന്തരകലഹങ്ങള്‍ക്ക്‌ വഴിതെളിച്ച സംഘടനാപരമായ ഈ വൈകല്യം അവരുടെ ശക്തിയെയും കെട്ടുറപ്പിനെയും സാരമായി ബാധിച്ചു. മുസ്‌ലിം ആക്രമണകാരികള്‍ക്കെതിരെ ഒറ്റക്കെട്ടായിനിന്നു പൊരുതാന്‍ അവർക്ക്‌ കഴിയാതെപോയി. രജപുത്രരുടെ അനൈക്യവും കിടമത്സരവുംകൊണ്ടു മാത്രമാണ്‌ പുറത്തുനിന്നുവന്ന മുസ്‌ലിം ആക്രമണകാരികള്‍ക്ക്‌ ഇന്ത്യയിൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കാന്‍ സാധ്യമായത്‌.

അറബികളുടെ സിന്ധ്‌ ആക്രമണം. ആദ്യകാല മുസ്‌ലിം ആക്രമണങ്ങളിൽവച്ച്‌ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത്‌ അറബികളുടെ സിന്ധ്‌ ആക്രമണമായിരുന്നു. (എ.ഡി. 712). എട്ടാം ശ.-ത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ സിന്ധിലെ കടൽക്കൊള്ളക്കാർ ഏതാനും അറബിക്കപ്പലുകള്‍ പിടിച്ചതിനെതുടർന്ന്‌ മുഹമ്മദ്‌ ഇബ്‌ന്‌ കാസിമിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ഒരു സൈന്യം സിന്ധിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഈ ആക്രമണത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ അറബികള്‍ വിജയം കൈവരിച്ചെങ്കിലും സിന്ധുനദി കടക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിൽ അവർക്ക്‌ സിന്ധിലെ രാജാവായ ദാഹിറിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ രജപുത്രരുടെ സംഘടിത എതിർപ്പ്‌ നേരിടേണ്ടിവന്നു. റാവൽ എന്ന സ്ഥലത്തുവച്ച്‌ അറബികള്‍ ദാഹിറിനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കുകയും സിന്ധ്‌ കീഴടക്കുകയും ചെയ്‌തു.

അറബികളുടെ സിന്ധ്‌ ആക്രമണം വ്യർഥവും നിഷ്‌ഫലവുമായ ഒരു സാഹസമായിട്ടാണ്‌ ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളത്‌. സ്ഥായിയായ യാതൊരു ഫലവും ഈ ആക്രമണംകൊണ്ട്‌ ഉണ്ടായില്ല. ഏതാനും അധിനിവേശപ്രദേശങ്ങളും കുറച്ചു കുടുംബങ്ങളും മാത്രമാണ്‌ അറബികളുടെ സ്‌മരണക്കായി ഇന്ത്യയിൽ അവശേഷിച്ചത്‌. കെട്ടിടങ്ങളോ റോഡുകളോ അവർ നിർമിച്ചില്ല. ഭാഷ, സാഹിത്യം, കല, ആചാരമര്യാദകള്‍ മുതലായവയ്‌ക്ക്‌ യാതൊരു മുതൽക്കൂട്ടും അറബികളിൽ നിന്നുണ്ടായില്ല. നേരെമറിച്ച്‌ പഴയ കോട്ടകളും കെട്ടിടങ്ങളും നാശോന്മുഖമാവുകയാണുണ്ടായത്‌.

മഹമൂദ്‌ഗസ്‌നി. 10-ാം. ശ.-ത്തിൽ ഖലീഫമാരുട ഭരണം ക്ഷയിച്ചതോടുകൂടി അവരുടെ അടിമകളായിരുന്ന തുർക്കികള്‍ അധികാരത്തിൽ വരികയും സ്വന്തമായ ഒരു ഭരണകൂടം പടുത്തുയർത്തുകയും ചെയ്‌തു. ഇവരിൽ ഒരാളായ ആൽപ്‌തജിന്‍ എ.ഡി. 933-ൽ ഗസ്‌നി പിടിച്ചെടുത്ത്‌ ഒരു സ്വാതന്ത്രരാജ്യം സ്ഥാപിച്ചു. തുടർന്ന്‌ സബക്തിജിന്‍ അധികാരത്തിന്‍ വരികയും, പഞ്ചാബിലെ രാജാവായ ജയപാലനെ തോല്‌പിച്ച്‌ ആ രാജ്യം സ്വന്തം സാമ്രാജ്യത്തോടു ചേർക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഇത്‌ തുർക്കികളുടെ ആക്രമണപരമ്പരയുടെ തുടക്കം കുറിച്ചു. എ.ഡി. 997-ൽ മഹമൂദ്‌ഗസ്‌നി രാജ്യഭാരം കൈയേറ്റു. എ.ഡി. 1000-നും 1026-നുമിടയ്‌ക്ക്‌ അദ്ദേഹം പതിനേഴുപ്രാവശ്യം ഇന്ത്യ ആക്രമിച്ചു. പക്ഷേ പഞ്ചാബ്‌ മാത്രമേ കീഴടങ്ങിയുളളൂ. മഹമൂദ്‌ ഗുജറാത്തിലെ സോമനാഥക്ഷേത്രത്തിലെ അളവറ്റ ധനം കൊള്ളയടിച്ച്‌ സ്വരാജ്യത്തേക്ക്‌ മടങ്ങി.

ഇന്ത്യയിൽ ശാശ്വതമായി ഒരു മുസ്‌ലിം സാമ്രാജ്യത്തിന്‌ അടിത്തറപാകാന്‍ മഹമൂദിന്‌ ഉദ്ദേശമുണ്ടായിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തെത്തുടർന്ന്‌ ഇന്ത്യയെ ആക്രമിച്ച മുഹമ്മദ്‌ഗോറിയാണ്‌ ഈ നേട്ടം കൈവരിച്ചത്‌.

(എ. ശ്രീധരമേനോന്‍)

മധ്യകാലം

ഡൽഹി സുൽത്താന്മാർ (1206-1526). മഹമൂദ്‌ഗസ്‌നി (998-1036)യുടെ ആക്രമണങ്ങള്‍ ഇന്ത്യന്‍ ഭരണകൂടങ്ങളുടെ ശക്തിഹീനത തെളിയിച്ചുവെങ്കിലും മുഹമ്മദ്‌ഗോറി(1175-1206)ക്കാണ്‌ ദില്ലി കേന്ദ്രമാക്കി ഒരു ഭരണം സ്ഥാപിക്കാന്‍ കഴിഞ്ഞത്‌. മുഹമ്മദിന്റെ അനുചരന്മാർ ഉത്തരേന്ത്യയുടെ പല ഭാഗങ്ങളും ആക്രമിച്ചു കീഴ്‌പ്പെടുത്തി. 1206-ൽ മുഹമ്മദ്‌ വധിക്കപ്പെട്ടു.

ഉത്തരേന്ത്യയിലെ പ്രധാനനഗരങ്ങളും തന്ത്രപ്രധാനമായ സ്ഥാനങ്ങളും സൈനികശക്തികൊണ്ട്‌ കൈയടക്കിവയ്‌ക്കുവാന്‍ ഇക്കാലത്ത്‌ തുർക്കി ഭരണാധികാരികള്‍ക്കു കഴിഞ്ഞില്ല. ആക്രമണത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ഞെട്ടലിൽ നിന്നു വിമുക്തരായതിനുശേഷം പ്രതിരോധശക്തികള്‍ ഉണരുകയും പുതിയ ഭരണകർത്താക്കള്‍ക്കെതിരായി കലാപങ്ങള്‍ സൃഷ്‌ടിക്കുകയും ചെയ്‌തു. തന്നിമിത്തം ദില്ലിയിലെ സുൽത്താന്‍ വാഴ്‌ചയുടെ ചരിത്രം ഒരളവുവരെ ആക്രമണകാരികളെ തുരത്താനുള്ള ഭരണീയരുടെയും പിടിച്ചടക്കിയ പ്രദേശങ്ങള്‍ കൈവശം വയ്‌ക്കാനുള്ള ഭരണകർത്താക്കളുടെയും സമരങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്‌. അടിമവംശം (ഇൽബരീ തുർക്കികള്‍) 1206-90). ഈ പരമ്പരയിലെ സുൽത്താന്മാരിൽ പലരും അടിമകളായി ജീവിതമാരംഭിച്ചതുകൊണ്ട്‌ ഈ രാജവംശം അടിമവംശം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഈ പരമ്പരയിലെ ആദ്യത്തെ സുൽത്താന്‍ കുത്‌ബുദ്ദീന്‍ ഐബക്‌ (1206-10) ആണ്‌. മുഹമ്മദ്‌ഗോറിയുടെ പ്രധാന സചിവനായിരുന്നതുകൊണ്ട്‌ സുൽത്താനായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ വാഴ്‌ചക്കാലം യുദ്ധങ്ങളും കലാപങ്ങളുംകൊണ്ട്‌ നിറഞ്ഞതായിരുന്നുവെങ്കിലും ഭരണം സുസ്ഥിരമാക്കാനും കൃത്യമായ നീത്യനായം പുലർത്താനും കുത്‌ബുദ്ദീന്‍ ശ്രമിച്ചിരുന്നു.

ഇൽത്തമിഷിന്റെ ശവകുടീരം-ഡൽഹി

ഇൽത്തമിഷ്‌ (ഇൽതുത്മിഷ്‌). കുത്‌ബുദ്ദീനെ പിന്തുടർന്ന ആരാംഷായെ അധികാരഭ്രഷ്‌ടനാക്കി ബദായൂന്‍ ഗവർണറായ ഷംസുദ്ദീന്‍ ഇൽത്തമിഷ്‌ (1211-36) സുൽത്താന്‍പദം കൈയടക്കി. ഈ സ്ഥാനാരോഹണത്തിൽ എതിർപ്പുള്ള പല തുർക്കി പ്രമാണികളും ഇൽത്തമിഷ്‌ തോല്‌പിക്കുകയും ഭരണത്തിൽ മർമസ്ഥാനങ്ങള്‍ വഹിച്ചിരുന്ന മറ്റു പ്രഭുക്കന്മാരെ ഒഴിവാക്കി സ്വന്തം അനുയായികളെ നിയമിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഇതിനിടയിൽ ഖ്വാരിസമിലെ ഷായെ അനുധാവനം ചെയ്‌ത്‌ ഇന്ത്യയിലേക്കു കടന്നുവന്ന മംഗോള്‍നേതാവായ ജെങ്കിസ്‌ഖാനിൽ (1162-1227)നിന്നുള്ള ആക്രമണം നേരിടേണ്ടിവന്നു; എന്നാൽ ഷായ്‌ക്ക്‌ ബുദ്ധിപൂർവം അഭയം നിരസിക്കുകവഴി ഇൽത്തമിഷിന്‌ ശൈശവദശയിലായിരുന്ന ഡൽഹിസാമ്രാജ്യത്തെ രക്ഷിക്കാന്‍ കഴിഞ്ഞു. സുൽത്താന്‍ 1225-ൽ ബംഗാള്‍ ആക്രമിച്ച്‌ കിൽജി പ്രഭുക്കന്മാരുടെ സ്വാതന്ത്യ്രശ്രമം തടയുകയുണ്ടായി. അതിനുശേഷം മധ്യേന്ത്യയിലുള്ള രണ്‍ഥംഭോർ, ഗ്വാളിയർ, മാള്‍വ എന്നീ പ്രദേശങ്ങള്‍ ആക്രമിച്ചുകീഴടക്കി.

1229-ൽ അബ്ബാസിയ്യാ ഖലിഫ അൽ-മുസ്‌ത ഈന്‍ബില്ലാ, ഇൽത്തമിഷിന്റെ സേവനങ്ങളെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട്‌ ഒരു "സനദ്‌' അയച്ചുകൊടുത്തത്‌ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശസ്‌തി വർധിപ്പിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യമായി തനി അറബിലിഖിതങ്ങളുള്ള നാണയങ്ങള്‍ പുറപ്പെടുവിച്ചതും ദില്ലിയിലെ കുത്തബ്‌മീനാർ പണികഴിപ്പിച്ചതും അദ്ദേഹമായിരുന്നു.

ഇൽത്തമിഷിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം അദ്ദേഹത്തെത്തുടർന്ന്‌ സുൽത്താനായത്‌ പുത്രി റസിയ്യാ ആയിരുന്നു; എന്നാൽ ഒരു സ്‌ത്രീ ഭരിക്കുന്നത്‌ ഇഷ്‌ടപ്പെടാതിരുന്ന തുർക്കി പ്രഭുക്കന്മാർ റസിയ്യായ്‌ക്കെതിരെ കലാപമുണ്ടാക്കുകയും യുദ്ധത്തിൽ അവരെ വധിക്കുകയും ചെയ്‌തു. റസിയ്യായെ പിന്തുടർന്ന ബലഹീനരായ രണ്ട്‌ രാജകുമാരന്മാർ സ്ഥാനം ഒഴിയാന്‍ നിർബന്ധിതരായി. അവരെത്തുടർന്ന്‌ രാജാവായ നാസിറുദ്ദീന്‍ മഹ്മൂദ്‌ (1246-66) ഭരണകാര്യങ്ങളെല്ലാം പ്രധാന സചിവനായ ബാൽബനെ ഏല്‌പിക്കുകവഴി സ്വന്ത പദവി നിലനിറുത്തി. ഗിയാസുദ്ദീന്‍ ബാൽബന്‍ (1266-87) നാസിറുദ്ദീന്‍ മഹ്മൂദിന്റെ പ്രധാനമന്ത്രിയായും പിന്നീട്‌ സുൽത്താനായും നാല്‌പുത കൊല്ലക്കാലം ബാൽബന്‍ ഭരണംനടത്തി. അക്രമാസക്തരായ പ്രഭുക്കന്മാരെ അമർച്ചവരുത്താനും സുസംഘടിതമായ ഒരു ചാരവൃന്ദത്തിന്റെ സഹായത്തോടുകൂടി താഴ്‌ന്നവരിലും ഉയർന്നവരിലും ഭരണകൂടത്തോടു ഭയഭക്തി ബഹുമാനങ്ങള്‍ ജനിപ്പിക്കുവാനും ബാൽബനു കഴിഞ്ഞു. ഇക്കാലത്ത്‌ മംഗോളുകള്‍ തുടർച്ചയായി ഇന്ത്യയുടെ വ. പ. അതിർത്തികള്‍ ആക്രമിച്ചകൊണ്ടിരുന്നതിനാൽ സാമ്രാജ്യം വിസ്‌തൃതമാക്കണമെന്ന്‌ സുൽത്താന്‍ ആഗ്രഹിച്ചില്ല; എന്നാൽ രാജ്യത്തിനകത്തുണ്ടായ ഏതൊരു കലാപവും ഇരുമ്പുമുഷ്‌ടിക്കൊണ്ട്‌ അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്‌തു. ഗവർണറായ തുഗ്‌രിൽഖാന്‍ കലാപമുണ്ടാക്കിയപ്പോള്‍, തന്റെ പ്രായാധിക്യം കണക്കാക്കാതെ സുൽത്താന്‍ നേരിട്ട്‌ ഒരു സൈന്യത്തെ നയിക്കുകയും തുഗ്‌രിലിനെ തോല്‌പിച്ച കലാപകാരികളെ നിഷ്‌ഠൂരമായി ശിക്ഷിക്കുകയും ചെയ്‌തു (1280). 1285-ൽ പഞ്ചാബ്‌ ആക്രമിച്ച മംഗോളുകളെ സുൽത്താന്റെ മൂത്തപുത്രനായ മുഹമ്മദ്‌ തുരത്തിയോടിച്ചെങ്കിലും ആക്രമണത്തിൽ അദ്ദേഹം വധിക്കപ്പെടുകയാണുണ്ടായത്‌. പുത്രന്റെ ദേഹവിയോഗത്തിൽ ഖിന്നനായ പിതാവ്‌ 1287-ൽ അന്തരിച്ചു.

കിൽജികള്‍

അലാവുദ്ദീന്‍ കിൽജി

ജലാലുദ്ദീന്‍ ഫിറൂസ്‌ കിൽജി. ബാൽബന്റെ ദുർബലരായ പിന്‍ഗാമികളിൽനിന്ന്‌ കിൽജിവംശസ്ഥാപകനായ ജലാലുദ്ദീന്‍ ഫിറൂസ്‌ അധികാരം പിടിച്ചെടുത്തു. അദ്ദേഹം പിന്തുടർന്നിരുന്ന അസ്ഥിരനയത്തിൽ (1290-96) അതൃപ്‌തരായ യുവപ്രഭുക്കന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ മരുമകനായ അലാവുദ്ദീന്‍ 1296-ൽ സുൽത്താനെ വധിച്ച്‌ അധികാരം പിടിച്ചെടുത്തു. അലാവുദ്ദീന്‍ കിൽജി (1296-1316). കാറായിലെ ഗവർണറായിരിക്കുമ്പോള്‍തന്നെ അലാവുദ്ദീന്‍ മാള്‍വ, ബുന്ദേൽഖണ്ഡ്‌ എന്നീ പ്രദേശങ്ങള്‍ ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കുകയും ദേവഗിരി കൊള്ളയടിച്ച്‌ വമ്പിച്ച സമ്പത്ത്‌ കരസ്ഥമാക്കുകയും ചെയ്‌തു. സുൽത്താനായശേഷം പഞ്ചാബ്‌ തുടരെത്തുടരെ ആക്രമിച്ച മംഗോളുകളെ തോല്‌പിച്ചോടിച്ച്‌ ഭരണത്തിനു ഭദ്രത കൈവരുത്തി. 1299-ൽ അലാവുദ്ദീന്‍ സമ്പന്നമായ ഗുജറാത്ത്‌ പിടിച്ചടക്കി. ഗുജറാത്ത്‌ ആക്രമണത്തിൽ ലഭിച്ച സ്വത്തിൽ ഏറ്റവും വിലപിടിച്ചത്‌ അലാവുദ്ദീന്റെ പ്രധാനസേനാ നായകനായിത്തീർന്ന മാലിക്‌ കാഫൂർ എന്ന അടിമയായിരുന്നു.

ഗുജറാത്ത്‌ ആക്രമണം

കഴിഞ്ഞ്‌ ദില്ലിയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അലാവുദ്ദീനു വമ്പിച്ചൊരു മംഗോള്‍സേനയെ നേരിടേണ്ടിവന്നു. അലാവുദ്ദീന്‍ ശക്തമായ പ്രതിരോധം സംഘടിപ്പിച്ച്‌ അവരെ തോല്‌പിച്ചോടിച്ചു. ഈ ആക്രമണം അവസരമാക്കി കലാപമുണ്ടാക്കിയ നവമുസ്‌ലിങ്ങളെ അലാവുദ്ദീന്‍ കശാപ്പുചെയ്‌തു. 1303-ലും 1305-ലും ഉണ്ടായ മംഗോള്‍ ആക്രമണങ്ങളും അദ്ദേഹം പരാജയപ്പെടുത്തി. 1306-നുശേഷം ഇന്ത്യ ആക്രമിക്കുവാന്‍ മംഗോളുകള്‍ ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല. മംഗോള്‍വിപത്ത്‌ നിയന്ത്രിച്ചതിനുശേഷം തന്റെ രാജ്യം വിപുലമാക്കുന്നതിലായി അലാവുദ്ദീന്റെ ശ്രദ്ധ. 1303-ൽ ചിത്തോർ പിടിച്ചടക്കി; മാള്‍വ 1305-ലും മാർവാഡ്‌ 1308-ലും ജലോർ 1311-ലും കീഴടക്കി. 1296-ൽ ദേവഗിരി ആക്രമിച്ച്‌ വമ്പിച്ച ധനം കൈക്കലാക്കിയത്‌ ദക്ഷിണേന്ത്യ ആക്രമിക്കുവാന്‍ അലാവുദ്ദീനു ആവേശം നല്‌കി.

മാലിക്‌ കാഫൂറിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ദില്ലി സൈന്യം 1308-നും 1312-നും ഇടയ്‌ക്ക്‌ ഡെക്കാണിലെ പ്രധാന ഭരണാധികാരികളായ ദേവഗിരിയിലെ യാദവരെയും വാറംഗലിലെ കാകതീയരെയും ദൊരൈസമുദ്രത്തിലെ ഹോയ്‌സാലരെയും മധുരയിലെ പാണ്ഡ്യരെയും തോല്‌പിക്കുകയും അവരെല്ലാം ദില്ലി സുൽത്താന്റെ സാമന്തപദവി അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഇങ്ങനെ പഞ്ചാബു മുതൽ മധുര വരെയും സിന്ധ്‌ മുതൽ ബംഗാള്‍വരെയും വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന വിസ്‌തൃതമായ ഒരു സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആധിപത്യം നേടിയെടുക്കുവാന്‍ അലാവുദ്ദീനു സാധിച്ചു. അമീർഖുസ്‌റോ, അമീർഹസന്‍ തുടങ്ങിയ സാഹിത്യകാരന്മാരെയും കലാകാരന്മാരെയും അലാവുദ്ദീന്‍ പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നു. കുതബ്‌മീനാറിനു മുന്നിലുള്ള "ആലായ്‌ദർവാസാ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന പ്രവേശനദ്വാരം പണികഴിപ്പിച്ചത്‌ അലാവുദ്ദീനായിരുന്നു; അത്‌ ഇന്തോ ഇസ്‌ലാമിക ശില്‌പകലയുടെ ആദ്യകാല മാതൃകകളിൽ ഉത്തമമായതാണെന്നു വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. അലാവുദ്ദീന്റെ മരണശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനന്തരാവകാശികളുടെ ദൗർബല്യം കാരണം ഭരണം ശിഥിലമാകുകയും പ്രവിശ്യകള്‍ സ്വാതന്ത്യ്രം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഈ അവസരം ഉപയോഗിച്ച്‌ അതിർത്തിസേനകളുടെ നായകനായ ഗാസീമാലിക്‌ അധികാരം പിടിച്ചെടുത്ത്‌ ഗിയാസുദ്ദീന്‍ തുഗ്ലക്ക്‌ എന്ന നാമധേയത്തിൽ ദില്ലിയിൽ ഭരണമാരംഭിച്ചു (1320).

തുഗ്ലക്കുകള്‍.

ഗിയാസുദ്ദീന്‍ തുഗ്‌ളക്ക്‌ (1320-25). അലാവുദ്ദീന്റെ കാലശേഷം ശിഥിലമായിത്തീർന്ന ഭരണത്തിന്‌ ഒരു പുതിയ ഉണർവും ശക്തിയും പകരാന്‍ ഗിയാസുദ്ദീന്‍ ശ്രമിച്ചു; സ്വാതന്ത്യ്രം പ്രഖ്യാപിച്ച പല പ്രവിശ്യകളെയും പുത്രനായ ജൗനാഖാന്റെ സഹായത്തോടുകൂടി തിരികെ ദില്ലി സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കീഴിൽ കൊണ്ടുവരാനും ഗിയാസുദ്ദീനു കഴിഞ്ഞു. ബംഗാള്‍ കീഴടക്കി വിജയ പതാകയുമേന്തി മടങ്ങിയ സുൽത്താന്‌ പുത്രന്‍ ഒരു സ്വീകരണം ഏർപ്പെടുത്തി. ഈ സ്വീകരണത്തിന്‌ ഒരുക്കിയിരുന്ന മണ്ഡപം തകർന്നുവീണ്‌ സുൽത്താന്‍ ചരമം പ്രാപിച്ചു. ഈ സംഭവത്തിൽ രാജകുമാരന്‌ പങ്കുണ്ടായിരുന്നുവെന്നാണ്‌ വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നത്‌. മുഹമ്മദ്‌ ഇബ്‌നു തുഗ്‌ളക്‌ (1325-51) ഗിയാസുദ്ദീന്‍ തുഗ്ലക്കിനെ തുടർന്ന്‌ സുൽത്താനായ മുഹമ്മദ്‌ ഇബ്‌നു തുഗ്ലക്‌ ദില്ലി ഭരിച്ചിരുന്ന തുർക്കി സുൽത്താന്മാരിൽ ഏറ്റവും പണ്ഡിതനും പ്രഗല്‌ഭനും ആയിരുന്നു. സുൽത്താന്‍ യമുനാ ദോആബിലെ ഭൂനികുതി വർധിപ്പിച്ചതിനെത്തുടർന്ന്‌ ഭൂവുടമകള്‍ കലാപം സംഘടിപ്പിച്ചു. ഇതിനിടയിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിൽ രൂക്ഷമായിത്തീർന്ന ക്ഷാമവും കുഴപ്പങ്ങള്‍ വർധിക്കാന്‍ ഇട നല്‌കി. ക്ഷാമപരിഹാരത്തിന്‌ സുൽത്താന്‍ എടുത്ത നടപടികള്‍ ഉദ്യോഗസ്ഥന്മാരുടെ അനാസ്ഥമൂലം അലസിപ്പോയി. ഭരണസുഗമതയ്‌ക്കുവേണ്ടി ദക്ഷിണേന്ത്യയിലും ഒരു മുസ്‌ലിം ശക്തികേന്ദ്രം വേണ്ടതാണെന്നു സുൽത്താന്‍ തീരുമാനിച്ചതിന്റെ ഫലമായി ദേവഗിരി (ദൗലത്താബാദ്‌) ഒരു കേന്ദ്രമാക്കാനുള്ള നടപടികളാരംഭിക്കുകയും ഇത്‌ അപ്രായോഗികമാണെന്നു ബോധ്യപ്പെട്ടതോടെ ശ്രമം ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

സുൽത്താന്റെ നാണയപരിഷ്‌കാരവ്യഗ്രതയും പലവിമർശനങ്ങള്‍ക്കും ഇടനല്‌കി. വെള്ളിയിലും സ്വർണത്തിലുമുള്ള നാണയങ്ങള്‍ക്കു പകരമായി അതേ മുഖവിലയുള്ള ചെമ്പുനാണയങ്ങള്‍ സുൽത്താന്‍ പുറപ്പെടുവിച്ചു. ഈ പദ്ധതി പരാജയപ്പെടാനുള്ള പ്രധാനകാരണം കള്ളനാണയങ്ങള്‍ ധാരാളമായി പ്രചരിച്ചതായിരുന്നു. ഇതുമൂലം കച്ചവടവും വ്യവസായങ്ങളും നിശ്ചലമായി.

തുഗ്‌ളക്ക്‌ നാണയങ്ങള്‍
ഫിറോസ്‌ഷാ തുഗ്‌ളക്കിന്റെ ശവകുടീരം

ഖുറാസാനി(മധ്യേഷ്യ)ലെ രാഷ്‌ട്രീയക്കുഴപ്പങ്ങള്‍ അവസരമാക്കി ആ രാജ്യം ആക്രമിച്ചുകീഴടക്കാന്‍ മുഹമ്മദ്‌ ഇബ്‌നു ഒരുമ്പെട്ടുവെങ്കിലും പിന്നീട്‌ ആ ശ്രമം ഉപേക്ഷിക്കയാണുണ്ടായത്‌. അതിനുവേണ്ടി ശേഖരിച്ച സൈന്യവിഭാഗത്തെ ഹിമാലയസാനുക്കളിലുള്ള കലാപകാരികള്‍ക്കെതിരായി അയച്ചു. ഈ സൈനികനടപടിയിലെ പരാജയം സുൽത്താന്റെ പ്രശസ്‌തിക്ക്‌ കോട്ടമുണ്ടാക്കി. ഈ അവസരത്തിൽ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും ഗവർണർമാർ കലാപങ്ങള്‍ സംഘടിപ്പിച്ചു. 1334-ൽ "മഅബറീലെ' (പാണ്ഡ്യദേശം) ഗവർണറായ ജലാലുദ്ദീന്‍ അഹ്‌സന്‍ഷായാണ്‌ കലാപങ്ങള്‍ക്കു തുടക്കം കുറിച്ചത്‌. 1336-ൽ ഹരിഹരനും ബുക്കനും വിജയനഗരത്തിലും, 1947-ൽ ഹസന്‍ഗാംഗു ദൗലത്താബാദിലും സ്വാതന്ത്യ്രം പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഗുജറാത്തിലെ കലാപകാരികളെ പിന്തുടർന്നു സിന്ധിലേക്കുപോയ സുൽത്താന്‍ അവിടെവച്ച്‌ അന്തരിക്കുകയാണുണ്ടായത്‌ (1351).

ഫിറൂസ്‌ഷാതുഗ്‌ളക്ക്‌ (1351-88). മുഹമ്മദ്‌ഇബ്‌നു തുഗ്ലക്കിനെ പിന്തുടർന്ന്‌ പിതൃവ്യപുത്രനായ ഫിറൂസ്‌ സുൽത്താനായി. രാജ്യത്തുണ്ടായ അസ്വസ്ഥതകള്‍ അവസാനിപ്പിക്കുവാനാണ്‌ ഫിറൂസ്‌ പ്രധാനമായും ശ്രമിച്ചത്‌. പല നികുതികളും നിർത്തലാക്കുകയും കർഷകരെ സഹായിക്കുന്നതിനായി ജലസേചനപദ്ധതികള്‍ നടപ്പിലാക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഫിറൂസാബാദ്‌, ഫത്തേഹാബാദ്‌, ജാന്‍പൂർ തുടങ്ങിയ പല നഗരങ്ങളും സുൽത്താന്‍ നിർമിക്കുകയുണ്ടായി. സുൽത്താന്‍ മതകാര്യങ്ങളിൽ സഹിഷ്‌ണുത കാണിച്ചില്ല. ബ്രാഹ്മണരുടെമേൽ "ജിസിയ' നികുതി ആദ്യമായി ഏർപ്പെടുത്തിയത്‌ ഫിറുസായിരുന്നു. ഉദ്യോഗസ്ഥന്മാർക്ക്‌ ശമ്പളത്തിനുപകരമായി "ജാഗീർ' സമ്പ്രദായം വീണ്ടും ഏർപ്പെടുത്തിയത്‌ കുഴപ്പങ്ങള്‍ക്കു വഴിതെളിച്ചു.

സയ്യിദുകള്‍. ഫിറൂസ്‌ ഷായുടെ അപ്രാപ്‌തരും ദുർബലരുമായ പിന്‍ഗാമികള്‍ക്കു സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വിഘടനം തടയാന്‍ കഴിഞ്ഞില്ല. തുർക്കിജേതാവായ തിമൂറിന്റെ ആക്രമണം (1398) സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പതനത്തെ ത്വരിതപ്പെടുത്തി. തിമൂർ മടങ്ങിപ്പോകുമ്പോള്‍ താന്‍ പിടിച്ചെടുത്ത ദില്ലി-പഞ്ചാബ്‌ പ്രദേശങ്ങള്‍ സിന്ധിലെ സയ്യിദ്‌ഖിസ്‌ർഖാനെ ഏല്‌പിച്ചുവെങ്കിലും ഖിസ്‌ർഖാനും പിന്തുടർച്ചക്കാർക്കും വിഘടിച്ചു നില്‌ക്കുന്ന പ്രവിശ്യകള്‍ വീണ്ടെടുക്കാനോ ദില്ലിക്കു ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽനിന്നുപോലും ബലപ്രയോഗം കൂടാതെ നികുതികള്‍ പിരിക്കാനോ കഴിഞ്ഞില്ല. സയ്യിദ്‌ വംശത്തിലെ സുൽത്താനായ ആലംഷാ തന്റെ അധികാരം സ്വമേധയാ ശക്തനായ ബഹ്‌ലൂൽ ലോദിക്ക്‌ ഒഴിഞ്ഞു കൊടുത്തു (1451).

ലോദികള്‍

ബഹ്‌ലൂൽലോദി (1451-89). ദീർഘമായ ഒരു യുദ്ധത്തിനുശേഷം ജാന്‍പൂർവരെയുള്ള പ്രദേശങ്ങള്‍ കീഴടക്കി ബഹ്‌ലൂൽ ലോദി ഗംഗാസമതലത്തിൽ തന്റെ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചു. ബഹ്‌ലൂലിന്റെ പുത്രന്‍ സിക്കന്‍ദർ ലോദി (1489-1517) ആയിരുന്നു ലോദിവംശത്തിലെ ഏറ്റവും കഴിവുറ്റ രാജാവ്‌. അദ്ദേഹം തന്റെ രാജ്യാതിർത്തി പഞ്ചാബ്‌ മുതൽ ഗ്വാളിയർ വരെ വിപുലമാക്കി; ആസ്ഥാനം ആഗ്രയിലേക്കു മാറ്റി (1505). സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അഭിവൃദ്ധിക്കുവേണ്ടി അദ്ദേഹം പല പദ്ധതികളും നടപ്പിൽവരുത്തി; എന്നാൽ പ്രായം ഏറുന്തോറും സിക്കന്‍ദർ ലോദി മതകാര്യങ്ങളിൽ അസഹിഷ്‌ണുത പ്രദർശിപ്പിക്കുകയും ഹിന്ദുക്കള്‍ക്കെതിരായി പല നടപടികളും കൈക്കൊള്ളുകയും ചെയ്‌തു.

ഇബ്രാഹിം ലോദി

ഇബ്രാഹിം ലോദി (1517-26). ലോദിവംശത്തിലെ അവസാനത്തെ സുൽത്താനായിരുന്ന ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ വാഴ്‌ചക്കാലത്ത്‌ ബന്ധുക്കളുടെയും പ്രഭുക്കന്മാരുടെയും എതിർപ്പുകാരണം രാജ്യം ഛിന്നഭിന്നമായിത്തീർന്നു. ബിഹാറിലെയും പഞ്ചാബിലെയും ഗവർണർമാർ കലാപമുണ്ടാക്കി. പഞ്ചാബ്‌ ഗവർണർ ദൗലത്‌ഖാന്‍ലോദി, ഇബ്രാഹിം ലോദിയെ അധികാരത്തിൽനിന്നു പുറത്താക്കാന്‍ കാബൂളിലെ ഭരണാധികാരിയായ ബാബറെ ക്ഷണിച്ചുവരുത്തി. ഇന്ത്യ ആക്രമിച്ചുകീഴടക്കാന്‍ തക്കം പാർത്തുകൊണ്ടിരുന്ന ബാബർക്ക്‌ ഈ ക്ഷണം ഒരനുഗ്രഹമായിത്തീർന്നു. 1526 ഏ. 21-ന്‌ പാനിപ്പത്തിൽ നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ ഇബ്രാഹിം ലോദി വധിക്കപ്പെട്ടു. ദൗലത്‌ഖാന്‍ ലോദിയെ സഹായിക്കാന്‍ വന്ന ബാബർ ദില്ലിയും ആഗ്രയും കീഴടക്കുകയും ഇന്ത്യയിൽ മുഗള്‍സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അസ്‌തിവാരം ഇടുകയും ചെയ്‌തു. ദില്ലിസുൽത്താന്മാരുടെ അധികാരക്ഷയത്തോടുകൂടി ഉത്തരേന്ത്യയിലും ദക്ഷിണേന്ത്യയിലും പല ചെറിയ രാജ്യങ്ങളും ഉയർന്നുവന്നു. അങ്ങനെ രൂപംകൊണ്ട ഉത്തരേന്ത്യന്‍ രാജ്യങ്ങളിൽ പ്രധാനമായവ ബംഗാള്‍, ജാന്‍പൂർ, ഖാന്‍ദേശ്‌, മാള്‍വ, ഗുജറാത്ത്‌, കശ്‌മീർ എന്നിവയായിരുന്നു; തെ. ഇന്ത്യയിൽ ബാഹ്മനിയും വിജയനഗരവും ശക്തിയാർജിച്ച്‌ സാമ്രാജ്യപദവി നേടി.

ബംഗാള്‍. 1204-ൽ ബഖ്‌തിയാർ കിൽജി ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കിയതുമുതൽ ബംഗാള്‍ ദില്ലി ഭരണകൂടത്തിന്റെ കീഴിലായിരുന്നു. 1342-ൽ ഇല്യാസ്‌ഷാ ബംഗാളിൽ സ്വാതന്ത്യ്രം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ഒറീസ ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്‌തു. 1353-ൽ ഫിറൂസ്‌ഷാ ബംഗാള്‍ ആക്രമിച്ചുവെങ്കിലും ഇല്യാസ്‌ഷായെ തോല്‌പിച്ച്‌ കലാപം അവസാനിപ്പിക്കുവാന്‍ യാതൊരു ശ്രമവും നടത്തിയില്ല. ഫിറൂസിന്റെ മരണത്തോടുകൂടി ബംഗാള്‍ പൂർണമായും സ്വതന്ത്രമായി. ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി ഭരണകൂടങ്ങള്‍ മാറിവന്ന ബംഗാളിൽ ഭരണസ്ഥിരത കൈവന്നത്‌ ഷേർഖാന്‍ 1538-ൽ ബംഗാള്‍ കീഴടക്കിയതോടുകൂടിയാണ്‌. മുഗള്‍ചക്രവർത്തി ഹുമായൂണ്‍ ബംഗാള്‍ ആക്രമിച്ചുവെങ്കിലും ഷേർഖാനെ തോല്‌പിച്ച്‌ ബംഗാള്‍ മുഗള്‍ സാമ്രാജ്യത്തിൽ ലയിപ്പിക്കാന്‍ കഴിഞ്ഞില്ല.

ജാന്‍പൂർ. തന്റെ മുന്‍ഗാമിയും പിതൃവ്യപുത്രനുമായ മുഹമ്മദ്‌ ഇബ്‌നു തുഗ്ലക്കിന്റെ സ്‌മാരകായി ഫിറൂസ്‌ഷാ 1359-ൽ സ്ഥാപിച്ച നഗരമാണ്‌ ജാന്‍പൂർ. ഒരു പ്രധാന സൈനികത്താവളവും പ്രവിശ്യാതലസ്ഥാനവുമായിരുന്ന ജാന്‍പൂർ, ദില്ലിക്ക്‌ തിമൂറിന്റെ ആക്രമണത്തോടുകൂടി പ്രതാപം നഷ്‌ടപ്പെട്ടപ്പോള്‍ സ്വാതന്ത്യ്രം പ്രഖ്യാപിച്ചു. അതോടെ ഷർഖീരാജവംശം ഉടലെടുക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഈ രാജവംശത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായ രാജാവ്‌ ഇബ്രാഹിം ഷാ (1401-40) ആയിരുന്നു. അധികാരത്തിൽ വന്ന്‌ അധികം കഴിയുന്നതിനുമുമ്പ്‌ മുഹമ്മദ്‌ തുഗ്ലക്ക്‌ ജാന്‍പൂർ ആക്രമിച്ചുവെങ്കിലും പിന്നീട്‌ ഇബ്രാഹിമിന്റെ പക്ഷത്തു ചേരുകയാണുണ്ടായത്‌. 1405-ൽ ഇബ്രാഹിംഷാ കനൗജ്‌ ആക്രമിച്ചുകീഴടക്കി; ദില്ലി കീഴടക്കാന്‍ നടത്തിയ പരിശ്രമം ഗുജറാത്തിലെ മുസഫർഷാ യുടെ ഇടപെടൽമൂലം പരാജയമടഞ്ഞു. അടുത്ത 14 വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം കലാപരവും സാംസ്‌കാരികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു.

വിദ്യാഭ്യാസ-സാംസ്‌കാരിക മണ്ഡലങ്ങളിൽ പൂർവേന്ത്യയിൽ വളരെ ഉയർന്ന നിലവാരം പുലർത്തിയിരുന്നതിനാൽ ജാന്‍പൂർ ഇന്ത്യയിലെ ഷീറാസ്‌ എന്ന അപരാഭിധാനത്താൽ അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. ഖാന്‍ദേശ്‌. ഫിറൂസ്‌ഷാ തുഗ്ലക്കിന്റെ മരണത്തിനുശേഷം ഖാന്‍ദേശ്‌ പ്രവിശ്യ ഭരിച്ചിരുന്ന മാലിക്‌, സ്വാതന്ത്യ്രം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും മാള്‍വാരാജവംശവുമായി വിവാഹബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്‌തു. 1437-ൽ സ്ഥാനാരോഹണം ചെയ്‌ത ആദിൽഖാന്‍ കക ആയിരുന്നു ഈ രാജവംശത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തനായ രാജാവ്‌. അദ്ദേഹം നിരന്തരം യുദ്ധങ്ങള്‍ നടത്തി. ചുറ്റുമുള്ള രാജാക്കന്മാരെയും പ്രഭുക്കന്മാരെയും തന്റെ അധികാരത്തിന്‍ കീഴിൽ കൊണ്ടുവന്നു. 1498-ൽ ഗുജറാത്തിലെ മഹ്‌മൂദ്‌ ഖാന്‍ദേശ്‌ ആക്രമിച്ച്‌ ആദിൽഖാനെ തോല്‌പിച്ചു. 1601-ൽ അക്‌ബർ, ബഹാദൂർഖാനെ തോല്‌പിച്ച്‌ ഖാന്‍ദേശ്‌ മുഗള്‍സാമ്രാജ്യത്തിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തു.

മാള്‍വ. 1390 മുതൽ മാള്‍വയിലെ ഗവർണറായിരുന്ന ദിലാവർഖാന്‍ 1401-ൽ അവിടെ സ്വതന്ത്രഭരണം സ്ഥാപിച്ചു. തിമൂർ ഇന്ത്യ ആക്രമിച്ചപ്പോള്‍ ദില്ലി സുൽത്താനായിരുന്ന മഹ്‌മൂദ്‌ഷായ്‌ക്ക്‌ അഭയം നല്‌കിയത്‌ ദിലാവർഖാനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രന്‍ ഹോഷങ്‌ഷാ എന്ന പേരിൽ രാജാവായി. ഹോഷങ്‌ഷാ തന്റെ പുതിയ തലസ്ഥാനമായി മാണ്ഡു തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും, ആഫീസുകള്‍, കൊട്ടാരങ്ങള്‍, പള്ളികള്‍ എന്നിവകൊണ്ട്‌ അവിടം മോടിപിടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഹോഷങ്‌ഷാ മാള്‍വയ്‌ക്ക്‌ ചുറ്റുമുള്ള രാജാക്കന്മാരുമായി നിരന്തരസമരം നടത്തിയിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ തുടർന്ന്‌ സുൽത്താനായ മഹ്‌മൂദ്‌ കിൽജിയായിരുന്നു മാള്‍വയിലെ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായ രാജാവ്‌. ദില്ലി ഭരിച്ചിരുന്ന അപ്രാപ്‌തരായ സയ്യിദ്‌സുൽത്താന്മാർക്കെതിരായി അവിടത്തെ പ്രഭുക്കന്മാർ മഹ്‌മൂദ്‌കിൽജിയെ ക്ഷണിച്ചു; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്‌ കനത്ത എതിർപ്പുനേരിട്ടതിനാൽ ആ ശ്രമം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവന്നു (1442).

തിമൂർ ആക്രമണം-പെയിന്റിങ്‌

മഹ്‌മൂദ്‌കിൽജിയുടെ പുത്രനായ മുഹമ്മദ്‌ഷാ അമീർമാരുടെ ശക്തിനിയന്ത്രിക്കുന്നതിനായി മേദിനീറായിയെ വസീർ (പ്രധാനമന്ത്രി) ആയി നിയമിച്ചു. മേദിനീറായി ശക്തിയാർജിച്ച്‌ സുൽത്താനുതന്നെ ഒരു ഭീഷണിയായിതീർന്നു. ഇതിൽ അമർഷംപൂണ്ട അമീർമാർ ഗുജറാത്തിലെ മുസഫർഷാ കക-ന്റെ സഹായംതേടി; യുദ്ധത്തിൽ മുഹമ്മദ്‌ഷാ തോല്‌പിക്കപ്പെട്ടു. 1531-ൽ ഗുജറാത്‌സുൽത്താന്‍ ബഹദൂർഷാ മാണ്ഡു ആക്രമിച്ച്‌ മുഹമ്മദ്‌ഷായെ തടവുകാരനാക്കി; ഗുജറാത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നവഴി അദ്ദേഹം വധിക്കപ്പെട്ടു. മാള്‍വ കുറെക്കാലംകൂടി സ്വതന്ത്രമായി നിലനിന്നു. 1562-ൽ അക്‌ബർ അവസാനത്തെ സുൽത്താനായ ബാസ്‌ബഹാദൂറിനെ തോല്‌പിച്ച്‌ മാള്‍വ മുഗള്‍ സാമ്രാജ്യത്തിൽ ലയിപ്പിച്ചു.

ഗുജറാത്ത്‌. 1299-ൽ അലാവുദ്ദീന്‍ കിൽജി ഗുജറാത്ത്‌ ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കിയിരുന്നു. മുഹമ്മദ്‌ തുഗ്ലക്കിന്റെ ഭരണാന്ത്യത്തിൽ ഉണ്ടായ കലാപങ്ങള്‍ ഗുജറാത്തിലും പ്രതിഫലിച്ചു. അവിടത്തെ കലാപം പൂർണമായി കെട്ടടങ്ങുന്നതിനുമുമ്പ്‌ സിന്ധിൽ കലാപം തുടങ്ങിയതിനാൽ സുൽത്താന്റെ ശ്രദ്ധ അങ്ങോട്ടുതിരിഞ്ഞു. ഫിറൂസ്‌ഷായുടെ കാലത്ത്‌ ഗവർണർമാരെ മാറിമാറി നിയമിക്കേണ്ടിവന്നു. 1407-ൽ ഗവർണറായിരുന്ന മുസഫർഷാ അവിടെ സ്വാതന്ത്യ്രം പ്രഖ്യാപിച്ചു.

മുസഫറീ രാജാക്കന്മാരിൽ അഹമ്മദ്‌ഷാ ക, മഹമൂദ്‌ ക, ബഹദൂർഷാ എന്നിവരായിരുന്നു പ്രധാനികള്‍. അഹമ്മദ്‌ ഷാ ക (1411-42) ആണ്‌ അഹമ്മദാബാദ്‌ നഗരം സ്ഥാപിച്ചത്‌. മാള്‍വയിലെ ഹോഷങ്‌ഷാ, ബാഹ്മനി സുൽത്താന്മാർ, ഖാന്‍ദേശ്‌സുൽത്താന്മാർ എന്നിവരുമായി അഹമദ്‌ഷാ തുടർച്ചയായ യുദ്ധങ്ങള്‍ നടത്തിയിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൗത്രനായ മഹ്‌മൂദ്‌ ക (1459-1511) യുദ്ധതന്ത്രവും ഭരണപാടവവുംകൊണ്ട്‌ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയനായിത്തീർന്നു. അദ്ദേഹം നിസാംഷാ(ബാഹ്മനി)യെ മാള്‍വയിലെ മഹ്‌മൂദ്‌കിൽജിയുടെ ആക്രമണത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കുകയും കച്ചിലെ കലാപകാരികളായ വിവിധ ഗോത്രങ്ങളെ അമർത്തുകയും ചെയ്‌തു. ഇതിനിടയിൽ സമുദ്രാന്തരവാണിജ്യത്തിന്‌ ഭീഷണിയായിത്തീർന്ന പോർച്ചുഗീസുകാരുടെ പ്രവൃത്തികള്‍ക്കെതിരായി ഈജിപ്‌തിലെ സുൽത്താനും സാമൂതിരിയുമായി യോജിച്ചു പൊരുതുകയും 1508-ൽ ചൗളിനു സമീപം വച്ച്‌ പോർച്ചുഗീസ്‌ കപ്പൽപ്പടയെ തോല്‌പിക്കുകയും ചെയ്‌തു. പോർച്ചുഗീസുകാർ സംയുക്ത നാവികസേനയെ വീണ്ടും ആക്രമിച്ചു; ഗുജറാത്ത്‌ സേനാനായകന്റെ വഞ്ചനകാരണം ഈജിപ്‌ഷ്യന്‍ കപ്പൽപ്പട അപൂർണമായൊരു യുദ്ധത്തിനുശേഷം മടങ്ങിപ്പോവുകയുണ്ടായി.

മഹ്‌മൂദ്‌ I-ന്റെ പൗത്രനായ ബഹദൂർഷാ (1526-37) ശക്തനായ ഒരു ഭരണാധികാരിയായിരുന്നു. അദ്ദേഹം മാള്‍വ കീഴടക്കുകയും ചിത്തോർ ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ചിത്തോറിലെ റാണിയുടെ സഹായത്തിനെത്തിയ മുഗള്‍ചക്രവർത്തി ഹുമായൂണുമായി ഏറ്റുമുട്ടി. തോല്‌പിക്കപ്പെട്ട ബഹദൂർഷാ ദിയൂവിലെ പോർച്ചുഗീസ്‌ കോട്ടയിലേക്ക്‌ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ട. ഹുമായൂണിന്റെ മടക്കത്തിനുശേഷം ബഹദൂർഷാ തിരിച്ചുവരികയും മുഗള്‍ ഗവർണരെ തോല്‌പിച്ച്‌ ഗുജറാത്ത്‌ വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്‌തു. പക്ഷേ പോർച്ചുഗീസുകാർ ബഹദൂർഷായെ ചതിവിൽ കൊലപ്പെടുത്തി. ഈ രാജവംശത്തിലെ അവസാനത്തെ രാജാവായ മുസഫർ കക-നെ തോല്‌പിച്ച്‌ അക്‌ബർ ഗുജറാത്ത്‌ മുഗള്‍സാമ്രാജ്യത്തിൽ ലയിപ്പിച്ചു.

കാശ്‌മീർ. ദില്ലിസുൽത്താന്മാരുടെ ഭരണത്തിനു കീഴ്‌പ്പെട്ട്‌ വളരെക്കാലം കഴിഞ്ഞിട്ടും കാശ്‌മീർ മുസ്‌ലിം ആധിപത്യത്തിൽനിന്ന്‌ വിട്ടുനിന്നിരുന്നു. 1338-ൽ ഷാമീർ (ഷാഗ്മിർസാ) അവിടത്തെ ഹിന്ദുരാജവംശത്തെ സ്ഥാനഭ്രഷ്‌ടമാക്കി സ്വന്തം അധികാരം കാശ്‌മീരിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ഈ രാജവംശത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ രാജാവായ സിക്കന്‍ദർ (1386-1410) ഹിന്ദുക്കളുടെയും ബുദ്ധമതക്കാരുടെയും ക്ഷേത്രങ്ങള്‍ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഈ രാജവംശത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായ രാജാവ്‌ സൈനുൽ ആബിദീന്‍ (1420-70) ആയിരുന്നു. അദ്ദേഹം മതസഹുഷ്‌ണുതയും ഭരണസാമർഥ്യവും കൊണ്ട്‌ ആ കാലഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയനായ രാജാവായിത്തീർന്നു. പേർഷ്യന്‍, സംസ്‌കൃതം, തിബത്തന്‍ തുടങ്ങിയ പല ഭാഷകളിലും കലകളിലും പണ്ഡിതനായിരുന്ന സുൽത്താന്‍ വിദ്വാന്മാരെയും കലാകാരന്മാരെയും പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാത്സാഹന ഫലമായി മഹാഭാരതവും രാജതരംഗിണിയും പേർഷ്യനിലേക്കും പേർഷ്യനിലും അറബിയിലുമുള്ള നിരവധി ഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ കാശ്‌മീരിയിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടു.

സമകാലീനരായ രാജാക്കന്മാരുടെ ഇടയിൽ അത്യധികം പ്രശസ്‌തനായ ഒരു രാജാവായിരുന്നു സൈനുൽ ആബിദീന്‍. ബഹ്‌ലൂൽ ലോദി, മഹ്‌മൂദ്‌ബെഗാറാ, ഗ്വാളിയർ റാണ തുടങ്ങിയ രാജാക്കന്മാർ അദ്ദേഹവുമായി അടുത്ത ബന്ധം സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു. ഖുറാസാന്‍, ഈജിപ്‌ത്‌, മക്കാ എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലെ ഭരണാധികാരികള്‍ അദ്ദേഹവുമായി പാരിതോഷികങ്ങള്‍ കൈമാറിയിരുന്നു. സൈനുൽ ആബിദീന്റെ കാലശേഷം അരാജകത്വത്തിലേക്ക്‌ വഴുതിവീണ കാശ്‌മീർ 1586-ൽ മുഗള്‍ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തീർന്നു. നോ: ജമ്മുകാശ്‌മീർബാഹ്മനി. മുഹമ്മദ്‌ ഇബ്‌നു തുഗ്ലക്കിന്റെ ഭരണാന്ത്യത്തിൽ സ്വാതന്ത്യ്രം പ്രഖ്യാപിച്ച പ്രദേശങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു ദൗലത്താബാദ്‌ കേന്ദ്രമായി സ്ഥാപിതമായ ബാഹ്മനിരാജ്യം. അലാവുദ്ദീന്‍ ബാഹ്മന്‍ഷായുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഡക്കാണിലെ അമീർമാർ മുഹമ്മദ്‌ ഇബ്‌നു തുഗ്ലക്കിന്റെ ആക്രമണങ്ങളെ ചെറുത്തുനിന്നു. ബാഹ്മനിരാജ്യം ഉടലെടുത്തതു (1347) മുതൽ വാറംഗലിലെ കാകതീയരും വിജനഗരസാമ്രാജ്യവും ആയി അവർക്ക്‌ നിരന്തരസമരം നടത്തേണ്ടിവന്നു. 1425-ൽ വാറംഗൽ കീഴടക്കുവാന്‍ സാധിച്ചുവെങ്കിലും വിജയനഗരവുമായുള്ള സമരം ആ രാജ്യത്തിന്റെ പതനംവരെ (1565) തുടർന്നു നിന്നു. അലാവുദ്ദീന്‍ ബാഹ്മന്‍ഷാ(1347-59)യുടെ പ്രധാന പ്രവർത്തനം ഡക്കാണിൽ വിഘടിച്ചുനിന്ന പ്രഭുക്കന്മാരെ ബാഹ്മനി സർക്കാറിന്റെ കീഴിൽ കൊണ്ടുവരിക എന്നുള്ളതായിരുന്നു. ഭീഷണികൊണ്ടും നയോപായങ്ങള്‍കൊണ്ടും അപ്രകാരമുള്ള പ്രഭുക്കന്മാരെ അദ്ദേഹം നിയന്ത്രിക്കുകയും വടക്കന്‍ കൊങ്കണത്തിലെ ചൗള്‍, ഭാഭോൽ എന്നീ തുറമുഖങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം കരസ്ഥാമാക്കുകയും ചെയ്‌തു. യുദ്ധനൈപുണ്യവും ഭരണകുശലതയുംകൊണ്ട്‌ പ്രസിദ്ധനായ ഫിറൂസ്‌ഷാ (ഭ. കാ. 1397-1422) ബാഹ്‌മനി പ്രഭുക്കന്മാരുടെ ഇടയിൽ നടമാടിയിരുന്ന ഛിദ്രങ്ങള്‍ രഞ്‌ജിപ്പിച്ച്‌ നാട്ടിൽ സമാധാനവും ഭദ്രതയും കൈവരുത്തി. മൂന്നുതവണ വിജയനഗരവുമായി യുദ്ധം നടത്തിയ ഫിറൂസ്‌ ആദ്യത്തെ രണ്ട്‌ യുദ്ധങ്ങളിൽ വിജയം വരിച്ചു; എന്നാൽ 1417-ലെ യുദ്ധത്തിൽ ഫിറൂസിന്‌ തോൽവിപറ്റുകയും റെയിച്ചൂർ ദൊആബ്‌ നഷ്‌ടപ്പെടുകയും ചെയ്‌തു. പ്രധാന പ്രഭുക്കന്മാരുടെയും സൈനികരുടെയും വിശ്വാസം നഷ്‌ടപ്പെട്ട ഫിറൂസ്‌, സഹോദരനായ അഹമ്മദിനെ സുൽത്തനായി വാഴിച്ചുകൊണ്ട്‌ സ്ഥാനത്യാഗം ചെയ്‌തു. ബാഹ്മനി രാജ്യത്തിൽ സ്വദേശികളും വിദേശികളുമായ മുസ്‌ലിങ്ങളും തമ്മിലുണ്ടായിരുന്ന ഉരസൽ അഹമ്മദ്‌ഷായുടെ ഭരണകാലത്ത്‌ (1422-36) മൂർച്ഛിച്ചു. ഡക്കാണിലെ മുസ്‌ലിങ്ങള്‍ സുൽത്താനെ സ്വാധീനിച്ച്‌ വിദേശികളെ അതിക്രൂരമായി പീഡിപ്പിച്ചു. സത്യാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കിയ അടുത്ത സുൽത്താന്‍ അഹമ്മദ്‌ഷാ (1436-57) ഡക്കാണികള്‍ക്ക്‌ അർഹിക്കുന്ന ശിക്ഷ നല്‌കുകയുണ്ടായി. രാജ്യത്തിന്റെ ഭദ്രത അപകടത്തിലായിരുന്ന ഈ സന്ദർഭത്തിൽ സ്വദേശികളെയും വിദേശികളെയും അനുരഞ്‌ജിപ്പിക്കുന്നതിൽ മന്ത്രിയായിരുന്ന മഹ്മൂദ്‌ ഗാവാന്‍ വിജയിച്ചു. ഭരണപരമായ നടപടികള്‍വഴി പ്രഭുക്കന്മാരുടെ അധികാരാവകാശങ്ങള്‍ നിയന്ത്രിച്ച്‌ ഗാവാന്‍ രാജ്യത്ത്‌ സമാധാനം സ്ഥാപിച്ചു. വിദേശിയായ ഗാവാന്റെ ഉയർച്ചയിൽ അസൂയാലുക്കളായ സ്വദേശികള്‍ നടത്തിയ ഉപജാപത്തിന്റെ ഫലമായി മുഹമ്മദ്‌ഷാ (1463-82) ഗാവാന്റെ വധത്തിന്‌ ഉത്തരവിട്ടു. ഗാവാന്റെ നിര്യാണത്തിനുശേഷം ബാഹ്മനി രാജ്യത്തിന്റെ കെട്ടുറപ്പും ശക്തിയും നഷ്‌ടപ്പെട്ടു. വളരെവേഗം ബാഹ്മനി രാജ്യം അഞ്ചു രാജ്യങ്ങളായി (ബീജപ്പൂർ, ഗോൽക്കൊണ്ട, അഹമ്മദ്‌നഗർ, ബിദാർ, ബീറാർ) വിഭജിതമായി.

വിജയനഗരം. 14-ാം ശ.- മുസ്‌ലിം ആക്രമണങ്ങള്‍ക്കെതിരായി തെ. ഇന്ത്യയിലുണ്ടായ മുന്നേറ്റമാണ്‌ വിജയനഗരത്തിന്റെ ഉദയത്തിനു വഴിതെളിച്ചത്‌. കംപീലി രാജാവിന്റെ മന്ത്രിമാരായിരുന്ന ഹരിഹരനും ബുക്കനും തുഗ്ലക്ക്‌ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അധഃപതനത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ ആനഗുണ്ടി കേന്ദ്രമാക്കി ഒരു ഭരണകൂടം സ്ഥാപിച്ചു. ഹരിഹരന്‍ ക-ന്റെ ഭരണകാലത്ത്‌ (1336-56) തുംഗഭദ്ര മുതൽ ഹോയ്‌സാല വരെയുള്ള രാജ്യവിഭാഗങ്ങള്‍ വിജയനഗരത്തിന്റെ കീഴിലായി.

ഹംപി-വിജയനഗരസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം

ആദ്യകാലരാജാക്കന്മാരിൽ പ്രധാനിയായിരുന്നു ദേവരായന്‍ I (1406-22). അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ്‌ ബാഹ്മനിയും വിജയനഗരവും തമ്മിലുള്ള സംഘട്ടനങ്ങള്‍ ഏറ്റവും രൂക്ഷമായത്‌. 1406-ൽ ദേവരായന്‍ റെയിച്ചൂർ ദൊആബ്‌ ആക്രമിച്ചത്‌ സംഘട്ടനത്തിനു വഴിതെളിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ തോല്‌പിക്കപ്പെട്ട ദേവരായന്‍ തന്റെ പുത്രിയെ സുൽത്താനു വിവാഹംകഴിച്ചു കൊടുക്കുവാന്‍ നിർബന്ധിതനായി. ദേവരായന്‍ ബാഹ്മനി രാജ്യത്തിനെതിരായി റെഡ്ഡി രാജ്യത്തിലെ കാടയവേമനുമായി സഖ്യംചെയ്‌തു. പക്ഷേ യുദ്ധത്തിൽ കാടയവേമന്‍ വധിക്കപ്പെട്ടു. എങ്കിലും ദേവരായന്‍ പൗഗൽ പിടിച്ചടക്കുകയും യുദ്ധത്തിൽ നിർണായകമായ വിജയം കൈവരിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

ദേവരായന്‍ II (1422-46) കൊണ്ടവിടു കീഴടക്കുകയും ഒറീസ ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്‌തു. ദേവരായന്‍ കേരളരാജാക്കന്മാർക്കെതിരായും സൈന്യത്തെ അയച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു. 1442-ൽ ബാഹ്മനി രാജ്യത്തിനെതിരായി നടത്തിയ ആക്രമണം വിജയിച്ചില്ലെന്നു മാത്രമല്ല; അത്‌ അഹമ്മദ്‌ഷായുടെ പ്രതികാരനടപടികള്‍ക്കു കളമൊരുക്കുകയും ചെയ്‌തു. വിജയനഗരസാമ്രാജ്യത്തിലെ സാമ്പത്തികാഭിവൃദ്ധിയെയും സാംസ്‌കാരികപുരോഗതിയെയും അക്കാലത്ത്‌ വിജയനഗരം സന്ദർശിച്ച അബ്‌ദുൽറസ്സാക്കും റഷ്യാക്കാരനായ നികിതിനും പുകഴ്‌ത്തിയിരിക്കുന്നു. വിജയനഗരരാജാക്കന്മാരിൽ ഏറ്റവും പ്രഗല്‌ഭനായിരുന്നു കൃഷ്‌ണദേവരായർ (1509-29). ഭരണാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കൃഷ്‌ണദേവരായർ പ്രാദേശികകലാപങ്ങള്‍ അമർത്തി ഭരണം ഭദ്രമാക്കി. 1520-ൽ റെയ്‌ച്ചൂർ ആക്രമിച്ച ബീജപ്പൂരിലെ ഇസ്‌മായിൽ ആദിൽഷായെ തോല്‌പിച്ച്‌ ബീജപ്പൂരും ഉദയഗിരിയും കൊണ്ടവിടുവും കീഴടക്കി. സൈനികകാര്യങ്ങളിലെന്നപോലെ ഭരണരംഗത്തും കൃഷ്‌ണദേവരായർ ശോഭിച്ചു. പണ്ഡിതനും കവിയുമായിരുന്ന രായർ വിദ്വാന്‍മാരെയും കലാകാരന്മാരെയും നന്നായി പ്രാത്സാഹിപ്പിച്ചു.

കൃഷ്‌ണദേവരായരുടെ കാലശേഷം കുടുംബഛിദ്രം മൂലം രാജ്യഭരണം താറുമാറായി. ബാഹ്മനി സുൽത്താന്മാരുടെ ആഭ്യന്തരകാര്യങ്ങളിൽ ഇടപെട്ടിരുന്ന വിജയനഗരത്തിലെ രാമരായർക്കെതിരായി സുൽത്താന്മാരെല്ലാം ഒറ്റക്കെട്ടായി അണിനിരന്നു. 1565 ജനു:-ൽ കളിക്കോട്ടയിൽവച്ച്‌ രണ്ടുസൈന്യങ്ങളും ഏറ്റുമുട്ടി. വിജയനഗരസൈന്യങ്ങള്‍ നിശ്ശേഷം തോല്‌പിക്കപ്പെട്ടു; രാമരായർ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചു. വിജയനഗര തലസ്ഥാനം നശിപ്പിച്ചാണ്‌ ബാഹ്മനി സുൽത്താന്മാർ വിജയമാഘോഷിച്ചത്‌. അരവിഡുരാജവംശം തുടർന്ന്‌ ഭരിച്ചുവെങ്കിലും വിജയനഗരത്തിന്റെ പണ്ടത്തെ ഐശ്വര്യവും പ്രതാപവും വീണ്ടെടുക്കാന്‍ അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല.

സംസ്‌കൃതസാഹിത്യത്തിനും വൈദികപാണ്ഡിത്യത്തിനും ഹൈന്ദവതത്ത്വചിന്തയ്‌ക്കും നല്‌കിയ പ്രാത്സാഹനമാണ്‌ വിജയനഗരസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സംഭവന. തെലുഗുസാഹിത്യവും വിജയനഗരത്തിന്റെ സംരക്ഷണയിൽ പുഷ്‌ടിപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രനിർമാണകലയിലും വമ്പിച്ച പുരോഗതിയുണ്ടായി.

മുഗള്‍ സാമ്രാജ്യം (1526-1761).

ഇന്ത്യ-മുഗള്‍ ഭരണകാലം (1600)

ബാബർ (1526-30). മുഗള്‍ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപകനായ ബാബർ ചെങ്കിസ്‌ഖാന്റെയും തിമൂറിന്റെയും വംശപരമ്പയിൽപ്പെട്ട ഒരാളായിരുന്നു. മധ്യേഷ്യയിലെ രാഷ്‌ട്രീയക്കുഴപ്പങ്ങള്‍ 21-ാം മത്തെ വയസ്സിൽ ബാബറെ സ്വന്തം രാജ്യമായ ഫർഗാനയിൽനിന്ന്‌ പിഴുതെറിഞ്ഞു. 1504-ൽ കാബൂള്‍ കീഴടക്കിയ ബാബർ തന്റെ ശ്രദ്ധ ഇന്ത്യയിലേക്ക്‌ തിരിച്ചു. 1519-ൽ ഭെറാ കീഴടക്കി, ബാബർ ഇന്ത്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഡൽഹി സുൽത്താനെ നേരിടാന്‍ ലോദി പ്രഭുക്കന്മാർ ബാബറെ ഇന്ത്യയിലേക്ക്‌ ക്ഷണിച്ചു. 1526 ഏ. 2-ന്‌ പാനിപ്പത്തിൽവച്ചുണ്ടായ യുദ്ധത്തിൽ ഇബ്രാഹിംലോദിയെ വധിച്ച്‌ ബാബർ ഡൽഹിരാജ്യത്തിന്റെ ആധിപത്യം കരസ്ഥമാക്കി. ഡൽഹി കീഴടക്കിയെങ്കിലും മേവാഡ്‌ രാജാവായ റാണാസംഗ്രാമസിംഹന്റെയും പൂർവേന്ത്യയിൽ അഫ്‌ഗാന്മാരുടെയും ശക്തമായ എതിർപ്പ്‌ ബാബറിനു നേരിടേണ്ടിവന്നു. 1527-ൽ ഖണ്ഡ്വയിൽവച്ചുണ്ടായ യുദ്ധത്തിൽ റാണാസംഗ്രാമസിംഹന്‍ പരാജിതനായി. അതിനുശേഷം ബാബർ ബിഹാറിലെ അഫ്‌ഗാന്മാരെ നേരിട്ടു. ഘാഘ്‌രാ നദീതീരത്തുവച്ചുണ്ടായ സംഘട്ടനത്തിൽ (1529 മേയ്‌) അഫ്‌ഗാന്മാർ തോല്‌പിക്കപ്പെട്ടു. 1530-ൽ അന്തരിക്കുമ്പോള്‍ കാബൂള്‍ മുതൽ ബംഗാള്‍വരെയും മേവാഡ്‌ മുതൽ ഹിമാലയം വരെയുമുള്ള പ്രദേശങ്ങള്‍ ബാബറിന്റെ കീഴിലായിരുന്നു.

ഹുമായൂണ്‍ (1530-40, 1555-56). ബാബറെ തുടർന്ന്‌ രാജാവായ ഹുമായൂണ്‍ യുദ്ധനിപുണനായിരുന്നുവെങ്കിലും അലസതമൂലം തന്റെ പൈതൃകം കളഞ്ഞുകുളിച്ചു. പാനിപ്പത്തിലെയും ഘാഘ്‌രയിലെയും വിജയം മൂലം അഫ്‌ഗാന്‍ശക്തി ശിഥിമായെങ്കിലും അവർ ഗുജറാത്തിലും ബംഗാളിലും മുഗള്‍ശക്തിക്ക്‌ ഒരു ഭീഷണിയായി തുടർന്നു. ജാന്‍പൂർ ആക്രമിച്ച മഹ്‌മൂദ്‌ ലോദിയെ തുരത്തിയെങ്കിലും ബംഗാളിൽ ഷേർഖാന്റെ ചെറുത്തുനില്‌പ്‌ അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിനുമുമ്പ്‌ ഹുമായൂണ്‍ ഗുജറാത്തിലേക്ക്‌ പുറപ്പെട്ടു. ഗുജറാത്ത്‌ സുൽത്താന്‍ ബഹാദൂർഷാ ഹുമായൂണിനെ നേരിടുന്നതിനുപകരം ദിയൂവിലെ പോർച്ചുഗീസ്‌ കോട്ടയിൽ അഭയം പ്രാപിക്കയാണുണ്ടായത്‌. ഗുജറാത്തിലെ ഭരണം ചിട്ടപ്പെടുത്തുന്നതിനുമുമ്പ്‌ ഹുമായൂണ്‍ സ്ഥലം വിട്ടതുനിമിത്തം ഗുജറാത്ത്‌ മുഗളരിൽനിന്നും വഴുതിപ്പോയി. ബഹാദൂർ ഷാ ദിയൂവിൽനിന്ന്‌ തിരിച്ചുവരികയും മുഗളരെ ഗുജറാത്തിൽനിന്നും തുരത്തുകയും ചെയ്‌തു.

ഷേർഖാന്‍ ഇതിനിടയിൽ ബിഹാറിൽ ഒരു പ്രബലശക്തിയായി ഉയർന്നുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. മുഗള്‍ ആധിപത്യം അംഗീകരിക്കുന്നുവെന്നു ഭാവിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ചുനാർവരെയുള്ള മുഗള്‍പ്രദേശങ്ങള്‍ ഷേർഖാന്‍ കൈയടക്കി. ഷേർഖാന്റെ പ്രവൃത്തിയിൽ സംശയംതോന്നിയ ഹുമായൂണ്‍ ബിഹാർ ആക്രമിച്ചു. ഷേർഖാനെതിരായി ഉടനടി നടപടികളെടുക്കുന്നതിനുപകരം വഴിയിലുള്ള കോട്ടകൊത്തളങ്ങള്‍ പിടിച്ചെടുക്കുവാനാണ്‌ ഹുമായൂണ്‍ മുതിർന്നത്‌. ഈ സമയം ഉപയോഗിച്ച്‌ ഷേർഖാന്‍ ബംഗാള്‍ ആക്രമിക്കുകയും ഗൗർനഗരം പിടിച്ചടക്കുകയും ചെയ്‌തു. ഷേർഖാനെ പിന്തുടർന്ന്‌ ബംഗാളിലെത്തിയ ഹുമായൂണ്‍ കണ്ടത്‌ ഷേർഖാന്‍ സ്വതന്ത്രഭരണം സ്ഥാപിക്കാന്‍ വെമ്പുന്നതായിട്ടാണ്‌. തന്നിമിത്തം ബംഗാള്‍ കൈവശപ്പെടുത്താനും അവിടത്തെ ഭരണം ക്രമീകരിക്കാനും ഹുമായൂണിന്‌ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടിവന്നു. ഇതിനിടയിൽ ഷേർഖാന്‍ ചുനാറും ജാന്‍പൂറും ഉപരോധിക്കുകയും മുഗള്‍സൈന്യത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവിനുള്ള വഴി തടസ്സപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്‌തു. ഹുമായൂണ്‍ 1539 മാ.-ൽ ചൗസായിലെത്തി. യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിനുപകരം തനിക്കനുകൂലമായ സന്ദർഭം ലഭ്യമാക്കാന്‍വേണ്ടി തന്ത്രപരമായി ഷേർഖാന്‍ മുഗളരുമായി സന്ധിസംഭാഷണം നടത്തി. ജൂണ്‍ 7-ന്‌ ഷേർഖാന്‍ മുന്നറിയിപ്പൊന്നും കൂടാതെ മുഗള്‍താവളം ആക്രമിച്ചു. എല്ലാം നഷ്‌ടപ്പെട്ട ഹുമായൂണ്‍ ഗംഗ നീന്തിക്കടന്ന്‌ രക്ഷപ്പെട്ടു. ഒരു കൊല്ലത്തിനുശേഷം നഷ്‌ടപ്പെട്ടപ്രദേശങ്ങള്‍ വീണ്ടെടുക്കാന്‍ നടത്തിയ ശ്രമം പരാജയമടയുകയും ഇന്ത്യ വിട്ടുപോകാന്‍ ഹുമായൂണ്‍ നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്‌തു. പേർഷ്യന്‍ ചക്രവർത്തിയായ ക്ഷാതമാസ്‌പ്‌ നല്‌കിയ സൈന്യവുമായി ഹുമായൂണ്‍ മടങ്ങിവരികയും ഷേർഷായുടെ അനന്തരഗാമിയെ തോല്‌പിച്ച്‌ 1555 ജൂലൈയിൽ ദില്ലി അധീനപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്‌തു. എന്നാൽ ഒരു വീഴ്‌ചയിൽ പരുക്കുപറ്റിയതുമൂലം ഹുമായൂണ്‍ 1556 ജനു. 24-ന്‌ അന്തരിച്ചു.

ഷേർഷാസൂർ. ബിഹാറിലെ സസറാം ജില്ലയിൽ ഒരു ജാഗിർദാറുടെ മകനായി ജനിച്ച ഷേർഖാന്‍ പിതാവിന്റെ കീഴിൽ ഭരണപരിചയം സമ്പാദിച്ചു. ഹുമായൂണ്‍ കിഴക്കേ ഇന്ത്യ ആക്രമിച്ചപ്പോള്‍ ഷേർഖാന്‍ മുഗളരുടെ മേല്‌ക്കോയ്‌മയ്‌ക്കു വഴങ്ങുകയും മറ്റ്‌ അഫ്‌ഗാന്‍ നേതാക്കന്മാരെ അതിന്നായി പ്രരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്‌തു; എന്നാൽ ഷേർഖാന്‍ അടുത്തുതന്നെ ചുനാർകോട്ട കൈവശപ്പെടുത്തി; ബംഗാള്‍ ആക്രമിച്ചുകീഴ്‌പെടുത്തി. പിന്നീട്‌ ഹുമായൂണുമായുണ്ടായ യുദ്ധങ്ങളിൽ മുഗളരെ നിശ്ശേഷം പരാജയപ്പെടുത്തി.

ഹുമായൂണിന്റെ പലായനത്തിനുശേഷം ഷേർഷാ പഞ്ചാബും മാള്‍വയും കീഴടക്കുകയും ബംഗാളിലും ബിഹാറിലും ഭരണം ക്രമപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്‌തു. മാർവാഡ്‌ ആക്രമിച്ച ഷേർഖാന്‍ ചതിയിൽ മാൽദേവിനെ പരാജയപ്പെടുത്തി. രാജസ്ഥാനിൽ മാർവാഡും അജ്‌മീറും ചിത്തോറും പിടിച്ചടക്കി. കലിന്‍ജർകോട്ട ഉപരോധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവസരത്തിൽ ഒരു വെടിയുണ്ടയേറ്റ്‌ ഷേർഷാ മൃതിയടഞ്ഞു (1545). ഷേർഷായുടെ മരണം അഫഗാന്‍നേതാക്കള്‍ തമ്മിലുള്ള അധികാരമത്സരത്തിനു വഴിതെളിച്ചു. വളരെവേഗം സൂർസാമ്രാജ്യം പല ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു; ഈ സാഹചര്യം മുഗള്‍ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പുനരുത്ഥാനത്തിന്‌ അവസരം നല്‌കി.

അക്‌ബർ (1556-1605). ഹുമായൂണ്‍ അന്തരിക്കുമ്പോള്‍ അക്‌ബർ പഞ്ചാബിൽ സിക്കന്ദർസൂറിനെതിരായി യുദ്ധം ചെയ്യുകയായിരുന്നു; അവിടെവച്ചുതന്നെ അക്‌ബർ രാജാവായി വാഴിക്കപ്പെട്ടു. സ്ഥാനാരോഹണം ചെയ്യുന്നകാലത്ത്‌ അക്‌ബറുടെനില പരുങ്ങലിലായിരുന്നു. പഞ്ചാബ്‌, ആഗ്ര, ബിഹാർ, ബംഗാള്‍, മാള്‍വ, ഗുജറാത്ത്‌ എന്നീ പ്രദേശങ്ങള്‍ അപ്പോഴും അഫ്‌ഗാന്‍കാരുടെ അധീനതയിലായിരുന്നു. 1556 നവംബറിലെ രണ്ടാം പാനിപ്പത്ത്‌ യുദ്ധത്തിൽ സിക്കന്ദർസൂറിന്റെ പടനായകനായ ഹിമൂവിനെ തോല്‌പിച്ചതിനുശേഷം മാത്രമേ അക്‌ബർക്ക്‌ അല്‌പമെങ്കിലും സ്വൈരം ലഭിച്ചുള്ളൂ. അക്‌ബറുടെ രക്ഷകർത്താവായിരുന്ന ബൈറാംഖാന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മുഗള്‍സൈന്യം വളരെവേഗം കാബൂള്‍ മുതൽ അജ്‌മീർവരെയുള്ള പ്രദേശങ്ങള്‍ പിടിച്ചടക്കി.

അക്‌ബർ

അക്‌ബർ ബൈറാംഖാനെ രക്ഷാകർതൃസ്ഥാനത്തുനിന്ന്‌ ഒഴിവാക്കുകയും മറ്റു പല മുഗള്‍ പ്രധാനികളെയും പല കുറ്റങ്ങള്‍ക്കുമായി ശിക്ഷിക്കുകയും ചെയ്‌തു. 1562-ൽ അജ്‌മീറിലേക്ക്‌ തീർഥയാത്രപോകുന്ന അവസരത്തിൽ അംബറിലെ രാജാവായ ഭാരാമൽ കഛ്‌വാഹ അക്‌ബറെ സന്ദർശിച്ച്‌ സന്ധിചെയ്‌തു. രാജാവ്‌ തന്റെ പുത്രിയെ അക്‌ബർക്കു വിവാഹം കഴിച്ചുകൊടുത്തു; രാജാവിന്റെ പുത്രന്‍ ഭഗവന്‍ദാസും പൗത്രന്‍ മാനസിംഹനും അക്‌ബറുടെ കീഴിൽ ഉദ്യോഗം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

മുഗള്‍സാമ്രാജ്യവികസനത്തിന്റെ മുന്നോടിയായി രജപുത്രരാജ്യങ്ങളെ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തിൽ കൊണ്ടുവരേണ്ടത്‌ ആവശ്യമാണെന്ന്‌ അക്‌ബർ തീരുമാനിച്ചു. 1567-ൽ അക്‌ബർ ചിത്തോർ ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കി. വനാന്തരങ്ങളിലേക്ക്‌ ഓടിപ്പോയ ഉദയസിംഹന്‍ പിന്നീട്‌ ഉദയപൂർ നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. 1572-ൽ ഉദയസിംഹനെ പിന്തുടർന്ന്‌ രാജാവായ പ്രതാപസിംഹന്‍ മേവാഡിന്റെ സ്വാതന്ത്യ്രം നിലനിർത്തുവാന്‍ തീരുമാനിച്ചു. 1576-ൽ ഹൽദീഘട്ടിലെ യുദ്ധത്തിൽ പ്രതാപസിംഹനെ അക്‌ബർ തോല്‌പിച്ചു. എങ്കിലും പ്രതാപസിംഹന്റെ എതിർപ്പ്‌ അഭംഗുരമായി തുടരുകതന്നെ ചെയ്‌തു. ക്രമേണ ചുറ്റുമുള്ള മറ്റ്‌ രജപുത്രരാജ്യങ്ങളെല്ലാം മുഗള്‍ ആധിപത്യത്തിൽ വന്നതോടുകൂടി മേവാഡിന്റെ എതിർപ്പ്‌ മുഗള്‍സാമ്രാജ്യത്തിന്‌ ഒരു ഭീഷണിയല്ലാതായിതീർന്നു. പ്രതാപസിംഹന്‍ ഈ അവസരം ഉപയോഗിച്ച്‌ തനിക്കു നഷ്‌ടപ്പെട്ട പല പ്രദേശങ്ങളും തിരിച്ചുപിടിക്കുകയും മേവാഡിന്റെ ഭരണം പരിഷ്‌കരിക്കുകയും ചെയ്‌തു. പ്രതാപസിംഹന്‍ 1597 ജനു.-ൽ അന്തരിച്ചു.

പ്രതാപസിംഹന്റെ മരണത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ബിക്കാനീറും ജയ്‌സാൽമറും മുഗള്‍ആധിപത്യം സ്വീകരിച്ചു കഴിഞ്ഞിരുന്നു. പ്രതാപസിംഹന്റെ മരണത്തോടുകൂടി മേവാഡിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങള്‍ ഒഴിച്ച്‌ രജപുത്താന മുഴുവനും മുഗള്‍ആധിപത്യത്തിന്‍കീഴിൽ വന്നു. രജപുത്രരുടെ വികാരങ്ങളെ മാനിക്കുന്നകാര്യത്തിൽ അക്‌ബർ അതീവ ശ്രദ്ധാലുവായിരുന്നു. തങ്ങളുടെ നില ഉയർത്തുന്നതിനുള്ള രജപുത്രന്മാരുടെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങള്‍ക്കും ചക്രവർത്തി ആനുകൂല്യം നല്‌കിയിരുന്നു.

ബഹാദുർഷായുടെ മരണശേഷം ഗുജറാത്തിൽ ഉണ്ടായ കുഴപ്പങ്ങള്‍ ആ പ്രദേശം പിടിച്ചെടുക്കുന്നതിന്‌ അക്‌ബറെ പ്രരിപ്പിച്ചു. അഫ്‌ഗാന്മാർ ബിഹാറിലും ബംഗാളിലും തുടർന്ന്‌ കുഴപ്പങ്ങള്‍ ഉണ്ടാക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നത്‌ അവസാനിപ്പിക്കാനായി ആ പ്രവിശ്യകളും അക്‌ബർ കീഴടക്കുകയുണ്ടായി.

1580-ൽ അക്‌ബർ നടപ്പിലാക്കിയ ഭരണപരവും റവന്യൂസംബന്ധിയുമായ പരിഷ്‌കാരങ്ങള്‍ രാജ്യത്താകെ കുഴപ്പങ്ങള്‍ ഇളക്കിവിട്ടു. ഈ ഭരണപരിഷ്‌കാരങ്ങളെ എതിർത്തിരുന്നവരിൽ അക്‌ബറുടെ സഹോദരനായ മിർസാ ഹക്കീമും ഉള്‍പ്പെട്ടിരുന്നു. ബംഗാളിൽ ആരംഭിച്ച ഈ പ്രക്ഷോഭം വളരെ വേഗം ഉത്തരേന്ത്യ മുഴുവന്‍ പടർന്നു പിടിച്ചു; എന്നാൽ അക്‌ബറുടെ സത്വരവും ശക്തവുമായ സൈനികനടപടികള്‍മൂലം പ്രക്ഷോഭം അധികനാള്‍ നീണ്ടുനിന്നില്ല. മിർസാ ഹക്കിം കാബൂള്‍ കൈവശപ്പെടുത്തിയെങ്കിലും അയാള്‍ക്ക്‌ ഭരണകൂടത്തോടുള്ള കൂറു പ്രകടിപ്പിക്കാന്‍ ഒരവസരംകൂടി നല്‌കുന്നതിനുവേണ്ടി, കാബൂളിനെ അക്‌ബർ സാമ്രാജ്യത്തിൽ ലയിപ്പിച്ചില്ല.

അധികം വൈകാതെ അക്‌ബർ കാശ്‌മീറും കീഴടക്കി. സൈനുൽ ആബിദീന്റെ കാലത്തിനുശേഷം കാശ്‌മീരിൽ വ്യവസ്ഥാപിത ഭരണം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. 1586-ൽ മുഗള്‍ സൈന്യം ശ്രീനഗർ കീഴടക്കി. 1591-ൽ ലഡാഖും 1592-ൽ സിന്ധും 1595-ൽ ബലൂചിസ്‌താനും കാന്ദഹാറും (ഗാന്ധാരം) കീഴടക്കിയതോടുകൂടി മുഗള്‍സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ദേശീയാതിർത്തികള്‍ ഭദ്രമായി.

മാള്‍വയും ഗുജറാത്തും കീഴടങ്ങിയതോടുകൂടി മുഗള്‍ സാമ്രാജ്യവും ഡക്കാണുമായി അടുത്ത സമ്പർക്കം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. 1591-ൽ മുഗള്‍ ആധിപത്യം അംഗീകരിക്കണമെന്ന്‌ ആവശ്യപ്പെട്ടുകൊണ്ട്‌ അക്‌ബർ ഡക്കാണ്‍രാജ്യങ്ങളിലേക്ക്‌ നയതന്ത്രപ്രതിനിധികളെ അയച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ഖാന്‍ദേശ്‌ ഒഴികെ മറ്റൊരു രാജ്യവും ഈ ആവശ്യം അംഗീകരിച്ചില്ല. സൗഹൃദം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുവേണ്ടി 1589-ൽ അക്‌ബർ ബുർഹാന്‍ നിസാംഷായെ സഹായിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, 1595-ൽ ബുർഹാന്‍ മരിച്ചപ്പോള്‍ അധികാരത്തിൽവന്ന അഹമ്മദ്‌നഗറിലെ റീജന്റും ബുർഹാന്റെ സഹോദരിയുമായ ചാന്ദ്‌ബീബി മുഗളരെ എതിർത്തു. യുദ്ധത്തിൽ തോല്‌പിക്കപ്പെട്ട ചാന്ദ്‌ബീബി ബീറാർ വിട്ടുകൊടുത്ത്‌ സമാധാനം തേടേണ്ടിവന്നു. ചാന്ദ്‌ബീബിയുടെ മരണത്തോടുകൂടി അഹമ്മദ്‌നഗറിൽ ഉണ്ടായ കുഴപ്പങ്ങള്‍ മുഗള്‍ ആക്രമണത്തിനു സഹായകമായി. അഹമ്മദ്‌നഗറിന്റെ ഉത്തരഭാഗങ്ങള്‍ മുഗളർക്കധീനമായി. നീണ്ടുനിന്ന ഉപരോധത്തിനുശേഷം ഖാന്‍ദേശിലെ അസീർഗഡ്‌ കോട്ടയും കീഴടങ്ങി. ബിജപ്പൂർസുൽത്താനും മുഗള്‍ ആധിപത്യം സ്വീകരിക്കാന്‍ തയ്യാറായി. ഈ അവസരത്തിലാണ്‌ അക്‌ബറുടെ പുത്രനായ സലിംരാജകുമാരന്‍ കലാപോദ്യുക്തനായത്‌. 1591 മുതൽ സലിമിന്റെ പെരുമാറ്റത്തിൽ ചക്രവർത്തി അതൃപ്‌തനായിരുന്നു. മധ്യേഷ്യ ആക്രമിക്കാനുള്ള അക്‌ബറുടെ പരിപാടിക്ക്‌ സലിമിന്റെ നടപടി വിഘ്‌നം സൃഷ്‌ടിച്ചു. ചക്രവർത്തി ഡക്കാണ്‍ ആക്രമണത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നപ്പോള്‍ സലിം ആഗ്ര പിടിച്ചടക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചു; അതു വിഫലമായപ്പോള്‍ കിഴക്കന്‍ പ്രവിശ്യകള്‍ കീഴടക്കാന്‍ ശ്രമം നടത്തി. ഇതിനിടയിലാണ്‌ 1602-ൽ ചക്രവർത്തിയുടെ വിശ്വസ്‌തസുഹൃത്തായ അബുൽഫസ്‌ലിനെ ഗൂഢാലോചന നടത്തി സലിം വധിച്ചത്‌. സലിമിനെ ശിക്ഷിക്കുന്ന കാര്യം ഗൗരവമായി പരിഗണിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവസരത്തിൽ ചക്രവർത്തിയുടെ മാതാവ്‌ മറിയംമക്കാനി അന്തരിച്ചു (1604). അതിനടുത്ത്‌, തന്നെ സന്ദർശിച്ച സലിമുമായി അക്‌ബർ രഞ്‌ജിപ്പിലെത്തി; 1605-ൽ ചക്രവർത്തി അന്തരിക്കുകയും ചെയ്‌തു.